Հեղինակներ

Էլֆիք Զոհրաբյան /Երիտասարդ գիտնականը, դերասանն ու դրամատուրգը

06.05.2015 14:23

Արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ և արտիստ ԷԼՖԻՔ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆԸ ծնվել է 1979 թ.-ի դեկտեմբերի 26-ին Վանաձորում։
1993-1995 թթ. սովորել և ավարտել է Վանաձորի դրամատիկական ստուդիան: 1995 թ.-ից աշխատում է նաև Հովհ. Աբելյանի անվ. պետական թատրոնում։ Որպես առաջատար արտիստ` խաղում է մի շարք գլխավոր և հիմնական դերեր: Արժանացել է երիտասարդական թատերական փառատոնի մրցանակին (2006 թ.), իսկ որպես ասմունքող`  միջմարզային փառատոնի  դափնեկրի կոչման (2003 թ.)։
Սովորել է Վանաձորի Հովհ. Թումանյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետի անգլիական բաժինը։
2001-2003 թթ. ծառայել է Հայաստանի ազգային բանակում` որպես ավագ սերժանտ։
2003թ.-ից մինչ այսօր, որպես անգլերենի, ապա «Դրամայի տեսության», «Գեղարվեստական խոսք»  և «Արտասահմանյան գրականության պատմություն» առարկաների դասախոս, աշխատում է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի  Վանաձորի մասնաճյուղում։
2005 թ.-ին ընտրվել է որպես ՀԳՄ Լոռու մարզային բաժանմունքի երիտասարդական թևի նախագահ։
2008 թ.-ին մասնակցել է «Վիլյամ Սարոյան. համաշխարհային գրականություն և ազգային ինքնություն» միջազգային գիտաժողովին` հանդես գալով «Վ. Սարոյանի կարճ պիեսները. «սարոյանականը» զեկուցմամբ։ 2009-ին Վանաձորի Հովհ. Աբելյանի անվան պետթատրոնում, իսկ 2010 թ.-ին Շուշիում  բեմադրվեց  Է. Զոհրաբյանի «Ա՜խ, այդ Վհուկը» հեքիաթ-ներկայացումը, իսկ Գորիսի թատերական ինստիտուտում` նրա  «Սոխակը» հեքիաթ-պիեսը։
2009 թ.-ին նա նշանակվել է Հայաստանի թատերական գործիչների  Լոռու մարզային բաժանմունքի պատասխանատու  քարտուղար։ Նրա նախաձեռնությամբ վերաբացվեց Վանաձորի 40-ամյա պատմություն ունեցող դրամատիկական ստուդիան, որը ղեկավարում է նա:  2011 թ.-ին «թատերարվեստին մատուցած ծառայությունների համար» արժանացել է Հայաստանի թատերական գործիչների միավորման բարձր պարգևին` ոսկե մեդալի: 2012 թ.-ին պետական պատվերով տպագրվեց Վիլյամ Սարոյանի «Բան ունեմ ասելու» հինգ պիեսների գիրքը Էլֆիք Զոհրաբյանի թարգմանությամբ, ծանոթագրություններով և գրականագիտական հոդվածներով։ (Թարգմանության համար արժանացել է «Մաշտոց» կրթամշակութային հանդեսի պատվոգրին)։
2012 թ.-ին Հովհ. Աբելյանի անվան պետական թատրոնը բեմադրեց նրա` նոր մեկնաբանությամբ գրված «Բժիշկ Այբոլիտ» պիեսը (ըստ Կ. Չուկովսկու համանուն հեքիաթի), որտեղ նրան տրվեց գլխավոր դերը։
2013 թ.-ին պետական աջակցությամբ տպագրվեց նրա «Հոգեվիճակ 13» պատմվածքների և սատիրաների անդրանիկ գիրքը։
2013 թ.-ին Վանաձորի Ուսումնական թատրոնը բեմադրեց Է. Զոհրաբյանի «Մկստանի պատմությունը» հեքիաթ-պիեսը։ Գորիսի պետական թատրոնը բեմադրեց նրա «Ախ, այդ Վհուկը» հեքիաթ-պիեսը:
Է. Զոհրաբյանը նկարահանվել է մի քանի գեղարվեստական ֆիլմերում:
2014 թ.-ին «Հոգեվիճակ 13» գիրքն արժանացավ մրցանակի՝ ճանաչվելով լավագույնը «2013 թվականին «Արվեստի և մշակույթի ոլորտում երիտասարդ ստեղծագործողներին տրվող ամենամյա մրցույթի» «Գրականություն» անվանակարգում։ 
2014-ին նրա «Կատուների թագավորությունը» պիեսը բեմադրվեց Վանաձորի Հովհ. Աբելյանի անվան պետթատրոնում։
2015-ին Էլֆիք Զոհրաբյանը դարձավ բանասիրական գիտությունների թեկնածու (թեման՝ «Վիլյամ Սարոյանի փոքր թատերախաղերը»): Գրական մի քանի մրցույթներում ևս արժանացել է մրցանակների:
______________________________
 
ԿՐԿԻՆ ՀԱՐՍՏԱՑԱՎ
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՂԲԱՐԿՂԸ, ԵՎ  ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՎԵԼ ԵՆ ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐ
(ՈՉ ԴԵԴԵԿՏԻՎ ՍԱՏԻՐԱ)
 
Դարը ցնցող լուր ունեմ հայտնելու, պաշտելի՛ օրիորդ Չամուռյան, թեև խոսքը մարմնական սիրո մասին չէ։ Ազնվորեն ասե՛ք` ու՞մ մտքով կանցներ, որ Ձե՛ր մեջ էր ամբողջանալու 21-րդ դարասկզբի թե՛ գրական, թե՛ գրականգիտական մտքի համապատկերը։ Խոնարհվում եմ ինտերնետային Ձեր գրական արտադրամասի ռոբոտների առջև, ովքեր «Դզո՜ւմ ա, թո՛ւյն ա, վե՜րջն ա, բո՛ց ա» գիտական բոցաշունչ բառերով հիմնադրեցին հոգեսեռավարակների նոր դպրոցը և վերջապես ստեղծեցին համաշխարհային գրականություն։ Իսկ ամենակարևորը. Ձեր գրական արտադրամասից դուրս ընթերցողներ են հայտնաբերվել։ Ուրախությունից ուզում եմ հռոմեական օրգիաներ կազմակերպել։
Մետրոյի վարորդից մինչև նախագահի քարտուղարուհու անձնական հավաքարարը հիացմունքից համրացել են Ձեր անկետադիր բանաստեղծություններով, որոնք նորույթ են աշխարհում և նման են առանց նշանների փողոցի. ով որտեղ ցանկանում է, կանգնում է, միզում, գարեջուր խմում և հիանում սեփական զորությամբ։ Կետադրություններին չտիրապետելը կարողացաք ծառայեցնել Ձեր օգտին։ Կրկին պատիվ ունեք մայր Թերեզայի կողքին տեղ գրավելու Ձեզ ձոներգված երկրորդ կենացից հետո, քանի որ գրական հայերենը համարում եք 16-րդ դարի զգեստ, իսկ 21-րդ դարի մերկության մեջ եք գտնում Ձեր հմայքը, որքան էլ որ, ավա՜ղ, Ձեր գրական ստինքները  մեծ չեն։ Գաղտնի ցնծության մեջ ենք, որ Ձեր գրական արտադրամասի ողջ բանվորագյուղացիական էլիտան անտեղյակ է Բորխեսից ու Կաֆկայից, այլապես նրանք նույն մոլեռանդությամբ չէին հիանա Ձեզնով` Բորխեսին նմանակողների նորաձևությամբ։ Օրիո՛րդ Չամուռյան, որքա՜ն դժբախտ է Տերյանը, որ ծնվել է Ձեզնից առաջ, այլապես նա էլ «է» օժանդակ բայը կփոխարիներ «ա»-ով` սնվելով քաղցր իրականությունից։ Չէ՞ որ արվեստը կյանք է, կյանքն` անարվեստ։ Հմայված ենք նաև Ձեր նախահարձակությամբ և դյութիչ ջնջողականությամբ։ Հոգնել ենք մեր գրողների ֆրանսիական բարեկրթությունից և բարձր կուլտուրայից ու կարիք ունենք մի աղմկարարի։ Հաճախ չեք ամուսնանում, որպեսզի Ձեր կույս երազանքը` ցնցուղի տակ սեր անելու, չփշրվի միասեր մի ապուշի պատճառով։ Հավատացե՛ք, որ մարդկության համընդհանուր երազանքն է, որ դուք սեքս անեք։ Արե՛ք, խնդրում եմ, և Ձեր հոգեկան տառապանքներն այլևս չեն լցվի Ձեզ հետ շփվողների ամենօրյա ճաշի մեջ, ինչպես ութ թեյագդալ աղը մեկ ափսե թանապուրի մեջ։ Դեռ չծնված` ինն ամսվա մեջ Դուք պարապ չնստեցիք, այլ կազմեցիք վարպետության դասերի ծրագիր վեպ գրելու մասին, որն անվճար հաղորդում եք դարերին. «Մանրամասն ուսումնասիրել արտաքնոցը, աղիքային հիվանդությունները, սեռական-ինցեստային կյանքը, ուղեղի հետ կապված խանգարումները, գողական մտածելակերպը, ընթերցողների մեջ առաջացնել անոմալիաներ, օգտագործել համակարգչային հոգեդարձված  լեզու, ասելու բան չունենալը ներկայացնել որպես ասելիքի գերառատություն, իսկ երիտասարդ գրականագետներին ուսուցանել «Պնակալիզություն» առարկան և պահանջել դրա  տեխնիկայի վարպետ տիրապետումը»։
Օրիո՛րդ Չամուռյան, Ձեր հեռուստաելույթներից հետո ոչ ոք այլևս չի ուզում ընթերցել ժամանակակից գրականություն, քանի որ Դուք ոտքից գլուխ պոեզիա եք...
Մեր մտքից չեն հեռանում Ձեր երկնահամբույր խորհուրդները նաև թատերագրության մասին. չէ՞ որ հանճարեղ գրականգետ եք` ի տարբերություն մյուսների. Դուք կարդացել եք երեք պիես սկզբից ու մեջտեղից և ավելի վստահ եք խոսում դրանց մասին, քան իրենք` հեղինակները։ Ձեր թատերագրական սկզբունքներն անգամ Թենըսի Ուիլյամսը չուներ. հեղինակություն բարձրացնող գռեհկաբանություն, կիսատ բռնաբարված լեզու, բեմը գիշերային ակումբի զուգարան պատկերացնող, հումորի առկայությունն անլրջության համարում, խորիմաստ պրիմիտիվիզմ, իրադրության չիմացություն, գործողության քարացում, անհոգեգիծ բնավորության պատկերում, լատինաամերիկյան ֆոկուսներ։ Գրականության պատմությունն ի՜նչ խոնարհումով հղի բառեր է գտնելու Ձեր մասին գրելիս։
Շնորհակալություն ասելուց առաջ նշեմ, որ պատմության կենդանի կրողն եք և պատվով եք պահում 1937-ականների ոգին. չէ՞ որ մարդուն սեփական կարծիք ունենալու համար չհալածելը Ձեզ համար ամոթից ամոթ է... Ուրախությունից շրթունքս ճաքել է, որ Ձեզ համարում եք բոլոր դարերինը` ժամանակի հայելուն դիտելով փակ վարագույրի ետևից։ Հավանաբար այդպես ավելի լավ է երևում ամեն ինչ։
Եվ վերջապես գանք բուն խնդրին. մեր սիրելի՛ օրիորդ Չամուռյան, ցնծացե՜ք, որովհետև այս լուրը, որ պետք է հայտնեմ, դարձել է պատմական փաստ։ Ձեր գործերը մինչև վերջ ընթերցողներ են հայտնաբերվել և անմիջապես տարվել  հոգեկան բուժզննության։ Սկզբում գրողների միությունը եռաձայն առաջարկեց այդ մարդկանց զմռսել և հանձնել պատմության թանգարան, սակայն հարկային տեսչությունը հուշեց, որ դրանով հայ գրողները կզրկվեն իրենց ընթերցողներից։ Առավել քան համոզված ենք, որ ՀՀ նախագահի պետական ու սեփական բոլոր մրցանակներին կարժանան այդ տասներկուսը։ Ամերիկայի կառավարության, Անգլիայի ողորմած թագուհու, Աֆրիկայի հայ մեծահարուստների, բազմակնությունն ընդունող քաղաքացիների, ցեղասպանագետների և հատկապես ՄԱԿ-ի ապագա հանգուցյալ քարտուղարի հետմահու օժանդակությամբ հիշյալ ընթերցողներին կտրվի շա՜տ մեծ գումար (չափը գաղտնի է)։ Նրանք կգրանցվեն նաև Կարմիր գրքում։ Նրանց կտրվեն ազգային հերոսի կոչումներ։ Եվ համոզված ենք, որ մայրերն իրենց երեխաներին ամեն առավոտ և գիշերվա ժամը երեքն անց քառասունյոթ արտասանել կտան այն մարդկանց ցուցակը, որ կարդացել են այսուհետև «բոլոր ժամանակների օրիորդ Չամուռյանի» և նրա դպրոցի շարունակողների կաթոգին ստեղծագործությունները. Ափինյան Աշխարհաբեկ, Բոլորչյան Մարինե, Չանթոյան Համիկ, Յալանչյան Կարեն, Բորխեսյան Գնունիք, Ղազինյան Վասիլ, Դունամալյան Վերգինե, Սարգսյան Արարատ, Խոջոյան Մակվալա, Գրիգորյան Ղազար և Սանթոյան Թաթուլ։
Հուսանք, որ այս տասներկու ընթերցողներն օրինակ կծառայեն խելքը պատերազմներին տրված աշխարհին։
2009 թ., դեկտ. 15։
2012 թ.,ապրիլի 15։
 
 
ՊԱՐՈԴԻԱ ԱՐԴԻ ԶԻԼ ՊՈԵԶԻԱՅԻ
(ԾԱՂԿԱՁՈՐՅԱՆ ԷՔՍՊՐՈՄՏ)
Բացի՛ր բուռդ, ասելիքս դնեմ մեջը։
Հագի՛ր կիսաշրջազգեստդ, հոգնեցի գիշերային սպիտակ պոեզիայից։
Բայց սպասի՛ր։
Թույլ տուր այնպիսի տաղեր գրեմ, որ բոլորն ասեն՝ «Վե՜րջն  ա  պոեզիայի»...
Կարո՞ղ եմ ես էլ հիմա ստեղծել մի տաղ,
Որ նմանվի արդի Պոեզիային՝ անթոլոգիաներում էլ  գանձարկղված,
Որ խելոք Ընթերցողը ոչինչ չըմբռնի այդ գերիմաստուն տաղերգությունից։
Արդ, դու էլ ականջ դիր, գրականագե՛տ  ճոճաքայլող,
Զի քո կենացն էլ է ըմպվելու (ոչ թե խմվելու) անշուշտ,
Զի դու էլ ես տկարամտության կրակին քո յուղը լցնում։
Ճշմարի՛տ Պոետ, սուտ չվիրավորվե՛ս,
Չէ՞ որ ձոնս ունի մասնավոր թիրախ՝  ապագայաստեղծ (79%)։
Դե  սկսեմ ես՝  ձեզ նմանակող գրչակս՝ դարից վեց կիլոմետր ետ մնացող...
Նայի՜ր դուրս մեկ-մեկ։ Ձմեռն իջել է ինքնաթիռից։
Երկրորդ պսիխոսոմատիկ կանգառում դու այս անգամ չփնթփնթացիր։
Կյանքը դառնում է մարիխուանա։ Հրաշալի՜ է։
Գլոբալիզացիայի տակ ընկար, հայացքդ ջարդվեց։
Չկետադրե՛ս տաղերդ, որ ինքնատիպ երևաս։
Ձեռքերիդ միշտ ազատություն տուր, բլա-բլա։ (Ի՜նչ գտա)։
Հերոսներդ բնավորություն չունեն, քավ լիցի, երիտգրականագետի միտքը դա կծածկի...
Ֆոլկներացած քո գիրը կա՞պ ունի արդյոք  ճգնաժամի հետ։
Ո՞վ է ասում, որ քաղքենիական մոդա է Բորխեսացումը, ո՛չ, ո՛չ, բարեկա՛մ։
Այդպես ասողի բերանը ջարդի՛ր բազմակերպորեն...  (Ձևերը գիտե՛ս)։
Էքզիստենցիալիզմը հայտնաբերվեց Հայաստանում, ուռռա՜։
Ո՜վ երիտգրականագետ,
Քո դիֆերամբները թիրախին կպան հոդվածաբար։
Պնակալիզությունը սիրահարվեց քո ձոների ճաղատ հերոսին,
Ով վարպետ է, ավա՜ղ, Վարպետների մեջ...
Փակի՜ր դուռը, Պոետ է գալիս տաղտուկ զուլալությամբ,
Բացի՜ր դուռը, Ֆալլոսի քրմերն են գալիս... (Գալիս են ու անց կենում, լացի՛ր սիրտ),
Բայց միևնույնն է, ծնկե՛ք, ծնկե՛ք, ժամանում են տիեզերական վեհակալները հինգ ու կես, ովքեր ստանձնում են Ժամանակի դերը,
Ովքեր Աստծուն անգամ բավարար են գնահատում (դե փա՛ռք Տիրոջը,  լիկվիդ  չեն գցում)...
«Չդզե՛ց» կամ «վե՜րջն ա» բառերը նոր եզրեր են գրականագիտական, դարից ետ ես մնում, դոկտո՛ր։
Թվարկի՜ր Նոբելյան մրցանակակիրների «անհայտ» անուններ, որ ասեն՝ «դու էլ ես դրան արժանի, դարի՛ մեծագույն»։
Մատրիցա։ Հինգշաբթի Ջինը կանգ կառնի ժամացույցիս սլաքի և  պարանոիդ  լայնույթում։ Happy end!
«Գողական» մտածելակերպդ ինչու՞ քեզ լքեց,
Քեզ մտավորական զգացի՞ր, երկսեռ մուսայիդ չհավատա՛ս։
Տարեդարձվող աշխարհին տիրադավ չանես...
...Տեսա և քեզ պարելիս։
Քո տձև մարմնով կաքավեցիր հրաշալի այնպես, ինչպես բանաստեղծություն ես գրում կամ դրա մասին... Գեղեցիկ մարմինն են ցույց տալիս պարով, բայց ոչի՛նչ, որպեսզի մտնեմ ձեր շարքերը տիեզերական, պետք է ծափ զարկեմ ամեն պարողի։
Կին-կարուսել. ժամատախտակին գրվեցին վեկտորներ,
Անձրևալեզու քաղաքում երաշտ չփնտրե՛ք,
Միևնույնն է, պատվաստողներ կլինեն...
Այսպես ո՞վ չի գրի 365 տաղ օրվա մեջ,
Եթե ինձ պես չմոռանան գարեջուրը, ափիոնը, քո կոնքերի պարը և սեռական սխրագործություններիս մասին մանրամասներ մատուցելը՝ որպես օրվա ճշմարիտ դեմք և նրբակիրթ մտավորական։
Ինչու՞ պոկեցիր մութի թևը, սիրելի՛ս։
Այժմ խմի՛ր մի գավաթ ժարգոն և համտեսի՛ր «Թայֆա» թթուն։
Թույլ տուր ինձ, որպես դարիդ անցողիկ անանցություն, ավարտեմ Պուլիտցերյան մրցանակի արժանի այս տաղս՝ թողնելով վերջնախոսքերս Բաղրամյան փողոցում
- Թո՛ղ  հիացմունքիս գավաթը բարձրացնեմ,
Ի՞նչ փույթ, թե նոր թշնամիներ ձեռք կբերի իմ անձը չնչին,
Թող ձոն ասեմ ձեր վսեմ հանդուժողականության ու հրաբորբ սիրո մասին։ Ձեր բառարանից վաղուց ջնջել եք գզվռտուք   բառը և փոխարինել, թող ամենուր օրինակ վերցնեն, «խաղաղասիրություն» բառով։
Արվեստագետդ հաճախ է ուշաթափվում, Նաիրի՛,
Քանի որ ներսիդ ջերմությունը միմյանց հանդեպ  61 աստիճան է։
Աղաչում եմ՝ թուլացրու դոզան հրայրքիդ և 30 աստիճան ուղարկի՛ր դրկիցներիդ։
Կեցցե գեղագիտությունդ դարակազմիկ՝ ինցեստով լի...
Կեցցե՜ն «գեղագիտության» պաշտպաները նաև։
2009-ի դեմքը սահող հայելու մե՞ջ...
Վե՜րջ։ Հայելին կոտրվեց, իսկ ճիճուներով գաթան թխվեց։
Եթե երիտգրականագետն է դա քեզ հյուրասիրում,
ուրեմն ճաշակի՛ր դա որպես մեղր...
Տանջե՛ք սատիրիկ իմ հոգին նողկալի,
Որ չկախվեմ հանց խեղկատակ Լիրի
Ձեր հանճարեղ անտարբերությունից...
Առ անտարբերությունը։
Առայժմ այսքանը, քու՛յր իմ։
Ասելիքս ամուր պահի՛ր քո քսակում և ոչ մեկին չտաս...
2009 թ., մայիս։
 
ԳՐՈՂԸ ՁԵԶ ՏԱՆԻ, ՀԱՐԳԵԼԻՆԵ՛ՐՍ
(Խնդրում ենք աղմուկ չսարքել)
 
Սատիրան չի  նվիրվում Բեռնարդ  Շոյին, Բ. Ջոնսոնին կամ  Հ. Լ. Մենքենին, այլ միայն  Հակոբ  Պարոնյանին
 
Ա՜խ, գլոբալիզացիայի տակ ընկած մեր քաղաք, ճգնաժամն էն գլխից գլխիդ տված քաղաք, ի՜նչ գլուխ են դրել վրադ։ Այս ի՞նչ բերեցիր մեր գլխին, պարո՛ն Քաղաքագլուխ։  Ինչպե՞ս այս պատմությունը կոծկենք։
Հայաստանի X  քաղաքում, որտեղ Մարդ լինելու չափանիշ չկար, որտեղ  մարդկանց  դժբախտության  վրա  ծիծաղելը  դեռ  չէր  համարվում  բարձրագույն հումոր, որտեղ  բարևի  առևտուրն  անբառ  սակագներ  չուներ, որոշվեց տարվա  լավագույն  արվեստագետին դրամական պարգև շնորհել։ Իսկ ինչպե՞ս ընտրել ամենալավին համատարած լավագույնների մեջ... Իմ տեսած ամենաահարկու  սարսափ  ֆիլմն  ավելի  մեղմ  տեսարաններ  ուներ,  քան  միմյանց  ժխտող,  ապա  հաց  կիսող հանձնաժողովն արվեստագետներին  ընտրելիս։  Ռեստորանում  հանձնաժողովի  վրա  պարտքով  վերցրած  ու  ծախսած  իմ  գումարը  եռապատիկ  էր՝  ակնկալվող  պարգևի  հետ  համեմատած...
Մշակույթի բաժնի ղեկավարը, ով միշտ ասում է, թե «մեր երկրում երեք մեծ արվեստագետ կա, աշխարհում ո՞վ է մնացածիդ ճանաչում» (յուրաքանչյուրս մեզ էինք պատկերացնում այդ երեքի մեջ), սկսեց. «Արգո՛ մտավորականներ, ձեր տասից միայն  հինգը  պիտի  ստանան  պարգևները։ Քաղաքապետը  կգա  փոքր-ինչ  ուշ,  քանի  որ  մասնակցում  է  իր  հարսիկի    խորտկարանի  բացմանը։ Ծափահարենք, թող  ուրախության  օջախներ  շատ  բացվեն»։ Նկարիչներից պարգևի են առաջադրված մեր  փառապանծ վարպետը՝  «Մալյարը»։ Մյուսն  ավելի  երիտասարդ  նկարիչ  է,   ով, ավա՜ղ, այդքան  պարսավագրեր  գրելուց  հետո  չդարձավ  նկարիչների  միության  նախագահ։ Ոչի՜նչ, կյանքը  դեռ  շարունակվում  է... Մյուս  մեծ  տաղանդները  թատերարվեստի ներկայացուցիչներ են, - մշտադժգոհ  դեմքին  ժպիտ  խաղացնելով՝ շարունակեց  ղեկավարը, - առաջինը  մեր  ժողովրդական  արտիստն  է, ում  ամսական եկամուտը,  զարմանալի  է, բայց  իմից  բարձր  է, իսկ մյուսը՝ երեսնամյա չքնաղ դերասանուհի օրիորդ Պակասյանը, ով կնոջ հայհոյանքը համարում է օրհնանք։ Մյուս երկուսը մեր գրականության դեմքերը՝ վիպասանը, մեր հայտնի խմբագիրը, ում գրականության մեռել հերոսներն ավելի կենդանի են, քան շատ կենդանի մարդիկ։ Իսկ մյուսը մեր բանասիրական գիտությունների գագաթն է՝ պարոն Պնակալեզովը, ում ամեն ինչ ներելի է..., - ծիծաղեց մշակույթի բաժնի ղեկավարը՝ ակնարկելով, որ «միասեռ գիտելիքներով չփորձես խեղճացնել ինձ. ամեն ինչ գիտենք «վերջին դեպքերի» մասին», - ներկայացնեմ մեր ծանրաքաշ, մեծ պարողներին. պարոն Կոնդյանին՝ պարարվեստի դպրոցի տիրակալին, ով վաթսունամյակի օրը ստացավ համալսարանի առաջին դիպլոմը։ Մյուսը մեր հոլանի պարուհին է...
Փռթկոցներս զսպեցինք և հաճույք զգացինք, որ մենք գիտենք այդ բառի իմաստը, նա՝ ոչ։
- Մյուս երկուսը մեր լրատվամիջոցների կարկառուն դեմքերից են, թեև խոսքս միշտ մոնտաժում են։ Հեռուստալրագրողուհի՝ տիկին Քսքսյան և մեր բարի լրագրողուհին։ Ով ինչ խնդրում է, նա չի մերժում։ Ընտրե՛ք մի-մի արվեստագետ։ Հանձնաժողովը դժվարացավ։ Ինձ վրա վերցրեցի այդ տասը րոպեանոց գործը։ Դուք ազնիվ ու մեծահոգի եք, որ ինքներդ կտաք պարգևի արժան անունը։
- Շնորհակալություն, - վրդովվեց տիկին Քսքսյանը, - բայց ինքներդ պիտի որոշեիք...
- Տեսնու՞մ եք՝ քանի լրատվամիջոց կա այստեղ, - պատասխանեց ղեկավարը, - ժողովուրդը պետք է տեսնի ձեր ինքնագնահատման կուլտուրան։
- Այո՛,  - ասաց ծեր նկարիչը, -  ինքներս կընտրենք։
- Վարպե՛տ, դուք էլ սկսեք։ Ի՞նչ եք կարծում՝ ո՞ր մեկիդ պետք է տրվի դրամական պարգևը, -  ասաց ղեկավարը։
- Հա՜..., այո՛,  - անակնկալի եկավ «Մալյարը», - ես չէ, որ պիտի ներկայացնեմ ընկերոջս վարպետությունը։ Մարդ չկա, որ չճանաչի ամենատաղանդավոր նկարիչ Բարխուդար Արհեստագործյանին։ Միշտ իրեն, ներեցե՛ք, իրեն ասում եմ, որ գույները չես զգում ու ճիշտ չես օգտագործում։ Թե չէ ամեն ինչ պրաֆեսիոնալ,  ըը...,  պրոֆեսիոնալ է։
- Համամիտ եմ, - նշեց մշակույթի բաժնի ղեկավարը, -  մեր կրտսեր նկարիչը գույնը չի զգում, բայց պրոֆեսիոնալիզմ ունի։
- Ես գետինը կմտնեմ, որ վարպետ «Մալյարի» ներկայությամբ համաձայնեմ այդ խոշոր մրցանակին։
- «Վայ ցավդ տանեմ, ասա՛,  է՜, - մտքում ասաց «Մալյարը», - հարյուր հազար պարտքս կտամ, հիսունով ներկերս կառնեմ, մնացածով էլ լավ սեղան կգցեմ, որ կնիկս մեզ էլ չասի՝  սոված շներ»։
- Ես գոնե մեկ-մեկ նկար եմ վաճառում, - շարունակեց կրտսերը, - եկեք վարպետին ուրախացնենք. էսօր կա՝ վաղը՝ չկա։
- Չէ՛, - իրեն ուտելով՝ ժպտաց «Մալյարը», - ես առաջարկում եմ՝ քեզ տան. երեխաներիդ հագին կարգին շոր չկա։ Քեզ տվել ես բնորդուհիներիդ...
- Դե լավ է, որ բնորդներին չի տրվել, - փորձեց կատակել մշակույթի ղեկավարը՝  նայելով ժողովրդական արտիստին։
- Վարպե՛տ ջան, ի՞նչ անեմ, որ քեզ մոտ բնորդուհիներ չեն գալիս, նկարելիս ձեռքիդ դողը չի կտրում։ Համաձայնվիր. և՛ դու ուրախ կլինես, որ պարգևն ստանաս, և՛  մեզ հանգիստ կթողնես։
- Իմ... վարպետությունն իմ պարգևն է, - ասաց «Մալյարը», - իսկ ի՞նչ օգուտ, որ բնորդուհիները քեզ մոտ են գալիս. անձնական օգտագործման համար երեք կնիկ ես փոխել, իսկ ես իսկի մեկին չեմ կարողանում բավարարել։
Ծիծաղ պայթեց։
- Չնայած մեր «Մալյարն» ինձ վատություններ է արել, բայց իմ ամբողջ ձայնը տալիս եմ նրան։ Ասում են՝ լավություն արա...
- Պա՜հ, որ առաջին կնկադ երկրորդ տղային ինստիտուտ ընդունել եմ տվել կես գնով, գոհ չե՞ս։
- Գոհ կլինեի, եթե էն կեսն էլ գրպանդ չխցկեիր։ Բա արվեստանոցդ ու՞մ փողերով առար, - վրա տվեց կրտսերը, - հետո չե՞ս հիշում՝ ոնց էիր գնորդներիս փախցնում Վերնիսաժում, ա՛յ պալատական նկարիչ։
- Լա՛վ, խնդրում եմ վերջ տվեք։ Պարգևը տալիս ենք վարպետին։
- Մի րոպե։ Տեսե՜ք, թե էս մալյար անողը՝ ում ինչ է ասում, - բորբոքվեց վարպետ «Մալյարը»։
- Անհարմա՛ր է, վեճի եք վերածում այս գեղեցիկ տոնը։ Եկեք ծափահարենք  վարպետին՝ պարգևի արժանանալու համար։
- Անգամ ընտանիքում են վեճեր լինում, -  ասաց ղեկավարը և մտքում ավելացրեց, -  հիմա խոսքը տալիս ենք մեր ժողովրդական արտիստին։
- Քանի որ ուղիղ եթեր է, - սկսեց դերասանը, - հայ թատրոնի դերասանների կողմից շնորհակալություն եմ հայտնում բոլոր այն քաղաքապետերին, ովքեր հաճախ թատրոն են այցելում՝ երեք տարին մեկ մեզ արժանացնելով իրենց տեսնելու պատվին։
Բոլորը բազմանշանակ իրար նայեցին։
«Բոլոր տիտղոսներն ունես, հիմա՛ փորացավդ ի՞նչ է», - մտածեց երիտասարդ դերասանուհի Պակասյանը։
- Խնդրում եմ՝ հայտնեք, թե ձեզնից  ու՞մ  պետք է տրվի պարգևը։
Տիրեց լռություն։ Ժողովրդականը Պակասյանին էր նայում աղերսագին սպառնալիքով, դերասանուհին էլ առաջին ջութակի աննահանջ դիրք էր բռնել։
- Կարծում էի, որ երիտասարդ դերասանուհին ի՛նքը կասի, - խոժոռված խոսեց տարեց արտիստը։
- Երևի նախօրոք որոշված է, չէ՞, - ասաց  դերասանուհին։
- Դե այսօրվա սերունդը փայլում է նրբանկատությամբ։ Ժողովրդական դերասանը դիմացը նստած՝  դերասանուհին չի հասկանում, որ ի՛նչ պետք է ասի, - բացատրեց արտիստը։
Դերասանուհին աչքերը չռեց և թվաց՝ պատրաստվում է վայրի կատվի պես հարձակվել ավագ խաղընկերոջ վրա։
- Ինձ էլ թվում է, թե շատ ավագներ մնացել են հին ու մեր ճանապարհը փակելու փոխարեն թող դժոխք գնան, - տնավարի խոսվածքով պատասխանեց դերասանուհին։
- Ամո՛թ քեզ, Պակասյա՛ն։ Ես միջնորդեմ, որ քեզ անգրագետ-անգրագետ  թատրոն ընդունեն, հիմա  մեր մահն ես ուզո՞ւմ։
- Ես էլ ձեզ համար ընտիր գինի ու շոկոլադ առա։ Եթե ձեր սիրուհին չդարձա, տաղանդս պակասե՞ց, - ձայնը բարձրացրեց Պակասյանը։
- Վերջ տվե՜ք, խնդրում եմ, - ասաց մշակույթի բաժնի ղեկավարը, - ՝  հանրապետությունը մեզ է հետևում։

-    Ո՛չ, մի՛ ընդհատեք։ Թող տեսնեն` ինչ ինքնասիրահարված գիսաստղերի սերունդ է գալիս։ Հայերեն խոսել չգիտես, քեզ դերասանուհի ես համարու՞մ...

-    Հայոցի դասատու չեմ, - պատասխանեց դերասանուհին ու մտքում ասաց. «Շշեցի՛»։

-     Զուգվել-զարդարվելով դատարկությունդ չի լցվում։ Բեմից երևում է՝ քանի գիրք ես մի կերպ  կարդացել։

-    Էս ո՞ր դարն է, որ  գիրք կարդամ, -  տաքացավ դերասանուհին։

-    Եվ քեզ քանի՞ անգամ եմ հյուրախաղերից վերադառնալիս տաքսիով տուն տարել։

-    Մի հատ խոշոր պլանով նկարեք, հա՞, սրան։ Եթե ասեմ, թե  ինչ ճանապարհով ես կոչումներդ ստացել,  ազգով մեկ խայտառակ կլինես, - հրկիզյալի պես վրա տվեց Պակասյանը, - ո՞վ է տեսել արվեստագետն ինքը գնա ու կոչում պահանջի։ Կոչում տվողներին ո՞վ է սիրաշահել ռեստորաններում, սեռական խառը ճանապարհներով, սուտ ինքնակենսագրություններ ներկայացնելով։ Վարձու թատերագետիկդ էլ քո մասին երկու գիրք է գրել։ Էն նշանավոր, հանգուցյալ թատերագիտուհին քեզ դերասան չէր համարում։ Ասում էր՝ բոլոր դերերն իրար նման ես խաղում։ Իսկ դու գրքիդ մեջ գրել ես տվել, իբր նա ասել է, որ 21-րդ դարասկզբի միակ մեծությունը դու ես։ Էլ չեմ ասում, որ բեմում միայն  տիտղոսակիր ես խաղում...

Մշակույթի բաժնի ղեկավարը ցանկանում էր ընդհատել վեճը, բայց նորություններ իմանալու տենչը հաղթեց։

Ժողովրդական արտիստի ձեռքերն սկսեցին դողդողալ ու Զևսի բարկությամբ բաց թողեց ինքատիրապետման սանձերը.

-    Քո այդ կենցաղային ձայնով լվացքատանը հավաքարար պետք է աշխատեիր։ Հիշու՞մ ես, որ մայրդ հորդ ծեծում էր, դուրս գցում, լացակումած էիր գալիս փորձերին։ Ես  եկա ձեր տուն, ասի՝ մի ամսով գնում ենք հյուրախաղերի ու տարա մեր տուն։ Դու պետք է վիրավորվեիր, որ քեզ մատով չկպա։

Պակասյանը կատաղությամբ փղձկաց։

-    Ինչու՞ եք պապանձվել։ Ո՞նց կարող է քսանմեկ դեր խաղացած մարդը ժողովրդական ստանալ։ Պետությունն ինչու՞ է քեզ ժողովրդականի թոշակ տալիս՝ ոչինչ անելու համար։ Աշխատավարձից աշխատավարձ  ժամանելը չի նշանակում, որ վաստակ ունես։

-    Դրանք քո՛ խոսքերը չեն, - մարած բարկությամբ միջամտեց ժողովրդականը, - դերիդ տեքստի իմաստը չես հասկանում։ Ամեն երրորդ հայուհու, ում երեսին պեծ կա, դրիսիրովկա անենք, քեզից լավ կխաղա...

-    Եթե շարունակեք, դուրս կհրավիրեմ, ձեզ չի սազում, - գոչեց մշակույթի բաժնի  տիրակալը։

-    Քեզ թատրոնից երկու անգամ վռնդել են, ամոթից պետք է փողոց դուրս չգայիր, - շարունակեց Պակասյանը, -  իմ տարիքում ո՞վ էիր… Ութ անգամ ներկայացվել եմ մրցանակի, երեք անգամ ստացել եմ, չորրորդի համար էլ ասացին, որ հիմա ուրիշին տալու հերթն է։ Ինձնից ամեն օր ինքնագիր են վերցնում, նկարվում ու ասում՝ ամենասիրունն ես։

-    Լա՛վ, ձեր հարցը թողնենք վերջում, հիմա անցնենք գրողներին։

-    Ձեզնից ոչ մեկը չսպասի, որ մենք կկռվենք, - ժպիտով սկսեցի ես, - ե՞րբ եք տեսել, որ հայ գրողներն իրար բզկտեն։ Առաջարկում եմ պարգևը տալ պարոն Պնակալեզովին։ Նա թեկնածուական է պաշտպանել. խեղճ մարդն անգլերեն մի բառ չգիտե, ասել են՝ մինիմում հանձնիր, սա էլ ահագին պարտք է արել, դրանց բերանը փակել։ Սովորող մարդկանց ճանապարհը փակում ենք, չսովորողներին՝ մեծ պաշտոններ տալիս…

Հաջիբազյա՜ն, - շշուկով սաստեց Պնակալեզյանը, - քեզ  վստահել չի լինում։ Ո՛չ, - բարձրաձայն շարունակեց գրականագետը, - ի՞նչ գիտնական, որ միջազգային լեզու չգիտե։ Եկեք այս թեման փակենք, թե չէ իմ գործընկերը, որին բոլորդ գիտեք, մայրենի լեզվով փիլիսոփայության  քննություն է հանձնել, թեկնածու դարձել, բայց չգիտե՝ ինչ է նորպոզիվիտիզմը (թեև ինձ էլ լավ թափ տային, - մտքումս ասացի ես, - գլխումս բան չէին գտնի)։ Հիմա նրա գերանը թողած՝  իմ չոփից եք  բռնել։ Ես էլ  -    առաջարկում եմ տալ իմ անգին գրչեղբորը՝ պարոն Հաջիբազյանին, որպեսզի իր թերթում տպագրվածների հոնորարը տա..., - Պնակալեզյանն ընդհատեց խոսքը, քանի որ աղմուկով ներս մտավ Քաղաքագլուխը՝ չավարտելով հեռախոսազրույցը։

-    Ներողություն եմ խնդրում, - ասաց նա, - կարևոր    հանդիպում ունեի Անգլիայի դեսպանի հետ։ Շարունակե՛ք։

-    Պնակալեզովի մակարդակի գրականագետ չկա, - սկսեցի խոսքս, - այնքան խորն է գրում, որ  բան չես հասկանում։ Հետո մի հանճարեղ գիծ ունի. միայն  ընկերների գրվածքներն է փառաբանում։ Վաղն էլ կդարձնենք գրողների նախագահ։ Միշտ խորհուրդ է տալիս վեպում հումոր չօգտագործել՝ դա համարելով անլրջություն։ Ասում է՝ եթե նույնիսկ Եվրոպայում վաղուց գրվել է ինչ-որ բան, դու այստեղ գրի ու  քեզ նորարար կսարքենք։ Նրան լսեցի ու մրցանակ ստացա վեպերիս համար։

-    Ո՞վ կարող էր քեզ պես գրել Էդիպի կոմպլեքսով ընտանիքների, մեռելների, հոգեկան ախտերի, սեռական վարակների, հեշտոցով լի գրգռիչ տեսարանների, արյան ու ցնորամիտ երևույթների մասին, մեր Թոմ Վուլֆ, - իբրև մեծարում՝ նկատեց Պնակալեզյանը։

-    Մի խոսքով Պնակալեզովն արժանի է մրցանակի, - շարունակեց գրողը, -  որովհետև ամբողջ կյանքը սրա, նրա մասին է գրել-մրել, որ ամբիոնում գործ տան։ Տվեցին։ Մի լավ գիծ էլ ունի,  Դոկտորից է սովորել. իրենից հետո եկող գրականագետներին տանել չի կարողանում։ Բոլորը գիտեն Պնակալեզովի թեկնածուականի ցավալի պատմությունը և ուսանողների նվերները չմերժելու քրեական գործի մասին… Բուհի բթամիտ պատահականություններին պատժելու ձև է փող վերցնելը։ Առաջարկում եմ մրցանակը տալ նրան, բայց մի պայմանով. թող մի քիչ գիտական գրի։

-    Շնորհակալ եմ ինձ պարգև տալու համար, - շտապեց  Պնակալեզյանը։

-    Չենք տալիս, առաջարկում ենք, - ընդհատեցի ես՝ իրոք անհանգստանալով, որ լուրջ է ընդունել «մեծահոգությունս»։Պնակալեզովը ինը րոպե 41 վայրկյան խոսեց հայրենիքին մատուցած իր անխորտակ ծառայությունների մասին, շնորհակալություն հայտնեց կառավարությանը, ժողովրդին, հանրապետության նախագահին, վարչապետի թիկնապահներին, սփյուռքի ու ֆինանսների նախարարներին, գլխավոր դատախազի վարորդին, բոլոր հյուպատոսներին, Լիբանանի սկաուտական խմբին և Կշեռքի համաստեղության տակ ծնված չամուսնացած կանանց։ 

-    Պնակալեզո՛վ, դու քեզ արժանի՞ ես համարում այդ պարգևը ստանալուն։

-    Հաջիբազյա՜ն, - կյանքից զրկվողի վախով շարունակեց Պնակալեզովը, - եթե  քեզ պես խախտվածի մասին չգրեի, քեզ գրական բուտաֆորիայի տեղ էլ չէին դնի։

-    Միայն վերջին նախադասություններից կարելի է բնութագիրդ տալ։ Ես քո թերություններն առավելություն ցույց տամ, որ ինձ բուտաֆորիա ասե՞ս։ Հանճարեղ  գործը  գրականագետի  «օգնության»  կարիքը  չունի...

-    Հիմա էլ դու՞ք, - ասացին այս ու այն կողմից։

-    Հաջիբազյա՜ն, - վրա տվեց Պնակալեզովը, - շնորհիվ քո չորս վեպերի՝ ազգային գրականության աղբարկղը հարստացավ։ Քո թերթում սուր հրապարակախոսություն  չես տպում, դողում ես չինովնիկներից։ Թերթիդ միակ լավ բանն այն է, որ մարզերից մարդ չկա։  Հետո «Notebook-ն» ու գարեջուրը ցուցադրաբար ձեռքդ վերցնում, ցինիկ ժպիտը դեմքիդ խփում ու գրական շրջանակներում խոսում ես Իվ Բոնֆուանի, Խառուկի Մուռակամի կամ Պոուլ Ցելանի մասին, որ ասեն «էս ու՜մ հետ ենք շփվում»։ Հերիք է թաքցնենք, որ բնավորություն չկա քո վեպերում։ Գրքերդ կարդալուց հետո մարդ ուզում է ութերորդ հարկից իրեն գցի։  Գիտենք ընթերցողին սիրաշահելու քո լպրծուն ձևերի մասին։ Ով քեզ նման է գրում, նրան ես տպում։

-    Տեսախցիկներն անջատե՛ք, - ուշքի եկավ մշակույթի բաժնի առաջնորդը։

-    Չենք կարող. ուղիղ եթեր է, ու հետաքրքիր է, թող  խոսեն, - ասացին  հեռուստաօպերատորները։

-    Թող տեսնի ապագա սերունդը մեր ժամանակի քողարկված դեմքը։  

-     Պնակալեզո՛վ, վե՛րջ տվեք, գոնե քաղաքապետից ամաչեք, - բռնկվեց մշակույթի բաժնի ղեկավարը, - ո՞վ չգիտե, որ այսօր մեծ գրող չկա... Սիրելի՛ պարողներ, խնդրում եմ բարեկրթությամբ ասեք ձեզնից մեկի անունը։ 

-    Ցավ եմ ապրում, որ 21-րդ դարասկզբի մեր մեծագույն արվեստագետները մի փոքր տաքացան, - սկսեց պարոն Կոնդյանը, - մեր պարի ասպարեզում նման վեճեր գրեթե չեն լինում։ Մենք  խելոք բոլորի առաջ պար ենք գալիս, տուն գնում։

-    Դե վատն այն է, որ ամեն պարողի ծափ են տալիս, - շպրտեց տիկին Քսքսյանը։

-    Այսօր շատ կանայք սեռական բավարարվածության խիստ կարիք ունեն, բայց դա մեր պարի հետ կապ չունի, - հանգիստ և խրատական տոնով շարունակեց Կոնդյանը։

-    Ու՞մ բոստանն եք որձաքար գցում, - աստիճանաբար բռնկվեց Քսքսյանը, - չե՞ք զգում, որ արվեստում տղամարդիկ պակասել են... 

-    Մեզնից ոչ մեկն էլ արժանի չէ մրցանակի, - ասաց ինքնակերության բարդույթը թաքցնող Պարուհին։

-    Աղջի՛կ ջան, քո անունից խոսիր, - քաղցր-մեղցր ասաց Կոնդյանը, -  ճիշտ է, քեզ համար դեռ շուտ է, ո՞վ է տեսել քառասուն տարեկան պարուհուն պարգևատրեն։ Ուրախությունից պիտի պիռուետներ անես, որ ինձ հետ պարգևի ես ներկայացված։ Ու մեռա ասելով՝ հիսունամյակս, վաթսունամյակս նշեք։

-    Դուք ի՞նչ բողոք ունեք, պարո՛ն Կոնդյան, - խոսեց Քաղաքագլուխը, - ձեզ երկու սենյականոց բնակարան տվեցինք, էլի չպրծա՞նք։

-    Ինչո՞ւ պիտի մեր մյուս լեգենդին, Աստված հոգին լուսավորի, երեք սենյականոց տայիք, ինձ երկու։

-    Պահո՜, - մեջ ընկավ տիկին Քսքսյանը, - էս ու՞մ հետ են համեմատվում։ Ո՜նց է չափը խախտվել։ Եթե այսօր վառ անհատականություն չկա ձեր մեջ, ուրեմն մի ճկուն թռվռացող պիտի դասականի հետ ոտք մեկնի՞։

-    Քսքսյա՜ն, - fortissimo բղավեց Կոնդյանը՝ շատ կարևոր բան ասելու ցանկությունից այրվելով, - գիտեմ՝ ո՛ւմ համար ես աշխատում... -    Ո՛չ կեցվածք ունեք, ո՛չ՝  գիտելիք։ Երկու շարժում եք անում անհոգի-անհոգի, ու ձեզ թվում է՝  Չորրորդ համաշխարհայինն  եք  կանխել։

-    Վա՜յ, էս ի՜նչ օրի հասար, Կոնդյա՛ն, որ երրորդ կարգի ինչ-որ դեղին լրագրողուհի քեզ ասի…

-    Պարո՛ն Կոնդյան, որ ձեզ էլ այդքան փող տային, դուք ձեր ազգը  հաստատ  կուրանայիք, - զսպվածությամբ ասաց պարուհին՝ ավելի գռգռելով Կոնդյանին, -  մոռացա՞ք, որ մինչև վերջերս չգիտեիք՝ ինչ բան է բաթման  տանդյու  դըմի  պլիյեն։

Մշակույթի բաժնի ղեկավարը կանգնեց, որ վերջ դնի խոսակցություններին, երբ Քաղաքագլուխը ձեռքով նշան արեց՝   սպասի՛ր...

- Վա՜յ, խե՛ղճ Կոնդյան, - չլսելու տալով ճշմարտությունը՝ շարունակեց ծերունազարդ պարողը, - քառասուն տարի  ...պարողների սերունդներ տաս, վերջում էլ ասեն՝ ի՞նչ ես արել։

-    Դե մի անուն տվեք ձեր սաներից, - աննորմալ հանգստությամբ ասաց պարուհին, - որ ցնցել է իր հզոր անհատականությամբ։ Ինձ չհաշվեք. ես ինքնկրթությամբ եմ հասել բարձունքներին։

-    Վա՜յ,  Կոնդյա՛ն,  ի՞նչ օրի ես հասել, որ քո անհաջող սանուհին, քո ճանաչած ամենաորձ լրագրողուհին մեծ վաստակդ փոշի դարձնեն, - Կոնդյանի շրթունքներն դողացին, -  լա՞վ օրից է, որ մեր սաները հեռանում են երկրից։ Ո՞նց եք պատասխան տալու սերունդներին... Էլ ի՞նչ պիտի անենք, որ  գնահատեք։ Մի կյանք ենք ապրում, էն էլ չորս կողմից գզգզում եք։ Որ մշակույթի ղեկավարը մանկապարտեզի տնտեսվար եղած լինի, դու հաշիվդ վերցրու։ Ու անընդհատ պաշտոն է խաղում էս ղանձիլը։ Մշակույթն ու՜մ են հանձնել։

-    Ես պատիվ եմ պահանջում, - «գողականի» ինտոնացիայով գոռաց մշակույթի բաժնի ղեկավարը։

-    Դու ի՞նչ գիտես՝ պատիվն ինչ ա, - անտարբեր ասաց Կոնդյանը։

-    Դե որ ասում եմ՝ էսօր արվեստագետ չունենք, նեղանում եք... Պարգևը հանձնում ենք պարուհուն, - ասաց մշակույթի բաժնի տիրակալը։

-    Ես քառասուն տարի կյանքս ձեզ տամ, որ դուք..., - վայնասուն  բարձրացրեց Կոնդյանը, նայեց Քաղաքագլխի անվրդով դեմքին ու դուրս եկավ։

Մշակույթի բաժնի առաջնորդը ծիծաղեց՝ իբր իր պետքը չէր, սակայն ծխախոտը հակառակ ծայրով դրեց բերանը, վառեց։

-    Ինչքան կտուրը թռած, սեռական պրոբլեմներ ունեցող, հոգեբանական ապտակ ստացած, ընտանեկան դժոխքից փախած, ճնշված մարդ կա, արվեստի ասպարեզում է հայտնվել։ Հաղորդման թեմա է, - ասաց Քսքսյանը։

-    Տիկի՛ն, ի՞նչ իրավունք ունեք հրապարակավ նման եզրակացություն հայտնելու, - ասաց լրագրողուհին։ 

-    Աղջի՛կ ջան, հասկանում եմ քո տրագիկոմիկ ենթատեքստերը...   Ինչ աչքս բացել եմ, ազգիդ մտավորականներն իրար ուտում են։ Չարենցին ի՞նչ էին անում...  Արվեստը սփոփանք է հիվանդ ստեղծագործողի համար։

-    Բոլորին ջնջում եք, բա ձեզ կողքից նայե՞լ եք, վատ լուրերի՛  որսորդներ, - արտահայտվելու առիթը բաց չթողեց «Մալյարը»։

-    Հարգել չգիտեք արվեստագետներին, տիկի՛ն Քսքսյան, - դրության տերը դարձավ լրագրողուհին, -  ամենաքիչ  օժտվածն էլ մեզնից բարձր է։ 

-    Աղջի՛կ, քո ճոռոմ հայերենով քար ես գցում մեր պարզ լեզվի վրա նորելուկ գրողների պես, ովքեր կոմպյուտերային մեռած կամ փողոցային լեզվով են գրում ու ոչ մի հյութեղ դարձվածք չեն օգտագործում՝ փորձելով գերեզմանաքար դնել մեր համուհոտով լեզվի վրա։

-    Տիկի՛ն Քսքսյան, - խոսեցի ես, - եթե ըմբոստանում եք, ինչու՞ եք կարդում։

-    Կարևորը՝ անցողիկ երևույթներ եք, - շպրտեց Քսքսյանը։

-    Վե՛րջ տվեք, - զայրույթը զսպելով՝ ասաց մշակույթի բաժնի ղեկավարը, - ձեզնից չէի սպասի, լրագրողնե՛ր։ Պարո՛ն Քաղաքապետ, խնդրում եմ, դուք կայացնեք որոշումը։

-    Պարգևն ինձ չի տա պարոն քաղաքապետը, - մրթմրթաց լրագրողուհին, - որովհետև բրյոշուր եմ կազմել ինչպես նրա և նախարարների որդիների սանձարձակությունների մասին։

-    Գիտենք  անճաշակ հովանավորիդ, - ժպտաց  Քսքսյանը։

-    Բոլորդ էլ զրկվում եք էդ հիսուն հազար դրամից, - հանդիսավոր հայտնեց Քաղաքագլուխը։

-    Հիսուն հազա՞՜ր, - ապշեցին բոլորը։

Տիրեց լռություն։ Հասկացան. Քաղաքագլխի դատական գործը ոչ միայն չի փակվել, այլև տղան երկու մարդ է խփել...  Հիմա անգամ տասը դրամը պետք է թանկ լինի հոգատար հայրիկի համար...  Խորհում էի՝ եթե Նոբելյան մրցանակս շուտ տային, Քաղաքագլխի երեսին կասեի կարծիքս իր դատական գործի, որդու՝ զինվորական պարտադիր պարտքը չմարելու մասին։ Ու թող շքամուտքի մոտ քառասունվեց անգամ կրակեին գլխիս...

- Հարգելինե՛րս, - սկսեց Քաղաքագլուխը, - 21-րդ դարի համաշխարհային մշակույթի  վերելքն սկսվելու է ձե՛ր շնորհիվ։ Ձեզ պես արվեստագետները միշտ կազմում են մտավորականության ինսունմեկ  տոկոսը։ Դուք սիրո խորհրդանիշներն եք մեր իրականության մեջ՝ կիրթ, բարի, հայրենիքի մրջյունին պաշտող։ Ձեզ նման գնահատել իմացող անհատականությունների շնորհիվ է, որ Նարեկացուն,  Մինասին կամ Փափազյանին այսօր գիտի ողջ աշխարհը։ Մեր հայտնի նկարիչներից մեկին ասացի՝ հարսիկս շականագակագույն կահույքի հետ համընկնող նկար ա ուզում, գնաց, կանաչ նկար բերեց անտաղանդը… Մեր դերասաններին ասացի՝ ծիծաղելու թատրոն բեմադրեք, գանք լիցքավորվենք, ներեցե՛ք, լիցքաթափվենք, սրանք էլ ոչ ավել, ոչ պակաս, վերցնում, Անտուան Չեխով են դնում ու պարծենում, որ վաստակավորներն են խաղում։ Ոտքս կոտրվեր, չգնայի։ Եթե վաստակավորներն էդպե՜ս են ձանձրացնում, իսկ ժողովրդականներն ի՞նչ կանեն...  Հետո էլ իմացանք, որ բացի հավաքարարից բոլորին մրցանակ են տվել...

-    Բայց մենք էլ ենք այդ ներկայացման մեջ եղել, պարո՛ն քաղաքապետ, - նկատեց ժողովրդական արտիստը։

-    Դու՞ք։ Հա՜, հիշեցի... Դե միայն Ձեր ու այս գեղեցկուհու շնորհիվ էր ներկայացումը դիտվում, - պատասխանեց  Քաղաքագլուխը։

-    Ես ա՛յդ ներկայացման մեջ բարեբախտաբար չկայի, - ժպիտով ասաց դերասանուհին։

-    ...Դե Ձեր ոգին ամեն տեղ ա, - կատակեց Քաղաքագլուխը և շարունակեց, -Հաջիբազյան, կներե՛ս, խոսքը քեզ չի վերաբերում, բայց 21-րդ դարում մի Թումանյան ցույց տվեք։ Հասկացա. կրկնել պետք չի, բայց ինչու՞ նրա մասին անգամ վարորդս է լսել, բայց ձեր գրածը մերը չի դառնում։ Հիացած եմ նոր գրողներով. ում գիրքը բացում եմ,  կա՛մ թարմ մեռելներ ու գեյ կլուբներ են թափվում, կա՛մ պոռնոգրաֆիկ հաճելի տեսարաններ։ Ես էլ, դուստրս էլ իրարից թաքուն ենք կարդում։ Գիտեք`  հանրապետության մասշտաբով ի՜նչ անկեղծ մարդ եմ, ուստի, ասեմ, որ երբեմն արտաքնոցում եմ ընթերցում։

Քաղաքագլուխն ի՞նչ իմանար, որ իր խոսքը պետք է Youtube-ի հիթերից դառնա…

-Ո՞վ է ասում, որ պարողները մեր հոգին հանում են փող ուզելով, - շարունակեց նա, -  մարդիկ գյուղական փառատոնում հաղթում են. դա առիթ չէ՞ Մոսկվայի բալետի հետ համեմատվելու։ Ձեզ պես համեստ արվեստագետներին պետք է եգիպտական դեսպակներով ման տան։ Ձեր ամեն փառատոնային հաղթանակից հետո մշակույթի բաժնի ղեկավարի դուռը փոխում ենք... Ձեզնից ոչ մեկն, իհարկե, երբեմն չի գալիս խափանելու մյուսի կոչման կամ պարգևի հարցը։ Հանդուրժողակնության էս հիանալի մթնոլորտով նպաստում եք երկրի հոգևոր զարգացմանը։ Էս տարի պարգև չի լինի, որովհետև դուք ավելիին եք արժանի՝ նյութական միջոցներով անարտահայտելի։ Հիմա բոլորդ ազատ եք, բացի տիկին Քսքսյանից... 

 

 

 

 

 

 
 

 

Մերուժան Տեր-Գուլանյան / Մեր ժամանակի բանաստեղծն ու մտավորականը

04.03.2015 18:22

Մերուժան Սարգսի Տեր-Գուլանյան (ծնվել է նոյեմբերի 29, 1948, Գոման գյուղ, Ջավախք), գրող, հրապարակախոս։
 
1973 թ. ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ժուռնալիստիկայի բաժինը։
 
1973 թ.-ից աշխատել է «Գարուն» ամսագրում` որպես գրական աշխատող, այնուհետև` բաժնի վարիչ, ապա` գլխավոր խմբագրի տեղակալ, իսկ 1986-1990 թթ.` ամսագրի գլխավոր խմբագիր:
 
1988-1993 թթ. եղել է «Ջավախք հայրենակցական միության» հիմնադիր ղեկավարը։
 
1978 թ.-ից Հայաստանի գրողների միության անդամ է և յոթ գրքի հեղինակ։ 1979 թ. «Дружба народов» ամսագրում Հրանտ Մաթևոսյանի առաջաբանով տպագրված պատմվածքների շարքը թարգմանվել է 21 լեզվով։
 
Հանրապետության և այլ երկրների պարբերական մամուլում տպագրված ավելի քան 1000 էսսեների, ակնարկների, հրապարակախոսական հոդվածների հեղինակ է։
 
1990 թ. եղել է ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր և ՀՀ ԳԽ լրատվության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահը, միաժամանակ` ԳԽ նախագահության անդամ։ 1995-1999 թթ. եղել է ՀՀ ԱԺ պատգամավոր, գիտության, կրթության, մշակույթի և երիտասարդության հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ։ Այդ տարիների ընթացքում հեղինակել և ներկայացրել է մամուլի, հեռուստատեսության և ռադիոյի, հեղինակային իրավունքի, ազգային արխիվային ֆոնդի մասին օրենքները։
 
1997 թ. հիմնադրել է հանրապետության առաջին անկախ «Ար» հեռուստաընկերությունը` հանդիսանալով հիմնադիր-նախագահը։ Մինչ այդ հիմնադրել է «Ար», «Հանրապետություն», «Ասպնջակ» անկախ շաբաթաթերթերը։
 
2006-09 թթ. եղել է «Դե ֆակտո» ամսագրի գլխավոր խմբագիրը, 2009-11 թթ.` Հանրային հեռուստատեսության «Արարատ» հեռուստաալիքի տնօրենը:
 
2011 թ. ընտրվել է ՀՀ Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի անդամ:
 
2012 թ. հիմնադրել է «Անդին» գրական-գեղարվեստական, հասարակական-քաղաքական ամսագիրը, որի գլխավոր խմբագիրն է մինչ օրս։
 
------------------------------------------------
Ցեղասպանություն եւ ցեղասպանվածի մշակույթ 
Եթե ջուրը երկրի արյունն է, ապա լույսը հոգին է երկրի: Այսպես մտածում էի, մտածում ու տողը չէի գտնում, այնինչ ժամանակն անսանձ նժույգի նման սլանում էր առաջ՝ իր փոշին թողնելով ձեր եւ իմ մազերին: Տպավորություն ունեի, թե մենք հարյուր տարի, հարյուր տարուց էլ ավելի անհուսահատ համբերությամբ սպասում էինք Ժամանակ տվողին, ով պիտի գար ու ճշտեր իր իսկ սխալը, եւ ով գալու էր դրսից: Այդպես մեզ թվում էր… Այնինչ տեղի է ունեցել ցեղասպանություն, մի ամբողջ ժողովրդի հայրենազրկում: Հայրենիք, որի փոշուց, ինչպես լորդ Բայրոնն էր ասում, Աստված ստեղծեց Ադամին: Այսինքն թե՝ տեղի էր ունեցել համամարդկային աղետ: Քանդվել, ավերվել, հողին էր հավասարվել Մարդու ծննդավայրը: Իսկ մենք շարունակում էինք սպասել դրսից եկողին, ով իբր թե պիտի ուղղեր խախտված ներդաշնակությունը: Սպասում էինք, սպասում՝ փոխանակ նայելու մեր ներսը, թե ինչ եղավ փրկվածներիս, վերապրողներիս հետ: Նայեցինք, քրքրեցինք մեզ ու գտանք զարմանալի նվաստ մի բառ՝ գոյատեւել, գոյատեւել մեր տանը եւ դրսում՝ աշխարհը դարձնելով մեզ հայրենիք: Եվ բառն այդ մեզ տաք թվաց, ու մենք հարմար տեղավորվելով այդ բառի մեջ՝ սկսեցինք գոյատեւելով հպարտանալ, որ փրկվել ենք ու դեռ կանք՝ ի հեճուկս թուրքի: Եվ վերջին հարյուր տարում Խորենացուն, Գողթան երգիչներին, Նարեկացուն, Քուչակին ու Մեծարենցին փոխարինած մեր Երգիչները շեղվեցին փառավոր մշակույթի բնականոն հունից, հորինեցին, ստեղծեցին ողբի ու հալածվածի մշակույթ, զրկված ու զարկված հայրենիքի մշակույթ՝ առանց անդրադառնալու, որ մենք մեր իսկ ձեռքով ոչնչացնում ենք մեր մշակութային Ես-ը, ով իր հանճարով ժամանակին կանգնած էր աշխարհի մեծերի կողքին, եւ չնկատեցինք էլ, թե ինչպես հարյուր տարվա ընթացքում փոխվեց մեր հանճարների ձեռագիրը… Այո՛, գոյատեւել բառը մեզ շատ դուր եկավ: Թուրքն իր գործն արել էր, եւ մեր մեծ հայրենիքի մի անկյունում մեզ մնացել էր փոքրիկ մի Հայաստան եւ աշխարհով մեկ սփռված պատմական հայրենիք փնտրող հայություն: Բայց մենք չհասկացանք, որ թուրքը չի հեռացել, թուրքն իր նախճիրով մտել է մեր հոգեւոր աշխարհ եւ շարունակում է ցեղասպանել մեզ մեր ներսից՝ արդեն հարյուր տարի, ցեղասպանել մեր միտքն ու մշակութաստեղծ հոգին, որ լույսն էր երկրի: Չհասկացանք նաեւ, որ հայ ազգը աշխարհին պարտք չէ, հայ ազգն ինքն իրեն է պարտք: Գրեցի այս տողերն ու ինձ թվաց, թե գտա այն, ինչ փնտրում էի. Որ որպես զգեստ հագնելով մեր կորցրած հայրենիքն ու արյունը կորցրած՝ մեր ներսում պիտի ջնջենք թուրքի արյունոտ ձեռքի հետքը: Որ մենք ոչ թե պետք է մոռանանք համազգային ցավը, այլ մեր հոգին ու հոգեւորը ազատենք ինքնացեղասպանվելուց, եւ քայլենք աշխարհի երեւելի ազգերի կողքին, ինչպես ԷԻՆՔ Թորոս Ռոսլինի եւ Մեծարենցի ժամանակներում: Որ առաջին հերթին պետք է սպանենք մեր հոգեւոր կյանք խուժած թուրքին, որպեսզի ճանաչենք մեզ ու մեր ուժի սահմանը, եւ միայն այդ դեպքում մենք կարող ենք հաղթել: Ու ես համոզվեցի նաեւ, որ մենք ճշմարտություն որոնող ու չգտնող ժողովուրդ ենք, իսկ ճշմարտություն որոնողի ճանապարհը անվերջ է ու հավերժ, որը նաեւ մեր ճանապարհն է, մարդկության գերագույն արժեքները պահպանողի ճանապարհը։ 
 «Առավոտ» 
_____________________
Դարձյալ անտերության կարոտ 
 Տարօրինակ ցեղ ենք մենք, շատ տարօրինակ, աշխարհից վիրավորված` մեր ունեցածը կորցրել ենք ու վիրավորվել: Ումից եւ ինչու ենք վիրավորվել՝ չգիտեմ: Երբեւիցե մենք մեզ հարցրե՞լ ենք, թե ինչու ենք կորցրել: Երբ որ այսօր եւ հազար տարի առաջ երազում ենք, փնտրում, պայքարում, որ վերադարձնենք մեր կորուստները: Եվ երբ գտնում ենք մեր երազանքն ու մեր կորցրածը` մեզ քիչ է թվում: Ողորմի հոգուդ, Պոլսում ապրող եւ ծորակներ ծախող բանաստեղծ Զահրատ, հազար ողորմի քեզ, երբ ասում էիր` կյանքը կհատնի, փնտրտուքը` ոչ, մարդը չգտնող կենդանի մըն է: Վստահ եմ, որ Զահրատը մարդ ասելով` առաջին հերթին հային նկատի ուներ: Այո, զարմանալիորեն անհայտ աշխարհներ եղան աշխարհին հասկանալի, ուր ցեղովի ընդամենը յոթ գրաճանաչ ունեին կամ՝ չունեին, բայց մենք՝ ի սկզբանե գրաճանաչներս, մնացինք չհասկացված: Եվ ինձ թվում է` մեղքը աշխարհինը չէ, մեղքը մերն է, մեղքը մեր ներսում է: Զվարթնոց տաճարն ուներ երեսունվեց սյուն եւ կայուն էր երկրի վրա ու երկնքի դեմ, ինչպես մեր երկիրը հնում` Արտաշես արքայի ժամանակ, որ գլխին պահում էր սեփական պետության գմբեթը… Բայց ինչ եղավ հետո. տաճարի ինքնասիրահարված սյուներից մեկը, որին թվում էր, թե ինքը միակ ընտրյալն է, մտածեց` մյուսները թող պահեն երկիր-տաճարի գմբեթը, ես կարող եմ դուրս գալ ու իմ գմբեթը ստեղծել: Այդպես մտածեցին թերեւս էլի սյուներ, եւ Զվարթնոց հրաշալի տաճարը փլվեց: Սուտ է, չեմ հավատում, որ երկրաշարժից է փլվել Զվարթնոցը: Մեր ցեղը բազում երկրաշարժեր է տեսել, բայց երբեք չի խոնարհվել, քանզի մեր տաճարները դրսից չէ, որ քանդվել են, այլ ներսից: Եվ այսօր անհասկանալի ճանապարհով առաջնորդի զուգս թվացյալ հագածները չեն էլ մտածում, որ սարդոստայնի ընդամենը մի թելն են իրենք, իսկ սարդը ուրիշ տեղում է եւ նենգորեն լուռ է: Անշուշտ, երիցս ճիշտ է, որ ոչ մի կռունկ առանձին կամ երեքով հյուսիսային լճերի տեղը չգիտի, ինչպես նաեւ` չգիտի Աֆրիկայի տեղը: Կռունկների կյանքի ճանապարհը միայն երամը գիտի: Իսկ երամն ասում է. Դուք ձեր ավերակ տաճարներն ավելի եք սիրում, քան ձեր կանգուն տաճարները: Դուք ձեր կորցրածն ավելի եք սիրում, քան ձեր ունեցածը: Դուք ձեր պարտություններն ավելի եք սիրում, քան հաղթանակները: Չէ՞ որ դուք կռունկ սիրող ժողովուրդ եք: Շարունակեք քանդել ձեր տաճարները ներսից, եւ կորցնելով ձեր հայրենիքը` հարցրեք մեզ` չվող թռչուններիս. Կռունկ, ուստի՞ կուգաս, կռունկ, մեր աշխարհեն խաբրիկ մը չունի՞ս: Այնինչ… Այնինչ տեր եղեք, որ անտեր չմնաք, տեր եղեք, որ միշտ տեր ունենաք եւ ձեր իսկ տիրոջով տեր դառնաք ձեզ եւ ձեր երկրին ու հազարամյակների միջով անցած կորուստներին ու ունեցածին: Եվ այլեւս մեզ մի դիմեք, մենք ընդամենը չվող թռչուններ ենք:
_____________
 Իրատեսություն… եւ անդին 
 Իսկապես տարօրինակ է աշխարհը. մարդիկ իրար հետ կռվում, վիճում են, վարկաբեկում իրար, այնինչ, իրական պատերազմը նյութի, իրերի համար է:  Եվ տպավորություն կա, որ անիմաստ է օրենքներից խոսել այն մարդկանց ներկայությամբ, որոնց գրպանները լցված են դոլարով, իսկ թիկնապահների գոտիներում դաշյուն կա պահված… Սրճարանում նստած՝ նայելով արդեն երկրորդ սուրճի բաժակին՝ մտածում էի ես, գուցե վերհիշում էի, չգիտեմ: Չգիտեմ նաեւ, թե ինչու հիշեցի օլիգարխիա (oligarkhia) բառի ծագումը, որը հունարենում նշանակում է փոքր խմբի իշխանություն, իսկ ժամանակակից Ամերիկայում նշանակում է մարդկանց փոքր խումբ, որը մեծ ազդեցություն ունի կառավարության վրա: Իսկ իմ դիմաց նստած Համլետ ընկերս մտահոգ՝ տագնապով շարունակում էր իր խոսքը. ի՞նչ ենք անում մենք, երկատում ենք ազգը, կիսում ենք, որ նորեն կիսենք, դարձյալ կիսենք, կարծես ձգտում ենք հասնել անվերջ փոքրին, այնինչ պետք է հակառակն անել, պետք է հավաքվել ու ամբողջանալ: Չի բացառվում, որ ես լավատես երազող եմ, բայց Համլետ իմ ընկերը ինձ համառորեն մղում էր, ուղղորդում՝ տեսնելու մեր իրական կյանքը, եւ համառորեն պնդում էր, որ չարիքի փոքրագույնը չի լինում, եթե չարը կա, այն միշտ էլ մեծ է: Ուստի պետք է չարի դեմն առնել, որպեսզի երկիրն ու ազգը ամբողջանան՝ դառնալով մի հոգի ու մի մարմին: Եվ միակ ճանապարհը ցեղի ամբողջականությունն է, որը կարող է հաստատել ու ձեւակերել ազգի նպատակներն ու դեմքը եւ ներշնչել այն հեռանկարը, որին հազարամյակներով ձգտել ենք մենք: Այդպես գրեթե դատարկ սրճարանում նստած՝ Համլետը, Ռուբենը եւ ես զրուցում էինք, եւ մեր մտահոգությունը նույնն էր: Երեքս էլ զզվում էինք գոյատեւել գետնաքարշ բառից եւ մի ուրիշ բան էինք փնտրում՝ մի ապրեցնող խոսք…… անցնել իրատեսականից անդին եւ նախապատրաստել նոր սերնդի հերոսին, ով օլիգարխը չէ հաստատ: 
 

Վրեժ Իսրայելյան ֆենոմենի փիլիսոփայությունը / Պատմվածքներ

11.02.2015 22:14


Մամուլից.

«...Չեմ ուզում ինքս ինձնից զզվել, նոր հեռանալ, մնաք բարով» 
Վրեժ Իսրայելյան

 

«...Իսրայելյանը վերջին ժամանակներս վատառողջ էր, և մի քանի օր առաջ «Նաիրի» բժշկական կենտրոնում հետազոտվելիս պարզվել էր, որ նրա մոտ առկա է արդեն խորացված քաղցկեղ: Գրողի հարազատները պատրաստվում էին նրան տեղափոխել արտասահման' բուժումը կազմակերպելու նպատակով: Կարելի է ենթադրել, որ Վրեժ Իսրայելյանն այս քայլին է դիմել հարազատներին սպասվելիք դժվարություններից ազատելու համար:

Ինչպես հայտնում է Aravot.am-ը, հունիսի 14-ին, 1-03 ծառայության շտապօգնության բրիգադը ահազանգել է Ոստիկանության Արաբկիր բաժին և հայտնել, որ կանչով մեկնելով Վաղարշյան 19/1 շենք, բնակարաններից մեկում հայտնաբերել է հրազենային վնասվածքով մահացած տղամարդու դի: Ինչպես նշված վայրից հայտնում է ֆոտոլրագրող Գագիկ Շամշյանը, օպերատիվ-քննչական խումբը նշված շենքի թիվ 19 բնակարանի հյուրասենյակում՝ բազմոցի վրա, հայտնաբերել է տան բնակիչ, 64-ամյա Վրեժ Իսրայելյանի դին, ում աջ ձեռքին կա հրազեն: Գրասեղանի վրա հայտնաբերվել է նաև նամակ, որում ըստ տեղեկությունների, Վ. Իսրայելյանը ինքնասպանությունից առաջ գրել է, որ շնորհակալություն է հայտնում Աստծուն, որ ունեցել է լավ կին, լավ որդի, լավ թոռնիկներ, եղբայր ու ընկերներ ու ամենքից ներողություն է խնդրել և գրել է, որ «չեմ ուզում ինքս ինձնից զզվել, նոր հեռանալ, մնաք բարով»: Նամակի մոտ դրված է նաև իր կողմից հեղինակած «Վաղ, թե ուշ» գիրքը...»: 
________________________________
ԵՐԿՈՒ ՊԱՏԻԺ ' ՄԵՌՆԵԼՈՒ ԵՎ ԱՊՐԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ
"Մեծ աշխարհ էր, մեղք կար, մեղավո՛ր չկար"..... ՈՒ աշխարհը փոքրացավ, մեղավորներն էլ շատացան, բայց մեղքը աշխարհիս կնիքված մնաց: 
Վրեժ Իսրայելյան ֆենոմենի փիլիսոփայությունը: 
" Նիդերլանդական Օրագիր"

_________________________________

Վրեժ Իսրայելյան / Ծիծիկների սիմֆոնիա

 

«Ո՞վ է ուզում դառնալ միլիոնատեր» հեռուստաշոուն իր կյանքում առաջին անգամ աններելի սխալ թույլ տվեց։ Դրա քաղաքական հետևանքները հետագայում կուլ տվեցին ամենևին անմեղ մարդիկ։ Ազգային և միջազգային մի շարք քաղաքական կազմակերպություններ մինչև այսօր էլ ապարդյուն հավի և ձվի հայտնի հանելուկ-առեղծվածի արմատներն են հոտոտում։ Եվ դրանցից ոչ մեկն իր եզրակացությունների մեջ հեռուստախաղի պարագան չշոշափեց, նույնիսկ տվյալ երկրի խորհրդարանական պատկառելի հանձնաժողովը։

Բանն այն է, որ ենթադրյալ միլիոնատիրոջ աթոռին հայտնվեց մի մարդ, որի անցյալը մնացել է անցյալում, ներկան՝ ապագայի մեջ, իսկ ապագան՝ հայ ժողովրդական հեքիաթների օտարոտի հյուսվածքներում։

Ես առաջին մարդն էի, ով, առանց օգտվելու օգնության հնարավորություններից, հասել էր եզրափակիչ։ Սովորաբար իմ տեսակի մարդիկ կես ճանապարհին հոգնում են, հիասթափվում կամ սայթաքում ամենաանվնաս հատվածում։

Խաղավարը կարդում է հարցը։ Դահլիճը քարացած է, զանազան մոլախաղերի մեջ հմտացած հասարակության այս հատվածը հաղթելու և պարտվելու խնդիր չունի, պարզապես հոգսերից փախչելու և ապրելու դյուրին ձև է գտել։

- ՈՒշադրությո՜ւն… կարդում եմ հարցը. «Ինչպե՞ս է կոչվում երգահան Ջոնի Պապյանի գրած միակ սիմֆոնիան, որը հեղինակի մահից հետո արժանացավ Պետական մրցանակի» ։

-Ծիծիկների սիմֆոնիա, - առանց առաջարկվող տարբերակները լսելու, պատասխանեցի ես։ Դահլիճում ծիծաղի ալիք տարածվեց։ Խաղավարը հասկացրեց, որ գնահատում է երգիծելու իմ ցանկությունը։

-Դուք կարող եք դառնալ առաջին մարդը մեր հեռուստախաղի պատմության մեջ, ով հասնում է եզրափակիչ և հաղթում։ Դուք ունեք օգնության բոլոր հնարավորությունները։ Դուք համարյա միլիոնատեր եք. մի՛ պատասխանեք առանց առաջարկվող չորս տարբերակներին ծանոթանալու։

Ես գրեթե չեմ լսում խաղավարին, չեմ տեսնում դահլիճը, չեմ հաշվում միլիոնները, որ ի զորու են լցնելու իմ և կնոջս միջև գոյացած անջրպետը։ Ես պատասխանում եմ.

-Ծիծիկների սիմֆոնիա։

Խաղավարը պահանջում է հարգալից վերաբերմունք իրենց շոուի և, առավել ևս, հասարակության նկատմամբ։ Նա հիշեցնում է, որ կարող եմ վերցնել գումարը, որը քիչ չէ, օգտվել օգնության հնարավորություններից կամ ընտրել առաջարկվող տարբերակներից որևէ մեկը։ Նա դանդաղ կարդում է տարբերակները, որոնց մեջ իմ պատասխանը չկա։ Նորից է բացատրում, որ ճիշտը և միլիոնները դրանցից մեկի մեջ են։

Ես բարձրանում եմ ապագա միլիոնատիրոջ աթոռից, նայում խաղավարին ու ասում.

-Ծիծիկների սիմֆոնիա, - դանդաղ դուրս եմ գալիս տաղավարից և չշրջվելով նետում, - սա իմ վերջնական պատասխանն է։

* * *

Աշխարհը կործանումից փրկելու համար ինձ նման տղերք են պետք։ Այդ բանը միայն քսաներեքամյա երիտասարդը կարող է հասկանալ, հետո այն մարդը, ով միջնորդեց, որ նա աշխատանքի անցնի ամենաազդեցիկ հիմնարկներից մեկի` մարքսիզմ-լենինիզմի պրոպագանդայի բաժնում։

Հավանաբար այս փաստն էր երգահան Ջոնի Պապյանի մեջ հիմնավորապես ամրապնդել այն համոզմունքը, որ Սովետը շուտով, շատ շուտով փլուզվելու է։ Մեկամսյա փորձաշրջանից հետո ինձ համար միջնորդած երևելի մարդը հետաքրքրվում է գլխավոր խմբագրից, թե ինչպիսին է երիտասարդը, կարողանո՞ւմ է թացը չորից ջոկել։ Գլխավոր խմբագիրն առանց այլևայլությունների պատասխանում է. «Շնորհալի տղա է, բայց քաղաքականապես տհաս է» ։

Շնորհակալ եմ գլխավոր խմբագրին այդ բնորոշման համար։ Եթե «քաղաքականապես տհասի» իմ համբավը չլիներ, ես չէի արժանանա Ջոնիի ուշադրությանը։ Նա իր պատկառելի սապատը շալակած մտավ մեր աշխատասենյակ և բամբ ձայնով ասաց.

-Դո՞ւ ես քաղաքականապես տհասը։

Ես ջղային հայացքով չափեցի նրան ու ասացի.

-Քե՞զ ինչ։

Նա արհամարհական նայեց մյուս աշխատակիցներին.

-Ի՞նչ եք պլշած հորթերի պես նայում, - հետո շրջվեց իմ կողմը, - Ջոնին էլ է քաղաքականապես տհաս, գնացինք։

Քաղաքականապես տհասների մտերմությունն անցավ տարիների միջով և երբեք երկրի հանդեպ թշնամանքի չվերածվեց. պարզապես մենք հորինեցինք մեկ այլ բարոյական միջավայր, ուր ամեն ինչ տեսնում են, ամեն ինչի մասին դատում. բայց ոչ մեկին ոչնչի մեջ չեն մեղադրում։ Մեծ աշխարհ էր, մեղք կար, մեղավո՛ր չկար։

Աստված երգահան Ջոնի Պապյանի ուսերին մի գեղեցիկ սապատ էր դրել։ Ասացի «գեղեցիկ» ու լեզուս կծեցի։ Իզուր էլ կծեցի՝ եթե Աստված Ջոնիի սապատը վերցներ ու մեկ ուրիշի ուսերին տեղավորեր, ճի՞շտ էր լինելու։ Ջոնին Ջոնի չէր լինի։ Այն Ջոնին, որի մասին ես այսօր ուզում եմ պատմել, մի գեղեցիկ սապատ էր կրում իր ուսերին։ Այդ Ջոնին Բարձրյալի պարգևած ծանրությունը կրում էր արժանապատվորեն, առանց ճակատագրի դեմ ընդվզելու։ Թե ներսում ինչ էր զգում, չգիտեմ։ Նա իր մասին երրորդ դեմքով էր արտահայտվում։ Կանգնում էր Սպիտակ տան մուտքի աստիճաններին (Երևանում էլ Սպիտակ տներ կան) և անցնող-դարձող ուսանողներին ասում.

-Մատղաշներ ջան, Ջոնին ձեր ծիծիկներն ուտի։ Եկե՜ք, եկե՜ք բազմեք Ջոնիի սապատի վրա. նա ձեզ ման կտա աշխարհի ազնվագույն փողոցներով։

Իհարկե, աղջիկներից ոչ մեկը Ջոնիի սապատին բազմած աշխարհը չափչփելու ցանկություն չէր արտահայտում։ Ավելի հաճախ արհամարհանքով նայում էին և, նկատելով նրա հաշմանդամությունը, առանց կոպտելու հեռանում։

-Տեսա՞ր, - իմ կամ բանաստեղծ Րաֆֆիի կողմը շրջվելով` ասում էր, - տեսա՞ր, էն մեկը հայացքով Ջոնիին ուտում էր։ Մի քիչ էլ որ նայեի, ծիծիկներից ավիշ էր ցայտելու։

Ես կամ բանաստեղծ Րաֆֆին գլխով էինք անում։

-Սուտ եք ասում, - բղավում էր Ջոնին, - չեք տեսնում։ Էդ քոսոտ կաֆեներում նստում և էշ-էշ դուրս եք տալիս՝ Ռեմբո՜… Կաֆկա՜… Տոլստոյ։ Ամեն ծիծիկը մի աշխարհ է։ Կարա՞ք վրձնեք, կամ բառերով գրեք… չեք կարա։ Որովհետև ռամիկ եք, ազնվականի քիմք չունեք, որովհետև էգ տղամարդկանց մեջ եք մեծանում։ Ջոնին սիմֆոնիա է գրելու՝ ծիծիկների սիմֆոնիան։ Ռամիկներ, էդ կլոր, թրթռուն սիրուն բաների մեջ լիքը հնչյուն է, թեթև հպվես՝ սիմֆոնիան կհորդի։

-Ջոնի՜, - ասում էր բանաստեղծ Րաֆֆին, - հիմարություններ ես դուրս տալիս։ Ավելի լավ է քրքրիր գրպաններդ և եթե այնտեղ, պատահաբար, Լենին պապիկներ հայտնաբերես, իմացիր, որ ճիշտ ժամանակն է դրանք Ժիգուլևյան մրցանակի ներկայացնելու։

Այն ժամանակ մենք Առաջնորդի դիմանկարներով մետաղադրամների վախճանը գարեջրատներում էինք տեսնում։

-Էշն ի՞նչ գիտի՝ նուշն ի՞նչ է, - ասաց Ջոնին ու քայլեց մեր իմացած ճանապարհով։

Առանց ծպտուն հանելու հետևեցինք նրան։ Բարեբախտաբար, մեզ գոհացնելու չափ փող նա միշտ էլ ունենում էր. նրա երգերը հնչում էին բեմերից, եթերից, ռեստորաններում և հոնորարների տեսքով վերադառնում տիրոջը։ Քայլելիս շուտ էր հոգնում։ Ձևացնում էր, թե շատ կարևոր մի բան է ասելու, կանգ էր առնում, շունչ քաշում։

-Ո՞վ է Մաշտոցը։

Բանաստեղծ Րաֆֆին, ում ուշքն ու միտքն արդեն սրճարանում էր, ասում է.

- Ջոնի, խիղճ ունեցիր, ծարավ եմ։

- Լսի՛ր, ռամիկ, - նրան էր դիմում Ջոնին, - մի՞թե քո մեջ ազնվականության մի նշույլ էլ չկա։

-Ազնվական հեղուկի քաղց եմ զգում, - ասաց Րաֆֆին, - փրկիր ինձ, Ջոնի՜։

-Դու էլ ես ռամիկ, - իմ կողմը շրջվեց նա, - ասա՛, ո՞վ է Մաշտոցը։

-Հայկական այբուբենի արարիչը, - հեգնեցի` Ջոնիին շունչ քաշելու ժամանակ տալու համար։

-Այբուբենն ի՞նչ է, - քմծիծաղելով հարցրեց նա։

-Տա՛ռ, - նետեցի։ Հետո փոշմանեցի ու ասացի՝ ծիծիկ։

-Ապրես, - ասաց Ջոնին, - տառը կաշի է, Մաշտոցը նրա մեջ թրթիռ լցրեց, հնչյուն լցրեց և ստացավ ի՞նչ… ծիծիկ։ Չարենց որ կարդում ես, չե՞ս զգում, ոնց են բառերը ծիծիկների պես թրթռում։

-Ջոնի՛, - ասաց բանաստեղծ Րաֆֆին, - չխմածս օղին քթիցս բերիր։

-Տեսա՞ր, - ինձ դիմեց Ջոնին, - խանդում է։ Գիտի, որ ինքը սատկած բառերով է գրում։

Հուրախություն Րաֆֆիի` հասանք սրճարան։ Նա խոր շունչ քաշեց և սկսեց ազատ տեղ փնտրել։ Կարծես թե գտավ։ Ջոնին ընդգրկուն հայացքով յուրացրեց միջավայրը, արհամարհական ձեռքը թափ տվեց և ընդգծելով, որ ինքը սխալմամբ է հայտնվել այնտեղ, ասաց.

-Ես այս թափթփուկների որջում չեմ նստի։

Բանաստեղծ Րաֆֆիի համբերությունը հատավ։ Նա ջերմորեն ընդունեց հեռավոր սեղանից իրեն հղված ողջույնը և ասաց.

-Ես գնում եմ խմելու։

Ջոնին, որը քայլում էր դեպի սրճարանի ելքը, շրջվեց ու ասաց.

-Ջոնին միայն իր մահվան օրը չգիտի։ Մեր պոետն ամեն շերեփուկի հետ սեղան է նստում։ Կողքի նստածը գիտե՞ս ով է։

-Ո՞վ է, - հարցրեցի։

-Էգ տղամարդուն ի՞նչ են ասում, հենց էդ է։

Այդ բնորոշմանն արժանանում էին ամենքը, ովքեր Ջոնիի քիմքին չէին նստում։

-Լավ, - ասաց Ջոնին, - նստենք էն ազատ սեղանին։

Ջոնին մատուցողի միջոցով մի շիշ օղի ուղարկեց բանաստեղծ Րաֆֆիին։

-Մեր ընկերն է, թող իրեն լավ զգա էդ… երի մեջ։

Րաֆֆին, օղին ստանալուն պես, ձեռքը դեպի Ջոնին պարզած` բղավեց.

-Ջոնի՜, իմ կարոտի ընկեր, օրհնվի էն սհաթը, որ դու լույս աշխարհ եկար։- Ջոնին փնթփնթաց.

-Մի՛ բարբաջիր:

Սկսեցինք խմել, և Ջոնին առաջին բաժակը դատարկելուց հետո ասաց.

-Սովետը շուտով քանդվելու է: Ջոնին ասել է ու կասի… Գիտե՞ս ինչու է քանդվելու։

-Չգիտեմ, - կմկմացի, - հազար պատճառ կա։

-Էգ տղամարդկանց երկիր է, հացի մեջ թրթիռ չկա, ականջիդ մոտ պահիր, երաժշտություն լսո՞ւմ ես, չես լսում։ Այ, էս օղին, որ խմում ենք, մեջը շունչ չկա, մեռած է։ Օդն էլ է էգ, ծիծիկի թրթիռն ըմբոշխնող տղամարդու պակասից է քանդվելու։

-Ջոնի՜, - հեռվից բղավում է Րաֆֆին, - մի՛ հայհոյիր այս աստվածային հեղուկը, մեղք է։

-Քեզ միայն լակելու բան տան, - քրթմնջաց Ջոնին։

Մենք խմում էինք։ Քաղաքականապես տհասների մտերմությունը երկիրը կործանումից փրկելու ոչ մի ելք չէր գտնում։ Ես հայհոյում էի առաջնորդներին, իսկ Ջոնին իր անհագուրդ տղամարդկությունից էր դժգոհում։

-Քո կինը քեզ հետ առևտուր անո՞ւմ է, - հարցնում է Ջոնին։

-Մի օր ես եմ շուկա գնում, մի օր էլ կինս, - ասում եմ։

-Ռամիկ, - ասում է Ջոնին, - խոսքս տղամարդու և կնոջ առևտրի մասին է։

Հետո պատմում է, որ ինքը կնոջից չի հագենում։ Հետո ավելացնում է, որ կինը մեղավոր չէ, որ Աստված իրեն անհագուրդ է ստեղծել։ Հետո դժգոհում է, որ գիշեր թե ցերեկ, բաց թե փակ աչքերով, ինքը ծիծիկների հոսքն է տեսնում։ Հետո հրճվում է.

-Ջոնիի գլուխգործոցը «Ծիծիկների սիմֆոնիան» է լինելու։ Ով լսելու է՝ կլսի, ով տեսնելու է՝ կտեսնի։

-Ջոնի՜, - հեռվից բղավում է բանաստեղծ Րաֆֆին, - ինձ համար մի շիշ օղի հորինիր, այնպիսին, որ մեջը թրթիռ լինի, որ որձ լինի և մեջը լիքը երաժշտություն։

-Ռամի՛կ, - շնչահատ ասում է Ջոնին, - խմիր այն, ինչին արժանի ես։

Ավելի շուտ, քան ենթադրվում էր, Ջոնին իր սապատն ուսած հեռացավ աշխարհից։ Մի մեծ ողբերգություն չէ, որ նա «Սովետի քանդվելը» չտեսավ։ Ցավն այն է, որ այսօր չկա այն մարդը, ով ստույգ կարող է ասել, թե ինչն է ճիշտ, ինչը՝ սխալ, ով է էգ, ով՝ որձ։ Ճիշտ է, ես Ջոնի չեմ, բայց «քաղաքականապես տհասի» իմ համարումն ինձ թույլ է տալիս մեկ օրով ինձ Ջոնի զգալ։ Ապագա միլիոնատիրոջ աթոռից փախչում և հայտնվում եմ հրապարակի ճիշտ կենտրոնում։ Զգում եմ, թե ինչպես է իմ միջից սապատն ուսերիս բարձրանում։ Դիմում եմ փոքրավորին և մեծավորին. «Ռամիկներ, չե՞ք տեսնում, որ ձեր ծամած հացի մեջ երաժշտություն չկա, ձեր արտաբերած բառերը սատկած են, ձեր շնչած օդը էգ է» ։

Ինչ-որ ոստիկան է ինձ մոտենում։ Մոտենում է, թող մոտենա։ Զանգվածային անկարգություններ հրահրելու քրեական հոդվածը Ջոնիից փոխ առած սապատի վրա ո՞նց է տեղավորվելու։ Տեղավորվում է, թող տեղավորվի, հերն էլ անիծած։ Ինչի՞ մասին եմ մտածում, երբ բանը բանից անցել է։ Ջոնիի սապատը ուսած հետևում եմ ոստիկանին։

-Ես չեմ, - ասում եմ նրան, - և սա իմ սապատը չէ։

-Իհարկե, - ասում է ոստիկանը, - Պողոս առաքյալի սապատն է։

-Ո՛չ, - ասում եմ, - Ջոնիի սապատն է։

-Ոչինչ, - ասում է նա, - սապատի համար դատ չի հասնում, բայց լեզվի համար մի չորս տարի կշալակես։ Ի՞նչ ես կարծում, - շարունակում է, - եթե երկու կամ երեք միլիոն մարդ իրենց սապատներն առած հրապարակ մտնեն, ի՞նչ կլինի։

-Չգիտեմ, - պատասխանում եմ և պարզորոշ զգում, թե ինչպես է Ջոնիի սապատը նորից ներծծվում մարմնիս մեջ։

Հիշում եմ մանկությունս։ Կոլտնտեսությունը կեռասի այգի ուներ, որը պահպանում էին երկու տարեց մարդ։ Գողության հերթական փորձերից մեկի ժամանակ պահակն ինձ հենց ծառի ճյուղին կալանեց։ Որքան ուժ ունեի, բղավում էի.

«Ե՛ս չեմ… ե՛ս չեմ» ։ Պահակը քահ-քահ ծիծաղելով` ընկերոջը ձայն տվեց. «Սեդրա՜կ, հորդ Աստծուն մեռնեմ, մեկին բռնել եմ, ասում է՝ ես չեմ։ Տեսնես ո՞վ կլինի» ։

Ոստիկանությանը տված ցուցմունքս կարճ ստացվեց։ Ջոնիի անունը չշոշափեցի։ Պատմեցի «Ով է ուզում դառնալ միլիոնատեր» հեռուստախաղի եզրափակիչ հարցի մասին։ Գրեցի, որ առաջարկված չորս տարբերակների մեջ ճիշտ պատասխանը չկար։ Իսկ քննիչի հարցին, թե որն է ճիշտ պատասխանը, ասացի՝ ծիծիկների սիմֆոնիա։ Մի հոդված էլ արդարադատության հանդեպ անհարգալից վերաբերմունքի համար ավելացրին։ Հիմա ես և Ջոնին, երկու քաղաքականապես տհաս անձնավորություններ, մեր պատիժն ենք կրում. Ջոնին այն բանի համար, որ մեռած է, ես՝ որ իբր ապրում եմ։
________________________________________

ՀԱՅ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԻՆԱՎՈՒՐՑ ԽԱՂ



Գրեթե հարյուր տարի առաջ մի թուրք ուզեցավ տարբերվել մյուս թուրքից. հայ գաղթական կնոջը օրորոցային երկվորյակների հետ քարանձավում հայտնաբերելով: Նա զսպեց իր արյունակիցների մոլուցքը և փորձեց ստեղծագործական լիցք հաղորդել իր գործողություններին: Այդ «ստեղծագործության» արդյունքում այսօր ես կամ: Թուրքի այդ տեսակը գաղթական կնոջը փոխշահավետ գործարք առաջարկեց. եթե կինը խեղդի իր երեխաներից մեկին, ինքը խոստանում է պահպանել կնոջ և մյուս երեխայի կյանքը: Երևի կռահեցիք, որ տատս «ընդունել է» գործարքի պայմանները: 
Արևելյան Հայաստան հասնելուն պես, հենց Էջմիածնում, մայր տաճարի դեմ հանդիման, տատս խելագարվեց: Հայր, որբանոցներում գոյատևելով, իր կյանքը բերեց-հասցրեց ինձ: 
Այլ բաների հետ նա ինձ կտակեց նաև այս պատմությունը: Իմ կյանքի շատ ու շատ դրվագներ մոռացել եմ, բայց սա հիշում եմ: 
Գրեթե հարյուր տարի անց, Ղարաբաղյան պատերազմի մասին պատմվածք մտմտալիս, հանկարծ հայտնաբերեցի, որ ցավը երևակայության թշնամին է: Ես պատերազմին չեմ մասնակցել, բայց տեսնում եմ, թե ինչպես է ծարավ հողը արյուն խմում, թե ինչպես են արեգակի շողերը խտտում սպանվածի դեմքը, և ինչպես է դրսից սողոսկող ջերմությունը դուրս մղվում նրա սառչող երակներից: Տեսնում եմ, թե ինչպես է վախը արիություն ծնում, և ինչպես են վաղվա հերոս հռչակվողները վախից թրջում իրենց տաբատները: Պատերազմը մարսելու համար խելք պետք չէ. մի քիչ հանդգնություն, մի քիչ էլ չտեսություն: Սխալ բան պիտի ասեմ, բայց ապացուցելու եմ, որ ճիշտ է. պատերազմ չտեսած գրողը ավելի լավ է զգում այն, քան այդ ողբերգության միջով անցածը: Ականատեսները միշտ պատերազմի մեջ սխալ բան են փնտրում և այնքան են խորանում այդ զբաղմունքի մեջ, որ կորցնում են ամենաէականը: Այնպես որ, առանց խղճի խայթ զգալու, սեփականել եմ այն, ինչ ուրիշին է պատկանում, ինչպես մեծն Տոլստոյը սեփականեց իր նախնիների պատերազմն ու խաղաղությունը: 
Այն, ինչ պատմելու եմ, հորինվածք է, գրողի երևակայության արդյունք: Հայ և թուրք ազգայնականներին, այս և այն կողմի ականատեսներին խնդրում եմ` գլուխս ջարդելուց առաջ բարի եղեք մի քանի ակնթարթով մտնել հարյուրամյա այն քարանձավը, որտեղից ես չեմ կարողանում դուրս գալ: 

* * *
Քամին ազգային պատկանելիություն չուներ. հայ երկրապահների դիրքերը հոտոտելով… Աշոտի աչքերին թոզ փչելով, անարգել խախտեց հայ-ադրբեջանական ռազմաճակատային գիծը և հայտնվեց ազերի կամավորականի մորուքի մեջ: Իր զորությունը գիտակցելով` քամին հանդգնեց ծաղրել հակառակորդների մարտավարական ծրագրերը, նրանց հայրենանվեր նկրտումներն ու հայեցակարգերը, սողոսկեց թշնամիների ինքնաձիգների փողերի մեջ, սվսվացնելով մերթ հայկական, մերթ թուրքական մեղեդիներ, որոնք մերթընդմերթ միաձուլվելով հավասարակշռում էին ազգերի ինքնորոշման իրավունքի և պետությունների տարածքային ամբողջականության ճանաչման միջազգային դրույթները: Հաշտարարի իր առաքելությունը քամին շարունակեց հարևան երկրների խաղաղ բնակավայրերին փոխանցելով իրենց քաջազուն զավակների հաղթական տրամադրությունները: 
– Էս քամին էլ բռնաբարեց-թողեց, – ցաք ու ցրիվ եղած մորուքը հավաքելով ասաց ազերի կամավորականը: 
Նույն պահին, հակառակ դիրքում, Աշոտ անունով հայ երկրապահը, սրտնեղելով քամուն իր սրածայր բեղերի դիմակայությունից, հայհոյեց.
– Ես քո տիրոջ մերը...
Քամին հայհոյանքներին պատասխանելու ցանկություն չուներ. մի քիչ հող հայկական դիրքերից, մի քիչ հող ադրբեջանական դիրքերից գողացավ, խառնեց-խառնշտեց, դես փչեց, դեն փչեց, հայ-ադրբեջանական մի փոշու ամպ սարքեր ու հավասարաչափ բաշխեց հակառակորդներին: 
– Պարոն գնդապետ, – փոշի կուլ տալով ասաց ազերի կամավորականը, – մի հայ քածի ենք ճանկել: Խոսքը մեր մեջ, շատ համովն է: Ասում եմ` դեսերտի փոխարեն...
– Ռեստորանում չես, Մաքսուդ, – ասաց գնդապետը, – հետո էլ` ճաշակելուց առաջ գոնե մորուքիդ ոջիլներից ազատվիր: Հայերը ոջիլից զզվում են: 
– Գերու զզվանք հարցնո±ղն ով է: Մենք մեր գործը ոնց-որ պետք է կանենք... Դժգոհ չի մնա...
Գնդապետ Մեհմեդ Ամիրօղլին զտարյուն թուրք լինելուց զատ, այլ առաքինություններ էլ ուներ: Չուլ ու փալասի մեջ կոլոլված այս կամավորական կոչեցյալ խաժամուժից զզվում էր.
«Իբր հայրենասեր են: Շան հոտ է գալիս նրանցից: Եվ սրա±նք պետք է հայերի վերջը տան»: Նա աշխարհ տեսած մարդ էր: Գիտեր սեփական արժանապատվությունը որպես ազգային արժանապատվություն հրամցնելու նրբությունները: Գիտեր անգլիացուն, հնդիկին, ռուսին ու ճապոնացուն, մյուսներին: Ապրել էր հաղթելու և պարտվելու քաղցրություններն ու դառնությունները: Նրա պատվին թուրքական կիսալուսինը փողփողացել էր աշխարպի ազդեցիկ ասպարեզներում: Նա առաջին թուրքն էր օսմանյան կայսրության պատմության ընթացքում, որին հաջողվել էր նվաճել հրաձգության աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսը: Դրան նա արժանացել էր եզրափակիչում մի հայ մարզիկի հաղթելով: 
Այդ փաստը իր ազգակիցներին ավելի էր ոգևորել, քան բուն տիտղոսը: Հայրենիքում նրան դիմավորել էին որպես ազգային հերոսի, ինչը շոյում էր նրա ինքնասիրությունը, շեշտում նրա յուրահատուկ մարդկային կերտվածքը: Ինչինչ... թուրք հասարակությունը գնահատում է իր այն զավակներին, որոնք ամենադիպուկն են խոցելու արվեստի մեջ: Ըստ գնդապետի` թուրքական պատմությունը միտված է դեպի թիրախները. դրանք են օսմանյան կայսրության տեսլականի թափանիվները: Գուցե դա էր պատճառը, որ Ղարաբաղյան պատերազմի առաջին իսկ օրերից նրա մեջ ծնվեց իր արյունակից ազերիներին մարզելու առաքելությամբ, ռազմաճակատ գործուղվելու մտադրությունը: 
«Ես չկորաղացա այս թափթփուկներին հասկացնել, որ թիրախը վերազգային բան է: Ամեն ինչի վրա գրում են «հայ» և կրակում այդ ուղղությամբ: Դրա համար էլ հաճախ են վրիպում: «Եթե ուզում ես խոցել` մոռացիր, որ թուրք ես, մոռացիր որ նա հայ է» ասում եմ նրանց: Իսկ նրա±նք... «Ախր ո±նց մոռանանք, պարոն գնդապետ»: Ես չկարողացա հասկացնել, որ հային գլխավոր թշնամի հռչակելով, մենք վիրավորում ենք մեր ինքնությունը, նսեմացնում մեր նախնիների երազանքները», – մտածում էր գնդապետը, և այդ պահերին հուսահատությունը պատում էր նրան: Նույնիսկ Թուրքիա վերադառնալու որոշում էր կայացրել, սակայն ինքնասիրությունը համառել էր: Մեհմեդ Ամիրօղլու հռչակը միանգամից տարածվեց ադրբեջանական զորքերի մեջ: Գնդապետը կամավորականների վստահությունը շահելու ջանք գրեթե չգործադրեց: Ալլահի կողմից նրան շնորհված մարզական տաղանդը, որպես հաղթանակի խորհրդանիշ, ներծծվեց պատերազմի տրամաբանության մեջ: 
– Պարոն գնդապետ, – շարունակեց Մաքսուդ անունով կամավորականը, – ղարաբաղցի տղաներից մեկը ոնց որ թե ճանաչում է այդ քածին, ասում է հայերի հրամանատարի քույրն է: 
Գնդապետը իր այտոսկրերը ծամծմելով ասաց.
– Լավ է, շատ լավ է: 
– Ասում եմ` խրտվիլակ սարքենք ու էն բարձունքին տնկենք: Թող տեսնեն իրենց ապագան: 
– Հայերին սեփական խրտվիլակով չես վախեցնի, – ասաց գնդապետը, – նրանք իրենց արյունից էլ գինի կեփեն: Նրանց հետ ուրիշ լեզվով պիտի խոսես: 
– Հայերի հետ խոսելու միայն մեկ լեզու գիտեմ, – ասաց կամավորականը, – քրտվիլակի լեզուն: 
Նրանք դեռ անցյալի մեջ են, օգնենք թող այնտեղ էլ մնան: 
– Իսկ մե±նք, մենք հիշելու բան չունե±նք, – զայրացավ գնդապետը: 
– Ո±րն է լավ, հիշեցնե±լը, թե± հիշելը, – շարունակեց Մաքսուդը: 
– Ալլահը վկա, – ասաց գնդապետը, – հայ թե թուրք, նույն բաներն են հիշում և մոռանում: 
– Ատում եմ հայերին, – բորբոքվեց կամավորականը, – ճանճի պես միշտ հայտնվում են այն կաթսայի մեջ, ուր մեր երազանքն է եփվում: 
– Ատելությունը նույնպես սնունդ է, – ասաց գնդապետը, – հրեաներին և հայերին պետք չէ ատել` զորեղանում են: 
– Ուրեմն, սրբել է պետք աշխարհի երեսից, – ներեց կամավորականը: 
– Դե սրբիր, – հեգնեց գնդապետը, – էս` դու, էն էլ` հայերը: Թե± ուժդ միայն մի աղջնակի վրա է պատում: 
– Մաքսուդը մեր գլխին հայագետ է դարձել, – գնդապետին դուր գալու միտումով ծաղրեց մեկ այլ կամավորական: 
– Ցավդ տանեմ, էս ի±նչ լավ բան ասացիր. հայագե¯տ... իսկական անուն է, թե չէ` Մաքսուդ... Մաքսուդ... չի էլ հնչում, – խառնվեց մեկ ուրիշը: 
– Այո¯, – ծոր տվեց գնդապետը, – չի հնչում: 
– Ահա°, – վախից կծկված աղջկան ցույց տալով` ասաց նոր-նոր «Հայագետ» մականունը վաստակաց Մաքսուդը, – ընդամենը սա է հայ կոչվածը: Թույլ տուր վախը չափեմ, արյունս ղզղնել է: 
– Ո°չ, – սրտնեղեց գնդապետը, – այս գեղեցկուհին իմ խաղընկերն է: 
– Խաղընկե±ր, – ուսերը թոթվեց Մաքսուդը, – ի±նչ խաղընկեր: 
– Ես ռազմաբենի արտիստ եմ, – ասաց գնդապետը, – սիրում եմ լեփլեցուն դահլիճներ և անսահման երևակայություն: 
Թե ինչեր էր մտածել Ամիրօղլին, կամավորներից ոչ ոք չկռահեց: Ընդունում էին նրա հեղինակությունը, անձը, ավելի քան իրենց լպրծուն գեներալներին, որոնց ռուսահունչ ադրբեջաներենից զզվում էին նույնչափ, որչափ քաղաքական ճարտասաններից: 
– Ինձ մենակ թողեք, – սենյակ մտնելով կարգադրեց գնդապետը: 
Նստեց սեղանի առջև, հայացքը հառեց ճերմակ թղթին: 
«Նամակ հայ կամավորական ջոկատի հրամանատարին», – բարձրաձայն արտասանեց ու սկսեց գրել` ցուցադրելով վայելչագեղության իր տաղանդը: 
«Պարոն հրամանատար, եթե ադրբեջանական դիրքերից մի թուրք գնդապետ նամակ է հղում հայ հրամանատարին, ուրեմն ինչ-որ բան այն չէ: Ես ազերի չեմ, ոչ էլ ազերին է թուրք (ինչպես դուք եք պնդում) . պարզապես մեզ միավորում և մեկ ազգ է դարձնում հայերի հանդեպ ունեցած մեր նույնական ատելությունը: Ես չեմ առաջարկում քանդել մեր և ձեր միջև եղած այդ պատնեշը, բայց հավատացնում եմ, որ այս պահին ատելությունը չէ, որ ինձ մղում է գործարքի առաջարկով Ձեզ դիմել: Մեզ մոտ մի հայ աղջնակ կա: «Գերություն» բառը նրան չի սազում, դրա համար էլ չեմ շեշտում: Ես խոսքի մարդ եմ, այն ինձ համար ավելին արժե, քան ազգային պատկանելությունն ու ատելությունը: Գիտեմ, որ հայերդ պատվի մարդ եք: Ես Ձեզ հնարավորություն եմ տալիս փրկել աղջնակի (մեր տվյալներով Ձեր քույրն է) կյանքն ու պատիվը: Առաջարկում եմ հինգ մենամարտ նրա համար` ինչպես հին, երանելի ժամանակներում էին անում, երբ խոսքը խոսք էր, պատիվը` պատիվ: Ընտրեք Ձեր լավագույն դիպուկահարներին: Նրանց հետ առանձին-առանձին մենամարտելու եմ ինքս, եթե կենդանի մնամ: Եթե սպանվեմ որևէ մենամարտի ընթացքում, աղջնակը անվնաս Ձեզ կհանձնվի: Եթե հինգին էլ հաղթեմ` դարձյալ կստանաք նրան: Որպեսզի չկասկածեք, որ ծուղակ է, չեզոք տարածքում առաջինը ինքս կհայտնվեմ: Կկրակենք ատրճանակներով. 40 մետր հեռավորությունից: Որպեսզի խաբեություն չփնտրեք վարքիս մեջ, պարզեմ իմ նպատակը. ես լավ եմ կրակում և վստահ եմ, որ հինգ մենամարտում էլ կհաղթեմ: Իսկ դուք, ուզած ելքի դեպքում էլ, աղջնակին փրկելու հարյուր տոկոսանոց հնարավորություն եք վաստակում: Փոխշահավետ առաջարկ է` ես հայրենիք կվերադառնամ իմ կենսագրությունը հարստացրա, իսկ դուք` հայի Ձեր տեսակը կպահպանեք: Վստահ եմ, որ ճիշտ որոշում կկայացնեք: Եթե ընդունենք, որ այս գործարքը հայ-թուրքական հինավուրց խաղ է, ապա ինձ իրավունք եմ վերապահում ստորագրել այսպես. Ձեր խաղընկեր, գնդապետ Մեհմեդ Ամիրօղլի»: 
Այս անգամ քամին հակառակ կողմից էր փչում. ադրբեջանական դիրքերը հոտոտելով, Մաքսուդի աչքերին թոզ փչելով, նա անարգել կտրեց ադրձեջանա-հայկական ռազմաճակատային գիծը և հանդիպեց հայ երկրապահ ջոկատի հրամանատար Աշոտ Վարդանյանի սրածայր բեղերի դիմակայությանը: 
– Կամանդիր, – ասաց երկրապահներից մեկը, – թուրքը նամակ է ուղարկել: 
Ռուսական բառեր օգտագործելով` հայ երկրապահները փորձում էին իրենց զինվորական կեցվածքին լրջություն հաղորդել: 
Թուրքը նամա¯կ է ուղարկել...– փոստատար քամին լուրը տարածեց խրամատի երկայնքով: 
– Ավետի±ս է, թե գույժ. ջոկատը այն ընդունեց խանդավառությամբ: Նամակագրությունը միշտ էլ հայ-թուրքական հարաբերությունների ամենաարհա¬մարհված ժանրն է եղել: 
– Եթե թուրքը նամակ է գրում, ուրեմն, թուրք չէ, – ասաց դեռ քսանը չբոլորած մի տղա, որին երգիծելու տաղանդի համար «Մեղու» մականունն էին կպցրել: 
– Եթե թուրք չէ, ուրեմն ազերի էլ չէ, – ասաց մեկ ուրիշը: 
– Եթե ազերի չէ, ուրեմն խարտոցն է, – հանրահայտ անեկդոտըը ակնարկելով խայթեց «Մեղուն»: 
«Կամանդիր» տիտղոսով մեծարված երկրապահը, որի աչքերին ժամեր առաջ աներես քամին թոզ էր փչել, սրածայր բեղերը ոլորեց, սփյուռքահայերից նվեր ստացած առաջնակարգ սիգարը վառեց, խորը շնչեց ախորժալի ծուխն ու ասաց.
– Չմեռանք` թուրքի նամակին էլ արժանացանք: – Բացեց նամակն ու զարմացած ասաց, – ի¯նչ գեղեցիկ ձեռագիր ունի: 
Ձեռքով մոտ կանչեց երկրապահներից մեկին: 
– Մոտեցիր ծանրաձողին, «Լեզվաբան», – ասաց նա, – ճիշտ կթարգմանես, շեշտի տեղը` շեշտ, բութի տեղը` բութ: 
– Թուրքերը կետադրական նշաններ չունեն, – ասաց «Մեղուն», – նախադասությունը սկսում է Ալին, շարունակում է Վալին: 
Նամակը, որ շեքսպիրյան հերոսներին վայել ճարտասանությամբ արտասանեց «Լեզվաբանը» ցնցող տպավորություն թողեց հայ երկրապահների վրա: Ազդեցիկ էին թե Մեհմեդ Ամիրօղլու գրելաոճը, թե աղջնակի գերության փաստը, ինչին անտեղյակ էր ջոկատը, թե գնդապետի գործարքի լրջությունն ու նրա ինքնավստահությունը: 
– Արա, «Լեզվաբան», – ասաց երկրապահներից մեկը, – ոնց որ թուրքի նամակ կարդալու համար ծնված լինես: Չլինի± շպիոն ես: 
Ջոկատը սրամտելու տրամադրություն չուներ: Լրջացել էր նույնիսկ «Մեղուն»: 
– Կամանդիր, – ասաց նա, – դու գիտեի±ր...
– Ե±ս... Կարևոր չէ, – կմկմաց Աշոտը: 
– Ի±նչ ենք անելու, – տխուր հարցրեց երկրապահներից մեկը: 
– Թակարդ է, – ասաց մեկ ուրիշը: 
– Անիծյալ թուրք, – նետեց «Լեզվաբանը», – ինչ էլ խելոք է շարադրել: 
– Ես կմենամարտեմ, – առանց շրջվելու ասաց մի երկրապահ: 
– Ես էլ: 
– Ես էլ: 
– Դու կրակել չգիտես, – ասաց «Մեղուն, – ձգանը ատամով ես քաշում: 
– Ռուսների հրաձգարանը մեր տնից հարյուր մետրի վրա էր, – ասաց մի ղարաբաղցի, – նրանց մթերք էինք տանում, փոխարենը մեզ` երեխաներիս կրակել էին սովորեցնում: 
– Ամեն ինչ շատ ավելի լուրջ է, քան կարծում եք, – տխուր ասաց հրամանատարը: 
– Մեր պատվի հետ է խաղում շունը և ոչ միայն պատվի...– ասաց «Լեզվաբանը»: 
– Ես գիտեմ այդ գնդապետի մասին, – ասաց հրամանատարը, – նա մեր հինգին էլ կսպանի: 
– Կամանդիր, էդ ի±նչ ես ասում, – բորբոքվեց երկրապահներից մեկը, – հո մենք սոխի գլուխ չե±նք: Էդ գնդապետ է, ինչ զիբիլ է, թուրք է, չէ±, հո Ալլահը չի±: 
– Եթե համաձայնենք` մեր հինգին էլ կսպանի: Նա աշխարհահռչակ հրաձիգ է, աշխարհի բազմակի չեմպիոն: 
Հրամանատարի խոսքերը ռումբի պայթյունի պես տակն ու վրա արեցին խրամատը: Բոլորը սսկվեցին: 
– Մեհմեդ Ամիրօղլին անկեղծ է, սա «հայ թուրքական հինավուրց խաղ է», – լռությունը խախտեց հրամանատարը: 
– Խաղը` խաղ, հասկացանք, – բորբոքվեց տարեց երկրապահը, – չկա± այնպիսի «խաղ» որտեղ աշխարհահռչակ հրաձիգը հայը լինի: 
– Կա այդպիսի խաղ, – ասաց հրամանատար Աշոտ Վարդանյանը, – ինքը` թուրք գնդապետն է հուշում. «հայի ձեր տեսակը կպահպանեք»: 
– Ի±նչ իմանանք, ո±րն է «հայի մեր տեսակը», էն ինչ-որ կանք, էդ ենք: 
– Մեհմեդ Ամիրօղլին նենգ գործարք է առաջարկել` հինգ մահ մեկ կյանքի դիմաց: Հա, ասեմ, որ այդ աղջնակը իմ քույրը չէ, ես քույր չունեմ: Բայց դա չէ կարևորը: Նա ուզում է մեկ անգամ էլ ճանաչել իր թշնամուն: Ուզում է իմանալ, հայը ընդունա±կ է հինգին զոհել մեկին փրկելու համար: Ճիշտն ասած, ես էլ չգիտեմ: Հենց դա պետք է պարզենք: Պատերազմական օրենքներով եթե դատենք, ճիշտ որոշում կկայացնենք, բայց հայի մեր տեսակը չենք պահպանի: Եթե հայի մեր տեսակը պահպանենք, Մեհմեդ Ամիրօղլուն կօգնենք, որ նա էլ թուրքի իր տեսակը պահպանի և հայրենիք վերադառնա «իր կենսագրությունը հարստացրած»: Սա է խնդիրը: Մտածենք: Կես ժամից պատասխան եմ գրելու: 
Կես ժամից հայ երկրապահ ջոկատի հրամանատարը «Լեզվաբանի» օգնությամբ գրեց պատասխանը: Ընդհանուր համաձայնությամբ բարձրագույն հրամանատա¬րության հետ այդ հարցը չքննարկեցին` վերադասին փրկելով «հայի իրենց տեսակը» պարզելու տանջալից փնտրտուքից: «Լեզվաբանը» ջանք չխնայեց վայելչագրության նույնքան պատշաճ մակարդակ ապահովելու համար: Պահպանվեց նաև թուրք գնդապետի հրամցրած հարգալից ոճը: 
«Թուրք գնդապետ Մեհմեդ Ամիրօղլուն: 
Պարոն գնդապետ, Ձեր նամակը ընթերցվեց ամոբողջ ջոկատին: Որոշումը կայացրինք քվեարկությամբ` շրջանցելով ռազմական օրենքները: Դուք խնամքով թաքցրել էիք Ձեր հրաձգության աշխարհի չեմպիոն լինելու փաստը: Իզու¯ր... Այդ փաստը ավելի հաստատակամ դարձրեց մեր վճիռը: Ձեր «կենսագրությունը հարստացրած հայրենիք վերադառնալու» զուտ թուրքական երազանքը և «հայի մեր տեսակը պահպանելու» հորդորը ավելի քան անկեղծ էր: «Հայ-թուրքական հինավուրց խաղի» Ձեր առաջարկը ընդունում ենք չնչին հավելումով` հինգերորդ մենամարտողը ես եմ լինելու (համոզված ենք, որ նախորդ չորս մենամարտերում Դուք հաղթելու եք) և կրակելու ենք երեք մետր հեռավորությունից: Այն բավարար է միմյանց աչքերի մեջ նայելու համար: Ատելության այն պաշարը, որ դարեր շարունակ գոյացել է մեր միջև, կսպանի և° ինձ, և° քեզ: Կենսագրություն հարստացնելու ավելի գեղեցիկ ձև ես չգիտեմ: Ցանկալի է «խաղը» սկսել առավոտյան, որպեսզի ձերոնք և մերոնք առջևում մտածելու օր ունենան: Եթե Ձեր առաջարկած խաղին իմ չնչին հավելումը Ձեզ չի վախեցնում, ապա ինձ իրավունք եմ վերապահում ստորագրել այսպես.
Ձեր մահընկեր, հայ երկրապահ ջոկատի հրամանատար` 
Աշոտ Վարդանյան»: 
Քամին, եթե ռազմական փորձագետ լիներ, չէր հաջողելու տարբերակել հակառակ դիրքերում ամրացած թշնամական բանակները միմյանցից. նույն համազգեստները, նույն բեղ-մորուսները, նույն տանջահար, բայց մարտականորեն տրամադրված դեմքերը, նույն անհամ, երբեմն` համով կատակները, նույն զենքերը, որոնց արձակած պայթյուններից թշնամու չափ իրենք էին վախենում: Ի±նչ իմանա քամին, թե սրանցից որն է թուրք, որը` հայ: Ախր, գաղտնիք էլ չկա, որ մեկից առնես` մյուսին տաս: Երկուսն էլ թիրախ են. անձրև եկավ` երկուսն էլ թրջվում են, կայծակը երկուսին էլ խփում է, անտեր շունը երկուսի վրա էլ հաչում է: Մեկն էլ չկար, որ ասեր. «Քամի, այ քամի, մարդկանց գործերին մի խառնվիր», ոչ այս կողմից, ոչ այն կողմից մեկն էլ չկար, որ քամուն ժողովուրդների հերոսական պատմություններից դրվագներ հիշեցներ, Օսմանյան կայսրության և Մեծ Հայքի քարտեզները անձամբ քջջելու պատեհություն ընձեռեր: Բայց դե քամին հենց նրա համար է քամի, որ լսելու ընդունակ չէ, իր գործի տերն է` մեկ այս կողմից, մեկ այն կողմից փչում է ու փչում...

* * *
Պատմվածքի սկզբում խոստովանեցի, որ այսպիսի դեպք չի եղել, այն գրողի երևակայության արդյունքն է: Եղել է, թե չի եղել` այն իր տրամաբանական ավարտը պետք է ունենա: Ընթերցողը պարտավոր է իմանալ. կատարե±ց արդյոք Մեհմեդ Ամիրօղլին իր զուտ թուրքական երազանքը` հարստացնել իր կենսագրությունը: Հաջողվե±ց, արդյոք, հայ երկրապահ ջոկատի հրամանատար Աշոտ Վարդանյանին երեք մետրից նայել թուրք գնդապետի աչքերի մեջ. և ի±նչ տեսավ այնտեղ: Արդյո±ք հինգի մեջ էին «Մեղուն», «Լեզվաբանը»: Իսկ աղջնա±կը...
Վերջիվերջո ինչպե±ս ավարտվեց հայ-թուրքական հինավուրց խաղը...
Գրողի ճակատագիր է, ինքն իրեն փորձանքի մեջ է գցում և ամբողջ կյանքում փորձում է այդ փորձանքից դուրս գալ: Եթե ճշմարտությունն ասեմ` կամ այս կողմից, կամ այն կողմից գլուխս կջարդեն. ընդամենը արձանագրում եմ փաստը` հայ ժողովուրդը փառահեղ հաղթանակ տարավ այդ պատերազմում (սա արդեն իմ երևակայության արդյունքը չէ): Իսկ «հայ-թուրքական հինավուրց խաղի» մասին կասեմ հետևյալը. այն շարունակվում է: Ինչու± է շարունակվում, այդ էլ կասեմ. աղջնակը գերությունից ազատագրվելուց հետո ծնողների հետ արտասահման է մեկնել և, ըստ լուրերի, ամուսնացել է թուրքի հետ (երդվում եմ, սա նույնպես գրողի երևակայության արդյունքը չէ): 
Ամեն ինչ խառնվեց իրար. եթե Մեծն Տոլստոյին հաջողվեց սեփականացնել իր նախնիների պատերազմն ու խաղաղությունը, ես ընդամենը կարողացա մտնել հարյուրամյա մի քարանձավ ու այնտեղից դժվար թե դուրս գամ: 
____________________________________________
 

Երեք օր առանց նախարարի



Սուտ է: Բառը գրեցի ճերմակ թղթին, հետո սկսեցի մտածել՝ ի՞նչը: Դժվար թե կյանքը նկատի ունենայի: Ես վաղուց արտասովոր բաներ չեմ մտածել: Ինչը որ կա՝ այն է: Բրիջիդ Բարդոն սուտ է, այդպիսի կին չկա աշխարհում. ֆրանսիացիներն են հորինել, որ հայ տղամարդկանց հոգու հետ խաղան: Նույնքան սուտ է Ռիո դե Ժանեյրոն. այդպիսի քաղաք չկա. Իլֆն ու Պետրովն են մոգոնել, որ Օստապ Բենդերին հունից հանեն: Ճիշտը տղամարդու այս տեսակն է, որին նախախնամությունը հրամցրել է ինձ որպես նախարար: Ինքն իրեն հարգող յուրաքանչյուր անկախ մարդ կամ ինքն է ձգտում նախարար դառնալ, կամ ունենում է իր նախարարը: Երկու դեպքում էլ աշխատավարձը ապահովված է: Աշխատավարձը ճիշտ բան է՝ բարձրացնում է տղամարդու տրամադրությունը և քնքշացնում կանանց: Աշխատավարձի վատն այն է, որ իր հետ կողմնակի բաներ է բերում՝ պարտավորություններ, նախարար, սրտնեղություններ և այլ անմիտ բաներ: Լավ է, երբ աշխատավարձը վերածվում է գինու: Վատ է, երբ այն քեզ մատուցում է տղամարդու, երբեմն նաև կնոջ այն տեսակը, որը հայերեն նախարար է կոչվում: Թուրքերեն, ճիշտն ասած, չգիտեմ թե ինչ է կոչվում: Ուզած պահին հայերեն նախարար կոչվող այդ տեսակը քեզ մատուցվող գինու գավաթը հետ է քաշում: Այդ պահին զայրույթը քեզ խեղդում է. և ուզում ես արևելյան լեզուներից մեկով նախախնամության հերը անիծել: Չի կարելի նախկին գրողի շուրթերին հպված գինու գավաթը հետ քաշել, պարո՛ն (գուցե տիկին) դա հղի է անկանխատեսելի հետևանքներով: Եվրոպան ձեզ չի ների. արևելքը՝ գուցե: 
Բրիջիդ Բարդոն և Ռիո դե Ժանեյրոն ինձնից չեն նեղանա, որ մի նախարարի պատճառով կասկածի տակ առա իրենց գոյության փաստը: Այն երկրում, ուր ես նախկին գրողի ունուն եմ վաստակել, նման բաներ պատահում են: Աշխատավարձի դիմաց երբեմն ստիպված ես լինում ինչ-որ բաներ, որ կատարվել են, մոռանալ, ինչ-որ բաներ էլ, որ չեն կատարվել՝ հիշել: Երբեմն մոռանալու դիմաց ավելի են վճարում, քան հիշելու: Պատահում է նաև հակառակը: Եթե մի օր Բրիջիդ Բարդոն նախկին փառքը թողի Փարիզում և Երևան գա, ես նրան այնպիսի բաներ կպատմեմ, որ աշխարհի թափառական շների պաշտպանությանը ուղղված իր առաքելությունը իրեն անմտություն կթվա: Օստապ Բենդերին չեմ հրավիրի, գիտեմ, որ չի գա, նա իր Ռիո դե Ժանեյրոն է կառուցում: 
Սա ոչ նախաբան էր, ոչ էլ վերջաբան: Համարենք նախավարժանք: Պարզապես ես փորձում եմ թակել այն պատմվածքի դուռը, որը ինքս իմ երեսին եմ շրխկացրել ավելի քան 15 տարի առաջ: 
– Հետո՞, - հարցրեց կինը, - տեսա՞ր: 
– Ո՞ւմ, - իմանալով հանդերձ, թե ում է ակնարկում կինը, հարցրեց տղամարդը: 
– Ուրիշ էլ ո՞ւմ, - սրտնեղեց կինը, - նախարարին: 
– Տեսա՛: - անտարբեր ասաց տղամարդը: 
– Հետո՞: 
– Հետո ի՞նչ: 
– Լավ էլ գիտես, թե ինչ եմ հարցնում: 
– Ասացի՝ թույլ տվեք արտահայտվել: 
– Հետո՞: 
– Արտահայտվեցի: 
– Ի՞նչ ասացիր: 
– Ասացի՝ ողջույն, պարոն նախարար: 
– Հետո՞: 
– Ասաց՝ հոգնած ես երևում, Հակոբ Արտաշեսի: 
– Այսինքն: 
– Այսինքն, Հակոբ Արտաշեսի անուն հայրանունով մարդը հոգնած է: 
– Ոչ մի վատ բան չեմ տեսնում նախարարի ասածի մեջ: Հոգատար մարդ է, ասել է, որ հոգնած ես: 
– Քո կարծիքով ես հոգնա՞ծ եմ: - հարցրեց տղամարդը: 
– Հասկանո՞ւմ ես, - ասաց կինը, - նախարարը իրավունք ունի կարծելու, որ իր ենթական հոգնած է: 
– Ես հոգնած չեմ, - ասաց տղամարդը: 
– Նա իրավունք ունի մտածելու, որ հոգնած ես: Հասկանո՞ւմ ես, նա նախարար է: 
– Ինչո՞ւ պետք է ես հոգնած լինեմ, միայն այն բանի համար, որ այդպես է մտածում մի ոմն պաշտոնյա: 
– Եթե չես ուզում, որ ինչ-որ մեկը կարծի, որ դու հոգնած ես, ինքդ նախարար դառնայիր, - խայթեց կինը: 
– Ես թքած ունեմ նախարարի պաշտոնի վրա, - ջղաձգվեց տղամարդը: 
– Աստված իմ, - ասաց կինը, - այս մարդը որպեսզի ուրիշին չսիրի, ինքն իրեն է ատում: 
Պատմվածքը, որի դուռը 15 տարի առաջ կողպեցի, «Ընտանի կենդանի» էր վերնագրված: Այն ժամանակ նույնպես նախարարները ազատ ել ու մուտ էին անում մեր տները: Մեր ընտանեկան վեճերի մեջ նրանք դատավորի, երբեմն նաև` դահճի դերն էին ստանձնում: Երբ հարբած տուն էի գալիս և ամբողջ զայրույթս աշխատավարձի մնացորդի պես կնոջս երեսին շպրտում, նախարարը ուսերս գրկում էր և դեպի անկողին առաջնորդում: Թե ինչ քնքշությամբ էր նա կոշկակապերս արձակում, պատմելու բան չէ: Հետո նա կնոջս հետ հաշվում էր աշխատավարձի թերմացքը, քաջալերում էր նրան և դուրս գալիս՝ մեկ այլ հարբած ենթակայի տուն հասցնելու վճռականությամբ: Նրանց գործի բնույթն էր այդպիսին՝ մեր աշխատավարձի տերն էին ու ծառան: Մեծահոգությունը, որ այն ժամանակ մատուցվում էր Խորհրդային հասարակարգի սոուսի մեջ, կոմունիստական համեմունքով, նույնքան ախորժալի էր, որքան Ազատ-Անկախ (տեղ-տեղ նաև՝ միացյալ) Հայաստանի ազգային մեծահոգությունից հունցված ուտեստը: Եթե ասեմ, որ նախարարը որդուս ձեռքը բռնած ամեն առավոտ մանկապարտեզ էր տանում, բառացի կհասկանաք, ինձ կմեղադրեք կոմունիզմի կարոտախտին տրվելու մեջ: Ասելս այն է, որ թե առաջ, թե հիմա և թե` ապագայում նախարարները եղել են, կան ու կլինեն: Մենք ենք, որ փոխվում ենք: Այնքան արագ ենք փոխվում, որ նախարարները մեզնից գլուխ չեն հանում: Հիմա՛ էլ նրանք հարբած գրողի են փնտրում, որ ուղեկցեն տուն, բայց չեն գտնում: Չեն գտնում ոչ թե այն պատճառով, որ գրողները այլևս չեն հարբում, քավ լիցի: Այլ... որովհետև գրողները գաղտնի են պահում իրենց կոչումը, ինչպես նախկին ԿԳԲ-ականները, կամ ավելի նախկին չեկիստները: Չեմ ասում, որ չեկիստները ու գրողները նույն բանն են, պարզապես երկուսն էլ ամաչում են իրենց մասնագիտությունից: Հարցը պետական մոտեցումն է. չեկիստների ամաչկոտությունը գնահատվում է և խրախուսվում, գրողներինը՝ ոչ: Ինչո՞ւ է այդպես. երևի տարին չորային էր, կամ էլ համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի ակունքները Սերվանտեսից են սերվել. Դոն Քիշոտն ու Սանչո Պանսան մսխել են համաշխարհային գանձարանի փողերը: 
– Գնում եմ, - ասաց տղամարդը, - առողջարան եմ գնում: 
– Առողջարա՞ն, - զարմացավ կինը, - հենց այդպե՞ս, միանգամի՞ց...
– Հենց հիմա: 
– Իսկ նախարա՞րը, նա տեղյա՞կ է...
– Նախարարի հրամանով եմ հանգստանալու, - ասաց տղամարդը: 
– Նախարարի հրամանով աշխատելու մասին լսել եմ, հանգստանալու մասին առաջին անգամ եմ լսում, - հեգնանքով խոսեց կինը: 
– Նախարարը ասաց՝ հոգնած ես երևում, Հակոբ Արտաշեսի...
– Աստված իմ, - հեգնախառը ցավով ասաց կինը, - ամեն ինչ կրկնվում է: Քսան տարի առաջ և քսան տարի հետո, ամեն ինչ կրկնվում է: Աշխարհի բոլոր նախարարներին թվում է, որ դու հոգնած ես: Աստված ինչո՞ւ է քեզ այդպիսի հոգնած տեսքով ստեղծել: 
– Նախարարն ասաց՝ երեք օրով Դիլիջան գնա, երեք օր առանց նախարարի ապրիր, թող ուղեղդ շնչի: 
– Իսկ դո՞ւ: 
– Ես ի՞նչ: 
– Մենա՞կ էիք: 
– Դահլիճում, կոլեգիայի նիստի ժամանակ: 
– Եթե նախարարը հետին մտքեր չունի, ինչո՞ւ պետք է դահլիճում կոլեգիայի նիստի ժամանակ նման բաներ ասի: 
– Նա շատ բարեհամբույր էր, ընդգծված քաղաքավարությամբ ասաց. «Հակոբ Արտաշեսի...» Միայն ինձ է այդպես դիմում: 
– Որովհետև ամբողջ կյանքում «Հակոբ Արտաշեսի» ես, քո նման ուրիշը չկա... Բոլորի դեմքին լափելու, խժռելու վայրի բնազդն է շողում, իսկ քո դեմքին հոգնածությունը... Երեխայիս էլ քո պես ընտանի կենդանի ես մեծացնում: 
– Ես քո ուզածն եմ, - սառը ասաց տղամարդը, այսպիսին էիր ինձ ուզում տեսնել, տեսա՛ր: 
– Երեք օր առանց նախարա՛րի, - երգեցիկ ասաց կինը, - իսկ գուցե սա երկնային պարգև է, հա՞: Գուցե պատի՞ժ է...
– Տիգրանիկին հետս եմ տանելու, - ասաց տղամարդը, - միասին կշնչենք: 
Միասին շնչելու գաղափարը իմն էր, նախարարը դրա մասին չգիտի: Չեմ ուզում, որ այդ մասին իմանա: Սովորաբար նախարարները չեն սիրում, երբ իրենց հրամանից դուրս ինչ-որ մեկը շնչում է: Թեկուզ այդ մեկը երեխա լինի, միևնույնն է, չեն սիրում: Հրամանի մարդ են՝ եթե այդպես է պահանջվում, այդպես էլ պետք է լինի: Չկարծեք, թե չարացած եմ նրանց դեմ, չէ՛: Եթե ես լինեի նախարար, նույնն էր լինելու: Բոլոր նախարարներն էլ նույն մարդկանց են ուզում տեսնել իրենց շրջապատում, նույն ժպիտները: «Հակոբ Արտաշեսի» անուն հայրանունը, որով պատմվածքի տղամարդուն էր մեծարում նախարարը, ամենքիս անուն հայրանունն է: Այնպես որ, եթե ամբոխի մեջ գոռաք. «Հակոբ Արտաշեսի» և ամենքը, կին թե տղամարդ, արձագանքնեն, չզարմանաք: Թե ժամանակ ունեք, նկարիչ Արմեն Սավայանի պատմությունը լսեք: Եթե շտապում եք, մեկ ուրիշ անգամ կպատմեմ: Կա՞րճ եք ուզում, կարճ կպատմեմ: Ուրեմն երբ մի անգամ էս նկարիչ Արմեն Սավայան անունով փառահեղ տղան իր արվեստակից ընկերների հետ ուտել-խմելիս են լինում, մի կարճլիկ արվեստաբան նրա ականջին շշնջում է. «Ախր Արմեն ջան, սրանք ով են, է՛, քո ճկույթն էլ չարժեն»: Էս նկարիչ Արմեն Սավայանը սաստում է նրան. «Սուս, արա, թե չէ...»: Քիչ հետո էս կարճլիկ արվեստաբանը նորից է շշնջում. «Արմեն ջան, դու հանճարեղ նկարիչ ես, սրանք «ճ» կլասի թուղթ ներկող են»: Արմեն Սավայան անունով փառահեղ տղան դատարկ շիշը բարձրացնում է, որ էս կարճլիկ քծնողի գլխին տա: «Արա, - ասում է նկարիչը, - գլխի չընկա, թե հետս ինչ կատարվեց: Հանգիստ շիշը սեղանին դրեցի: Արա, մեկ էլ զգացի, որ էդ շողոքորթությունը ինձ դուր է գալիս»: Այս է ամբողջ պատմությունը: Այնպես որ, ամենքս էլ մի երեք օրով Դիլիջանի առողջարանում օդ շնչելու կարիք ունենք, նախարարի հրամանով կամ առանց հրամանի: 
– Խոսի՛ր, փոքրիկս, - երեխայի մազերը շոյելով ասաց կինը, որը անաղմուկ հայտնվել էր նրա կողքին: 
– Թույլ կտա՞ք արտահայտվել, - մեծերին վայել լրջությամբ ասաց երեխան: 
– Փոքրի՛կս, այդպես չի կարելի, խոսիր, ինչպես երեխաներն են խոսում: 
– Իսկ ինչպե՞ս են խոսում երեխաները, - հարցրեց տղան: 
– Բառերը չեն ընտրում, - ասաց կինը: 
– Ես այդպես չեմ կարող, - ասաց երեխան, - հայրիկս արգելել է: 
– Դու լավ տղա ես, արի միասին անտառ գնանք, - մտահոգ զննելով երեխային, ասաց կինը: 
– Շնորհակալ եմ, - ասաց երեխան, - գնամ հայրիկից թույլտվություն վերցնեմ: 
– Ո՞վ է հայրիկդ: 
– Նախարարը հայրիկիս Հակոբ Արտաշեսի է ասում: 
– Նախարա՞րը, - զարմացավ կինը, - ի՞նչ նախարար: 
– Հայրիկս ամեն օր տեսնում է նախարարին: 
– Մեծ բա՛ն... ես էլ ամեն օր ծառ եմ տեսնում: 
– Ծառերը շատ են, իսկ նախարարները քիչ, - ասաց երեխան: 
– Քի՞չն է լավ, թե շատը, - հարցրեց կինը: 
– Չգիտեմ, - ասաց երեխան, - հայրիկս ասում է՝ շատերը ցանկանում են, բայց քչերին է հաջողվում: Հետո ծառերը խոսել չգիտեն: 
– Քեզ ո՞վ ասաց, որ ծառերը խոսել չգիտեն, հայրիկիդ նախարա՞րը: 
– Ես նախարարին չեմ տեսել, իսկ հայրիկն ամեն օր տեսնում է: Եթե ինձ խելոք պահեմ, հայրիկս խոստացել է նախարարին ցույց տալ: 
– Նախարարի մո՞տ է քեզ տանելու: 
– Չէ, հեռվից է ցույց տալու: Մի անգամ էլ մայրիկին է ցույց տվել: 
– Եվ ի՞նչ: 
– Մայրիկը ասում է՝ ուրի՛շ մարդ է երևում: 
– Ինչի՞ց է երևում, որ ուրիշ մարդ է: 
– Ամեն ինչ գիտի, - ասաց երեխան: 
– Գիտի՞, թե ինչ է մտածում այս ծառը: 
– Ծառի մասին հայրիկը ոչինչ չի ասել: 
– Իսկ քո հայրիկը գիտի՞ ծառի մասին, - հարցրեց կինը: 
– Իմ հայրիկը մինչև իմ ծնվելը գրքեր է տպել: 
– Իսկ ինչո՞ւ քո ծնվելուց հետո չի գրում, - զարմացավ կինը: 
– Չգիտեմ, - ասաց երեխան, - նա ասում է, որ երբ մեծանամ նախարար եմ դառնալու: 
– Իսկ դու ի՞նչ ես մտածում: 
– Ինչ հայրիկս է մտածում, այն էլ ես: Նա ասում է՝ եթե նախարար դառնամ, հավը ափիս մեջ ոսկե ձու կածի: 
– Քո ինչի՞ն է պետք ոսկե ձուն: 
– Հայրիկն ասում է՝ հավերը կչկչալով հերթի են կանգնում, որ նախարարի ափի մեջ ոսկե ձու ածեն: 
– Գնա փոքրիկս, գնա թույլտվություն վերցրու հայրիկից, հետո հարցրու՝ արդյո՞ք անտառ գնալու արտոնություն շնորհել է իրեն նախարարը: 
– Արտոնությունն ի՞նչ է, - շրջվելով հարցրեց երեխան: 
– Երբ վերադառնաս, կասեմ, - ասաց կինը: 
– Լսում եմ, - ասաց երեխան ու համաչափ քայլերով գնաց: 
Հա, մոռացա ասել՝ վերջերս հայ-թուրքական հարաբերությունները առողջանալու միտում են գրանցել: Մեր պատմվածքին չի առնչվում, բայց հետաքրքիր փաստ է: Հայ և թուրք նախարարները հավասարների պես նստել են դեմ դիմաց և դարդերը իրար պատմել: Թուրք նախարարը ասել է, որ հոգնել է լսելուց, հայ նախարարն էլ խոստովանել է, որ խոսելուց է հոգնել: Երկու հոգնած հարևաններ միմյանց խոստացել են ՝ մեկը չխոսել, մյուսն էլ՝ չլսել: Հանճարե՛ղ դիվանագիտություն, որի արդյունքում «լռությունը ոսկի է» ժողովրդական ասացվածքը հայ և թուրք ժողովուրդների օրվա հացն է դարձել: Ոգևորված այդ հաջողությունից երկու նախարարները, գրեթե միաժամանակ, որոշել են իրենց ենթակաների հետ անուն հայրանունով խոսել: Թուրք նախարարը իր ենթակային դիմում է Ալի Մեհմեդօղլի պատվանունով, հայ նախարարը՝ (ճիշտ գուշակեցիք) Հակոբ Արտաշեսի: Այս երկուսը միմյանց հետ ոչ խոսում են, ոչ լսում: Երկուսն էլ հավասարաչափ օդ շնչելու կարիք են զգում. մեկը՝ Դիլիջանում, մյուսը՝ (Աստված չանի) Դիլիջանում: Գրողները ագռավ չեն, բայց ագռավի պես կռկռալ գիտեն: Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը գրող Սերվանտեսի օրացուցային խաղալիքն է և գրողը սիրով այն նվիրում է համայն աշխարհի նյութապաշտներին: Այնքա՛ն բան կա ասելու, բայց մի մոռացեք, որ վերջաբան կա: Եթե, իհարկե, այդպիսի բան ընդհանրապես կա: 
– Բաց թող երեխայի ձեռքը, - չոր ու անսպասելի ասաց կինը, - և մի հուզվիր: 
– Դուք ինձ ճանաչում ե՞ք, - զարմացավ տղամարդը: 
– Մի հուզվիր, քեզ վտանգ չի սպառնում: 
– Ի՞նչ վտանգ, - վախեցած հարցրեց տղամարդը և շրջվեց երեխայի կողմը, որն անհաղորդ ականջի բլթակի հետ էր խաղում: - Տիգրանիկ, գնա զբոսնելու: 
– Լսում եմ, - ասաց երեխան: 
– Ի՞նչ վտանգ, - կմկմալով կրկնեց տղամարդը: 
– Ես վտա՞նգ ասացի, - իբր շփոթահար ասաց կինը: 
– Այո, դուք ասացիք՝ վտանգ: 
– Բերնիցս թռավ: Ուզում էի հարցնել՝ այս ի՞նչ է կատարվում աշխարհում, ստացվեց՝ վտանգ: 
– Աշխարհո՞ւմ... չգիտեմ: Գուցե և ինչ-որ բան կատարվում է, ինչ իմանամ, գուցե արդեն կատարվել է: 
– Երեխային հանգիստ թող, լսո՞ւմ ես, նրա հետ գործ չունես: 
– Այսինքն, ինչպես թե գործ չունեմ... Նա իմ որդին է, - ապշահար ասաց տղամարդը: 
– Ճիշտ այդպե՛ս, - հեգնեց կինը, - քո որդին է: Երբ մեծանա նրան կոչելու են Տիգրան Հակոբի: 
– Դուք գիտեք իմ անո՞ւնը: 
– Ոչ միայն... նաև հայրանունը գիտեմ՝ Հակոբ Արտաշեսի: 
– Այդպես միայն նախարարն է ինձ կոչում, - վախեցած ասաց տղամարդը, - դուք...
– Ասացի, չէ՞, ձեզ վտանգ չի սպառնում: 
– Ի՞նչ վտանգ: 
– Ես վտա՞նգ ասացի, դարձյալ բերնիցս թռավ: 
– Դուք ինձ ծաղրում եք: 
– Նայիր անտառին, հետո նայիր աչքերիս մեջ ու անկեղծորեն ասա, դու այնտեղ ծաղր տեսնո՞ւմ ես: 
– Չգիտեմ, - կմկմաց տղամարդը, - հազար տարի է ուրիշի աչքերի մեջ չեմ նայել: 
– Ինչո՞ւ այդպես եղավ: Չէ՞ որ գրողը կյանքի ու մահվան արանքում տեղավորված մարդը չէ: 
– Ի՞նչ իմանամ, - տխուր ասաց տղամարդը, - ի՞նչ իմանամ, թե որտեղ են ապրում գրողները: 
– Անտառի մեջ, - ասաց կինը: 
– Նա ասաց. «Հոգնած ես երևում, Հակոբ Արտաշեսի, երեք օրով Դիլիջան գնա, ուղեղդ թող շնչի և նայեց դահլիճին: 
– Իսկ դահլի՞ճը: 
– Դահլիճը արձագանքեց՝ թող շնչի...
– Իսկ դո՞ւ: 
– Ես ի՞նչ... անուն հայրանունս որպես պարգև խլեցի նախարարի շուրթերից և երախտագիտությամբ արտաբերեցի. «Շնորհակալ եմ, պարոն նախարար»: 
– Տխուր է, երբ գրողները դահլիճ են դառնում, - ասաց կինը: 
– «Տխուր է, երբ գրողները դահլիճ են դառնում», - կրկնեց տղամարդը: 
– Լսո՞ւմ եք, - հարցրեց կինը: 
– Շների կլա՞նչը...
– Քո վնգստոցն է, - ասաց կինը, - խնամակալիդ ես կորցրել, ցավից վնգստում ես: 
– Ուրիշներին խոցելը քեզ հաճո՞ւյք է պատճառում, - հարցրեց տղամարդը: 
– Ուրիշի ցավը ինձ բալասան չէ, - ասաց կինը, - երեխային եմ խղճում: 
– Հասկացա, - ասաց տղամարդը, - դու մենակ ես: 
– Որտեղի՞ց հնարեցիր, որ մենակ եմ, - բորբոքվեց կինը, - իսկ այս անտա՞ռը, երկի՞նքը...
– Գիտե՞ս, - ասաց տղամարդը, - այն ժամանակ, երբ ես գրող էի, իմ մականունը «թռչուն» էր: 
– Գեղեցիկ կանանց սրտե՞րն էի կտցահարում: 
– Տնից տուն էի թռչում, սեղանից սեղան, բաժակից բաժակ, տողից տող, նաև՝ հրապույրից հրապույր: 
– Հոյակապ է, - ասաց կինը: 
– Ի՞նչը: 
– Անկախությունը, սիրելիս, անկախությունը: 
– Ընթրիքի ժամն է, - ասաց տղամարդը և ձեռքով որդուն մոտ կանչեց: 
– Հայրիկ, ո՞վ էր այդ կինը, - հարցրեց երեխան: 
– Ոչ մի կին էլ չկար, - ասաց հայրը, - ես էի, դու և մեկ էլ անտառը: 
Ասելու բան չմնաց: Մնացածը կասեն Սանչո Պանսան և Դոն Քիշոտը, յուրաքանչյուրը իր բառապաշարով: Հայ և թուրք նախարարները համաշխարհային ֆինանսական և այլ ճգնաժամերից դուրս գալու ելք, խոսելով թե լսելով, հավանաբար, կգտնեն: Գրողների և չեկիստների հավերժական հակամարտությունը, որը մեր կյանքի առանցքն է, հավանաբար, կշարունակվի ստանալով նոր հնչերանգներ և ընդգրկելով նոր հարթություններ: Հաղթողներ և պարտվածներ չեն լինի՝ ամենքը կունենան նույն անուն հայրանունները, զորօրինակ՝ Հակոբ Արտաշեսի: Աստված երկար կյանք տա մեր նախարարներին, իսկ մեզ՝ երեք օր առանց նախարարի ապրելու բախտավորություն: 
___________________________________________________
 

Վրեժ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ. Տոնապետ


 

Մի օր խմելով ընկա ու կյանքից հետ մնացի: Հետ ընկածների խաժամուժի մեջ ինչ տեսակի մարդ ասես կար: Մեկը փիլիսոփա էր ու պնդում էր, որ կյանքը (մարդկային կյանքը նկատի ուներ) Աստծո երազի մթագնած դրվագն է: Եթե Աստված ուզենա հիշել իր երազը, կապիկներից այս կողմ եղածը կմոռանա: Ինչ մի հիշելու բան է, որ չմոռանա: Մեկ ուրիշը պարուսույց էր, ինքը չէր պարում, բայց բոլորին ստիպում էր, որ պարեն: Ասում էր. «Պարում ես, ուրեմն՝ ապրում ես»: Մի չարաճճի երեխա կյանքից հետ էր ընկել մանկապարտեզի վարիչի դեմ բռնություն գործադրելու և այնուհետև հրավիրված ոստիկանության աշխատակիցներին քաշքշելու համար: Արդյունքում երեխային հեռացրել էին էլիտար մանկապարտեզից: Խիստ համակրելի մի մարդ էլ հեռադիտակն աչքերին դրած դիտում էր: Հարցնում էին՝ ի՞նչ ես փնտրում: Ասում էր՝ ապագա: Պարզվեց՝ թուրք էր: Ոչ էլ պարզվեց՝ ինքն ասաց: Մեկն էլ կար՝ տոհմածառի առևտրով էր զբաղվում: Պատվիրատուի տրամադրած տվյալներից, իր երևակայության շնորհիվ, այնպիսի տոհմածառ էր հորինում, որ քեֆդ գալիս էր: Թռչում էր պատերազմների վրայով, դավաճանության ու կոտորածների վրայով, արյուն կուլ տալով ու անեծք արտաշնչելով, ամոթից մեռնելու փոխարեն հպարտանալով, ճյուղից ճյուղ թռչելով, չքավորի ուսերին արքայական թիկնոց գցելով, հասցնում էր արմատին: «Դու արքայական տոհմից ես», - ասում էր և տոհմածառը մեկնում պատվիրատուին: Հատկանշական է, որ կյանքին համընթաց քայլող հարյուր հայաստանցուց իննսունինը ձեռք բերեց այդ տոհմածառերից: Այսօր հայոց արքայական տոհմերից սերված հայորդիները, աշխարհի քունջ ու պուճախներն ընկած, անտեղյակ ու միամիտ մարդկությանն իրենց ազնվազարմությունն են քարոզում: Հարգանք նրանց վեհ առաքելությանը: 
Մի մարդ էլ կար՝ մեկ բառ գիտեր. «Սուտ է»: Փիլիսոփային լսում, լսում էր ու ասում. «Սուտ է»: Պարուսույցին ասում էր. «Սուտ է»: Տոհմածառերի օլիգարխին ասում էր. «Սուտ է»: Հարցնում էին. «Անունդ ի՞նչ է» ։ Պատասխանում էր. «Սուտ է»: Որքան հասկացաք, ես կյանքից հետ ընկածների մեջ մնալու ցանկություն չունեի: Շատ ջանք թափեցի այդ տարածությունը լցնելու համար. պատմվածքներ գրեցի՝ մեկը մեկից լավ, դեսից-դենից քար, ավազ ու խիճ հայթայթեցի ու մի փոքրիկ, բայց հիասքանչ տուն կառուցեցի ծննդավայրումս, երկու երեխայի հայր դարձա՝ մեկը մեկից գերող, մեկին Չարենցի «Մահվան տեսիլը» անգիր անել տվեցի, մյուսին՝ Վարուժանի «Դարձը», չօգնեց: Ավելի հանճարեղ միտք հղացա. մի քանի սրտակեղեք պատկեր գտա հայի ու թուրքի մգլոտած թշնամության հուշադարանից, ճարեցի պատառիկներ բյուզանդացիներից ու պարսիկներից ապառիկով թագ ստացած մեր թագավորների փառահեղ կենսագրությունից, էդ ամենը ցողեցի «Սասունցի Դավիթ» էպոսի չպատմված արարների համ ու հոտով, Արարատի շնչով ու Արաքսի հառաչով և մի անզուգական ճառ հյուսեցի մեռնող և հառնող Հայրենիքի մասին: Խոսքը մեր մեջ, լավ ստացվեց. հային լացացնում էր, թուրքին՝ վախեցնում: Սփյուռքահայերը որ լսեին, կցնդեին: ՈՒսիս թփթփացրին, ասին՝ մեխել ես, հզոր է: Միայն այսքանը: Այդպես Հռոմի տիրակալներն էին քաջալերում գլադիատոր ստրուկներին: Այսինքն՝ դու քո տեղն իմացիր, մենք մերը գիտենք: Կյանքի ու իմ միջև ընկած այդ տարածությունն աչքի կամ ոտքի ճամփա չէր, ոչ էլ ծննդյան և մահվան օրերի միջև հեռավորություն: Դա մի սարսափելի զգացողություն էր՝ սառը, օտարոտի, խաբուսիկ, թյուրիմացաբար կանանց բաղնիքում հայտնված յոթանասնամյա տղամարդու թառանչ: 
Ավելի գործնական և արդյունավետ բան ձեռնարկեցի՝ հագա զինվորականի համազգեստ, ուսադիրներիս աստղերը շատացրի-քչացրի, կուրծքս շքանշաններով ու մեդալներով լցրի և ձիով շախ հայտարարեցի: Ճիշտ հաշվարկ չէր, ձիս զինվորով կերան, և այդ չարաբաստիկ տարածությունը մնաց անփոփոխ: «Եթե ամեն ինչ նույնն է, տունը չի օգնում, պատմվածքը չի օգնում, ճառն ու շքանշանները չեն օգնում, ինչո՞ւ պետք է Տոնապետին չդիմեմ», - մտածեցի: 
Մինչև Տոնապետին դիմելը ինքս ինձ ասացի՝ արի մի հատ էլ խմելով ընկնեմ: Հա, նախօրոք ասեմ, որ Տոնապետը պապիս պապն է: Կերած-խմածս անուշ լինի: 
Առավոտ կանուխ երկու ափ ջուր ցայեցի դեմքիս և դուրս ելա մթագնած ուղեղս վաղորդյան պաղով լվալու, մաքուր օդում անցած օրվա աղոտ դրվագները պարզելու մտադրությամբ: Եղանակն զգալու, առավել ևս նրա մասին դատելու մի պտղունց ցանկություն էլ չունեմ: Էնքան եմ բթացել, որ չեմ հիշում, թե ինչ պետք է հարցնեի Տոնապետին: Դուրս ելա-չելա, ի՞նչ տեսնեմ. ամբողջ քաղաքը վազում է՝ ծեր, երեխա, կին, հաստլիկ ու նիհար, սափրված ու չսափրված, կոկված ու չկոկված: Վազում են մայթերով, երթևեկելի փողոցով, մի մասը` հյուսիս, մյուսը՝ հարավ, արևելքից արևմուտք, արևմուտքից արևելք: Հաստատ երկրաշարժ չէր, ոչ էլ պատերազմ, որովհետև մարդկանց դեմքերին տագնապ չկար, վախ ու հարայ-հրոց չկար: Ճիշտ հակառակը՝ վազում էին համաչափ, ոտքերի և ձեռքերի շարժումները համաձայնեցնելով: Կարծեցի՝ սպիտակ տենդի մեջ եմ: Գլուխս ցնցեցի: Սա իմ քիթն է: Ականջներս տեղում են: Աչքերս բացում-փակում եմ՝ մութուլուսը կա: Տոնապետի կենսագրությունը, ճիշտ է, չեմ հիշում, բայց անունը հո հիշում եմ: Հիշում եմ, որ հայ եմ: Եթե դաշնակցական լինեի, առաջինն այդ պարագան կհիշեի: Հիշում եմ, որ տանը լիքը շքանշաններ ու մեդալներ ունեմ և մի անավարտ պատմվածք Տոնապետի մասին՝ առանց կենսագրության: Հիշում եմ, որ այս տարվա սկզբի՞ն էր, թե՞ վերջին, լիքը անձրևներ եկան: Նաև մի ստորագրահավաքի մասին եմ հիշում, բայց չեմ հիշում՝ ինքս ստորագրեցի՞, թե՞ ոչ: 
-Էս ի՞նչ բան է, - հարցնում եմ մեկին և հետը վազում, որ պատասխանը լսեմ: 
-Ի՞նչը, - հարցին հարցով պատասխանում է նա: 
-Էս ո՞ւր է վազում հայ ժողովուրդը: 
-Էս աշխարհից չե՞ս, - արհամարհական ասում է նա: 
-Սասունցի եմ, - ասում եմ: 
-Հա…, - հեգնում է նա: 
-Ինչո՞ւ ասացիր՝ հա…, - սուտ բարկացած եմ խաղում: 
-Որովհետև սասունցիք էս աշխարհից չեն, - ասում է: 
-Մարսի՞ց են, - շարունակում եմ: 
-Չէ, Սասնա աշխարհից են: Բոստոնում ծնվում-մեռնում են, բայց երևակայում են, թե ծնվել-մեռել են Սասունում: 
-Սասունը՝ Սասուն, - ասում եմ, - բայց ինչո՞ւ եք վազում: 
-Չե՞ս լսել: 
-Ի՞նչը: 
-Նախագահի խոսքը՝ հայ ժողովրդին հղված: 
-Խմելով եմ ընկել, - ասացի։ -Չնայած, երբ խմելով չեմ ընկնում, էլի նախագահների խոսքը չեմ լսում: 
-Բա ո՞ւմ խոսքն ես լսում: 
-Ես ինձ համար խոսում և ինձ համար լսում եմ, - ասում եմ և զգում, որ շունչս կտրվում է: 
-Առողջ ապրելակերպ, - ասում է նա, - ամեն առավոտ վազելու ենք: 
-Բա հետո՞, - ասում եմ, - հետո՞ ինչով եք զբաղվելու: 
- «Աշխատենք միասին», չե՞ս լսել, - ասում է նա: - Աշխատելու ենք, երեկոյան էլ ծառ ենք տնկելու: 
-Ասենք՝ տնկեցիք, ջրեցիք, - ասում եմ, - բա հետո՞ ինչ եք անելու: 
-Կյանքից հետ ես ընկել, սասունցի եղբայր, - ասում է նա: - Հետո էլ Արագածի ստորոտին շուրջպար ենք բռնելու: 
-Հա, ճիշտ ես ասում, շունչս կտրվեց: 
Խոստացա Տոնապետից խոսել, բայց ընկա այս մղձավանջի մեջ: Լավ բան է, երբ դու մի ազգի ներկայացուցիչ ես, որի իննսունինը տոկոսը թագավորական ցեղից է: Ինքս էլ փորձեցի շրջանցել Տոնապետին և հայտնվել որևէ արքունիքում: Չստացվեց: Մեր տոհմածառի արմատները ապառաժ քարին դեմ առան: 
Տոնապետ անունով այս մարդը, որի ազգանունը պատմությունը հարմար չգտավ պահպանելու, չքավորների չքավորն է եղել: Բայց քանի որ սասունցի էր և ինքն իրեն շատ մոտ էր ապրում, որոշեց իր չքավորությունն ընտանիքից և ծննդավայրից հեռու թաքցնել: Մեն-մենակ գնաց հասավ Ամերիկա, ուր մարդու անցյալի հետևից չեն ընկնում, ուր չքավոր հային ու հարուստ թուրքին նույն աշխատանքն են հրամցնում՝ նույն աշխատավարձով: Այդ երկիրը Տոնապետին չհարցրեց, թե ինչ նպատակով է Սասունի նման հրաշք երկիրը թողել: Եթե հարցներ, հավատացեք, պապիս պապը մի այնպիսի պատասխան էր տալու, որ ԱՄՆ-ի այսօրվա նախագահն իր հաջորդ նախընտրական ճառի մեջ օգտագործելու էր: 
Աշխատանք և աշխատավարձ. սա էր այդ երկրի եղած-չեղածը. այն, ինչ պետք էր իմ պապի պապին: «Է՜, Ամերիկա՜, Ամերիկա՜... Աստված քեզ այնքան խելք չտվեց, որ նրան քո երակների մեջ առնեիր: Եթե այդպես վարվեիր, այսօր համաշխարհային ահաբեկչության թիրախ չէիր դառնա, և ամերիկյան գրողական ընտանիքն այս պահին կունենար մեկին, ով սասունցի Տոնապետի բարոյականության թուրմը կաթիլ առ կաթիլ կներարկեր քո ինքնագոհ հասարակության ճահճացող արյան մեջ» ։ Սա հատված էր Տոնապետի մասին իմ գրած կիսատ պատմվածքից: Չգիտեմ, թե ոնց եմ ավարտելու այս պատմվածքը: Կամ էլ կիսատ կթողնեմ: Մինչև էսօր սասունցու մասին գրված ոչ մի ավարտուն պատմվածք չեմ կարդացել: Եթե հոգուս մեղք անեմ ու շարունակեմ, մի լավ բան աշխարհում վատ կավարտվի: ՈՒրեմն իմ Տոնապետը չմտավ Ամերիկայի երակների մեջ, որովհետև իր աշխատածն իրենը չէր համարում և որովհետև արդեն իսկ որոշել էր, թե Սասուն վերադառնալիս Ամերիկայի մասին հայրենակիցների հարցախույզին ինչ էր պատասխանելու: «Ի՜նչ Ամերիկա, ի՜նչ պան՝ քրդու գոմ էր»: 
Ամեն ինչ լավ կգնար, և Տոնապետն իր երեք տարվա վաստակն ընտանիքին կհասցներ, եթե Ամերիկայի միլիոնավոր նեգրերից մեկը նրանից պարտք չխնդրեր: Մի չնչին գումար, ասենք՝ մեկ ոսկի: Սևամորթը Տոնապետին հավաստիացնում է, որ մեկ ամսից կվերադարձնի: Անցնում է մեկ ամիս, երկու, երեք, սևամորթը չկա ու չկա: Ա՜յ քեզ բան: Տոնապետը գնում է պարտքը ստանալու, սևամորթը չկա: Ասում են, որ նա տունը ծախել ու Ավստրալիա է մեկնել: Եթե մինչև հիմա Տոնապետին լուռ ու մունջ, հանգիստ մարդ եմ ներկայացրել, սխալվել եմ: «Իմա՞լ, – կատաղում է նա, – նեգր խաբե զսասունցի՞ն»: Ասում է, ու էդ ասելն է... երեք տարվա վաստակը մսխելով՝ հասնում է Ավստրալիա, գտնում սևամորթին և իր մեկ ոսկին հետ ստանում: Հետո տանում էս սևամորթին մի երկու ոսկու պատիվ է տալիս: Չգիտեմ ինչ լեզվով նրան ասում է. «Մի խաբե զսասունցին, համ դուն իս մեղք, համ ինք»: Այս աշխարհում ոչ մեկը ոչ մեկին այնքան լավ չի հասկանում, որքան ես իմ Տոնապետին: Ինչպես չքավոր մեկնել էր Սասունից, այնպես էլ վերադառնում է: Ոչ մեկի հարցին չի պատասխանում: Մեկ ոսկին տալիս է կնոջը ու ասում. «Կնիկ, մի ծախսե, իմ պատիվն է»: 
Այս էր ամբողջը, ինչ գիտեմ իմ պապի պապի մասին: Մնացածը նրա անվան մեջ է՝ Տոնապետ: Նրա արյունը մի քանի կոտորածների և պատերազմների միջով հոսելով՝ եկավ հասավ ինձ: Թե մեջս ինչպե՞ս է նա իրեն զգում, չգիտեմ: Երբեմն ինչ-որ բան է խլրտում իմ մեջ, բայց չեմ ջոկում՝ սի՞րտս է, թե՞ Տոնապետը: Կիսատ պատմվածքի մեջ նաև գրել էի. «Սևամորթը մեկ տարի մտածեց, երկու տարի մտածեց ու մեռավ»: 
Գրեցի ու փոշմանեցի: Ինչո՞ւ պետք է սևամորթը մեռներ ինչ-որ սասունցու խաբելու համար: Եթե մի ամերիկյան ցնդած հոգեբան այս փաստը զններ, անկասկած, Տոնապետին սպանության մեղադրանք կառաջադրեր: Հետո էլ նրան, վարքից դատելով, անմեղսունակ կճանաչեր: Խեղճ Տոնապետը որքան էլ փորձեր բացատրել, Սասունի լեզվով, թե Ամերիկայի, որ երբեմն հազար ոսկով մի ոսկի հետ բերելը խենթություն չէ, չէր հաջողելու: Սասունն Ամերիկայում չէր հասկացվելու: Շատ լավ էլ գլխի եք ընկնում, որ խոսքը սևամորթի և Ամերիկայի մասին չէ: Աշխարհի աչքից հեռու գյուղում, ուր ես ծնվել եմ, մի քանի Տոնապետների արյուն է մեկտեղվել: Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին այդ մի քանի Տոնապետների թոռները իրենց գյուղի շուրջը սկսում են խրամատներ փորել: Հարևան գյուղացիները զարմացած հետաքրքրվում են՝ ինչո՞ւ: 
«Իմա՞լ, - ասում են նրանք, - ֆաշիստի դեմն է կառնինք»: 
Պատերազմի ժամանակ ծիծաղելը լավ բան չէ, բայց այս պատմության վրա ծիծաղեցին թե՛ կոմունիստները, թե՛ քողարկված դաշնակները: Հիմա այդ խրամատները կան: Խրամատի տեսք չունեն, բայց կան: Ժամանակ առ ժամանակ, երբ աշխարհից խռոված եմ լինում, գնում եմ գյուղ ու պառկում դրանց մեջ: Հիմա որ ասեմ, թե ինչն եմ ամենաշատը հիշում, դուք էլ ինձ վրա կծիծաղեք: «Լենինը շաբաթօրյակում» ՝ այդպիսի նկար կար, նաև՝ տեքստ: Մի ծանր գերան ուսին դրած՝ Իլյիչն առաջնորդում է շաբաթօրյակի ելած դասակարգին: Շատ ճիշտ նկար էր և ճիշտ տեքստ: Այսօր էլ ես տեսնում եմ այդ նկարի վրա պատկերված մարդկանց, նաև Իլյիչի շալակած գերանի ծանրությունն եմ զգում: Տոնապետին հարցնելու բան չունեմ՝ խրամատի պատմությունը կուզենայի պատմել: Հաստատ չէր ծիծաղի՝ խորությունից կհարցներ, խրամատի և գյուղի հեռավորությունը կճշտեր, թշնամու հարձակման դեպքում տեղաշարժվելու վերաբերյալ խորհուրդներ կտար: «Եթե Հայաստանը Տոնապետի չափ խելք ունենար, հազար ոսկի կծախսեր, որ իր մեկ ոսկին հետ բերեր», - սա կիսատ պատմվածքի վերջին նախադասությունն է: Ոնց կա, թող էդպես էլ մնա: 
Վաղը, եթե խմելով չընկնեմ (մղձավանջից փախչելու իմ մեթոդն է), գնալու եմ իմ մեկ ոսկու հետևից: Ի տարբերություն Տոնապետի, ես իմ սևամորթ խաբեբային չեմ ճանաչում: Չգիտեմ՝ որտե՞ղ է նա այս պահին՝ վազո՞ւմ է, ծա՞ռ է տնկում, ճա՞ռ է արտասանում, թե՞ հայ-թուրքական հարաբերությունների մասին իր հազարերորդ աշխատությունն է կցում-կցմցում, շուրջպարի մե՞ջ է, թե՞ իր տոհմածառի արքունական ճամփեքն է զարդարում, գուցե այն զինվորն է, որն իմ ձին կերավ: Ով էլ որ լինի՝ տունս ծախելու եմ ու էդ փողով աշխարհը չափչփեմ: Պետք լինի՝ Մեղրի, Արցախ ու Ավստրալիա էլ կհասնեմ: Նրան չգտա, գնալու եմ պառկեմ մեր գյուղի խրամատների մեջ ու ամենքին լսելի ձայնով գոռալու եմ. «Մի՛ խաբեք զսասունցիք. հա՛մ դուք իք մեղք, հա՛մ ուրանք»: 
________________________________________


Թուղթուգիր 
Շատ խելոք կին է՝ ասաց ու ընկալուչը դրեց... Դե արի ու Քրիստոսի խաչելության ազնիվ մտածմունքի փոխարեն լոլիկի թանկացման ու այդ պիղծ սպանությունների միջև կապ փնտրիր... Անհեթեթություն է... Սկսում եմ գիտակցել, որ իմ և կնոջս հարաբերությունները սառնարանի ներքևի խցիկում սառչող տոլմայի մակարդակին են իջել... Գրող եմ, թե գրող չեմ՝ այդ մասին պարտավոր եմ մտածել... Եթե Երևանում հայրը որդուն է սպանում, Գորիսում էլ որդին՝ հորը, շուկայում էլ լոլիկի գինը կրկնապատկվում է, ուրեմն ինչ-որ բան այն չէ... Երեսուն-քառասուն տարի առաջ մի անեկդոտ էր թևածում (զարմանալի է, որ այլևս չեն պատմում) ... Ուրեմն, մի գյուղացու գոմից երեք կով են գողանում... Թալանված երեք եղբայրները խելք խելքի են տալիս, որ գողին բացահայտեն... Մեծ եղբայրն ասում է. «Եթե գողոնը երեք կով է, գողը կարճահասակ պետք է լինի» ... Միջնեկ եղբայրն ասում է. «Եթե գողը կարճահասակ է, ուրեմն մեր գյուղից է» ... Փոքր եղբայրն ասում է. «Եթե գողը մեր գյուղից է, ուրեմն Սերոբն է» ... Հարայ-հրոցով Սերոբին դատարան են քարշ տալիս... Դատավորը հարցնում է եղբայրներին՝ ինչպե՞ս որոշեցիք, որ Սերոբն է գողը... Էսպես-էսպես, բացատրում են եղբայրները... Դատավորը խնդմնդալով մի արկղ է բերել տալիս... «Խնդրում եմ նույն տրամաբանությամբ բացահայտեք, թե ինչ է արկղի մեջ» ... «Եթե արկղը քառակուսի է, ուրեմն միջինը կլոր է», - ասում է մեծ եղբայրը... «Եթե միջինը կլոր է, ուրեմն դեղին գույնի է», - ասում է միջնեկ եղբայրը... «Եթե դեղին գույնի է, ուրեմն նարինջ է», - ասում է փոքր եղբայրը... «Սերոբ, - բարկանում է դատավորը, - գնա և մարդկանց կովերը վերադարձրու» ... Որ ինչ-որ բան այն չէ, ինձնից առաջ կինս է գիտակցել... Կամ էլ վերջին պատմվածքս նրա քիմքին չի նստել... Չի հավանել անխիղճն ու որոշել է իր վերաբերմունքը բազմիմաստ ակնարկներով համեմել... Իմ խելքն ասա, որ գրվածքներս առաջինը նրա դատին եմ հանձնում... Բժշկուհի է, չէ՞, ամեն ինչին նայում է որպես հերթական հիվանդի... Ջերմաչափը խոթում է պատմվածքիս անթատակն ու իր խորհուրդներով հոգիս հանում. «Էս բառն իր տեղում չէ... էս կերպարը ձանձրալի է... կիսատ է... ոնց որ սկիզբն ու վերջը տարբեր մարդիկ գրած լինեն... ճահիճ է... չի շնչում... թոքախտավոր հիվանդի պես արյուն է թքում...» ...Կնոջս լսելիս քիչ է մնում հավատամ, որ ես կամ պատմվածքս դատապարտված ենք մահվան... Ի՞նչ անեմ. ի վերջո ընթերցող է՝ սեփական կարծիք ունենալու իրավունք ունի... Ոտքերս սառչում են, հավանաբար ցուրտ է... Երևի օրն սկսվել է... Բժշկուհի ջան, եթե օրն սկսվել է ու ոտքերս սառչում են, ինչո՞ւ ես զարմանում, որ շուկայում լոլիկի գինը կրկնապատկվել է... Ամեն ինչ իր ժամանակի մեջ է էժան... Եթե Քրիստոսն ուզենար չխաչվել, ի՞նչ ես կարծում, խաչվելո՞ւ էր... Ինքը հորինեց իր տառապանքները, որպեսզի մենք՝ ապագա քրիստոնյաներս, ապրելու և մտածելու բան ունենանք... Այնպես որ, մտքովդ չանցնի, թե այսուհետ մեզ համար նա՛ կամ մեկ ուրիշը երկրորդ անգամ խաչվելու է... Այս հասարակ բանը եթե չես ուզում հասկանալ, լոլիկ մի կեր, պատմվածք մի կարդա և քո սառած տոլմայով էլ մեզ մի զարմացրու... Ունես-չունես մի ամուսին ունես և ինքդ՝ քեզ, գնա փառք տուր Աստծուն, որ մեր ժամանակի մեջ ենք ապրում... Աստված չանի՝ դուրս գանք մեր ժամանակից՝ հո չենք թանկանալո՜ւ... Դու մեղք չունես, հիվանդներդ են քեզ երես տվել՝ վա՜յ, բժշկուհի ջան, դու հրեշտակ ես... էս ես, էն ես... Հիվանդ են, չէ՞. ինչ-որ մեկին պետք է կառչեն, որ առողջանան... Իսկ ես գրող եմ, թե գրող չեմ՝ բայց հո գիտես, որ սասունցու ճուտ եմ (մի շատ պատկառելի մարդու բնորոշում է) ... Սասունցու ճուտը, որ աշխարհը տրաքի էլ, կնոջ առաջ (էն էլ սեփական) կակղելու սովորություն չունի... Այնպես որ, բժշկուհի ջան, սառած տոլմայով սիրտս չես շահի, իսկ լոլիկի գնի կրկնապատկման փաստը աչքս խոթելուց առաջ մտածիր, թե ինչու գորիսեցի որդին՝ հորը, երևանցի հայրը՝ որդուն սպանեցին... Ո՞վ է ասել, որ Քրիստոսի խաչելությունն ու այլ արտառոց բաները միայն գրողների երևակայությունը սնելու համար են կատարվում... Ի՞նչ է, չգիտե՞ս, որ առողջ մարդիկ, այն էլ արյունակիցներ, միմյանց չեն սպանում... Այսօր միտքս երևակայությանս առջևից ընկած վազում է... Ուզում եմ ամեն ինչ հասկանալ... Նույնիսկ այն մորը, որը կաշվից դուրս է գալիս՝ պաշտպանելու համար մեծահարուստ պարոնին, ով իր երեխայի հետ մանկապղծությամբ է զբաղվել... Ուզում եմ հասկանալ, թե ինչու է քաղաքակրթությունը սողեսող մոտենում իմ երկրին և ինչու չի ֆշշացնում խայթելուց առաջ... Ուզում եմ հասկանալ այն երգը, որը հնչելու է միմիայն տարագիր հայի շուրթերից, քանզի չկա մի մարդ արար աշխարհում, որ «դրախտավայր» կոչի այն երկիրը, ուր ինքն ապրում է... Սովորաբար «դրախտավայր» տիտղոսին արժանանում են լքված և կորսված հայրենիքները... Երբ արյունս մրսում է մարմնիս վերջույթներում, խուճապահար փախչում-լցվում է գլխիս մեջ, և խառնիխուռն մտածումներս Քրիստոսի խաչելության նոր դրվագներ են մտաբերում... Աստուծո որդին իրեն խաչողներին ասում է. «Թշվառականներ, իմացեք, որ դուք իմ կամակատարներն եք» ... Կինս իմ մտքերը ջոկջկելուց ու դասդասելուց հետո, բնականաբար, հանգելու է միակ ողջամիտ եզրակացությանը. «Սպառվում ես, սիրելիս» ... Ասենք, թե սպառվում եմ. արժի՞ թմբկահարել ճշմարտությունը... Մեռնող հիվանդին մահ գուշակելը, բժշկուհի ջան, մեղմ ասած, լավ զբաղմունք չէ... Երկրապահ Աֆոն ասում է. «Մեր գյուղում հենց մեկը տնքաց, սկսում են հողը փորել... Դրա համար մեր գյուղացիք անաղմուկ են մեռնում, որ մի քիչ երկար ապրեն» ... «Սպառվել ես» . ասում ու մի կողմ ես քաշվում... Ուզո՞ւմ ես մի գլուխկոտրուկ հորինեմ ու Նոր կտակարանի մեջ դնեմ. «Գորիսեցի որդին, որ սպանել է իր հորը, և երևանցի հայրը, որ սպանել է իր որդուն, հայտնվում են նույն բանտախցում... Ճշմարիտ և սուտ մարգարեներ, կարո՞ղ եք գուշակել, թե ինչ են խոսելու միմյանց հետ» ... Թող մարգարեները գլուխ կոտրեն, առաքյալներն էլ իրենց պատումներն արդիականացնեն, հազիվ թե նրանց մեկնությունները լոլիկի գնի թանկացումը կանխեն... Կուզե՞ս մի բանաստեղծություն հյուսեմ քեզ համար. «Մենք չենք ուզում... չենք ուզում ապրել մի երկրում, ուր պատմվածքներն անտեր-անտիրական մեռնում են զնդաններում... Իսկ գրողներն ազատության մեջ դանդաղ սպառվում են» ... Բժշկուհի ջան, այն, որ դու դանդաղ սպառվող գրողի կին ես ու նրա արատները մեկնելու թուլություն ունես, արդեն մեծ նվաճում է... Ամենևին էլ պատահական չէր, որ ընկալուչը կոպտորեն կախեցիր ու լոլիկի թանկացումը՝ որպես մտորելու հումք, ամուսնուդ պարզեցիր... Դու քո գլխին գալիքը գիտեիր... Պիղծ սպանությունների կեղեքիչ թեման այսուհետ պղտորելու է մեր տան առօրյան... Եթե սխալվես ու կինոնկար դիտելու ցանկություն հայտնես, շուրթերս հավաքելու եմ քթիս տակ ու հոգուս մեջ լցված մաղձը գույնզգույն բառերի եմ վերածելու (ով չի հավատում, թող գա վերևի, ներքևի և դրկից հարևանների բնակարաններից ունկնդրի) ... -Հայ քրիստոնյաներ, ականջ արեք. Գորիսում որդին հորն է սպանել, Երևանում հայրը՝ որդուն, իսկ իմ կինը սիրային շարժանկարի ծարավ է զգում... Ամո՜թ... ամո՜թ... ամո՜թ... -Այն երկրում, ուր գրողներն արագորեն սպառվում են, իսկ շուկայում լոլիկի գինը կրկնապատկվում է, արյունակիցները սկսելու են միմյանց սպանել, - ասելու ես դու... Ասելու ես ըմբոստ կեցվածքով, ամուսին ոչնչացնող հայացքով, պատմվածք հասկացողի ու դատափետողի վստահությամբ... Ես էլ, գիտես, սևին՝ սպիտակ, սպիտակին սև ասող սասունցու ճուտ, հո հեշտ ու հանգիստ կուլ չեմ տալու քո պարսավանքները... -Թշվառական, դու ինձ խաչում ես, որովհետև ես եմ այդպես ուզում, - արտասանելու եմ ես... -Եթե ես քեզ խաչել ուզենայի, չորրորդ մեխը լեզվիդ կխփեի, - ասելու ես դու... -Այն երկրում, ուր հիվանդները կյանք են աղերսում, իսկ բժիշկները՝ փող, ծնվում և բարգավաճում են ահավասիկ այսպիսի պնդաճակատ տանտիրուհիներ... Աստված ջան, ներիր աշխարհի բոլոր սասունցիներին, որ ամենքի համար «զարթիր լաո» երգեցին, իսկ իրենք քնով ընկան... -Ի՜նչ սասունցի, ի՜նչ բան, - ասելու ես, - ընդամենը մի ճմրթված թղթադրամ է՝ լոլիկ վաճառող գեղջկուհու գրպանում պահ տրված... Հիմա կողքից լսողը կամ ընթերցողը կմտածի, թե ձեռից գնացած ընտանիք է. իր եղած-չեղածը դուրս է տալիս ու այլոց լսողությունը բռնաբարում (միամի՜տ, խե՜ղճ ունկնդիրներ ու ընթերցողներ) ... Էնքա՜ն բան կա, որ մնում է իմ և կնոջս գաղտնարաններում... Էն, ինչ ասում-խոսում ենք, դրսի համար է... Ամենակարևոր բաները մենք չենք արտասանում... Եթե երբևէ իմ կամ կնոջս մտքով անցներ միմյանց սպանել, վստահ եղեք՝ «Հայկական ժամանակ» օրաթերթն էլ ճիշտը չի իմանա... Ասացի ու կրակն ընկա... Ի սեր Աստծո, այդպիսի բան մեր մտքով չի անցնում... Եթե անցներ, մեկ է, ոչ ոք չէր զարմանա... Եթե Երևանում հայրը՝ որդուն, իսկ Գորիսում որդին հորն է սպանում, ինչո՞ւ պետք է ամուսինները այդ մասին չմտածեն՝ հենց միայն այն բանի համար, որ հայտնվեն նույն բանտախցում և զնդանում մեռնող անտեր-անտիրական պատմվածքի գաղտնիքներին հասու դառնան... Հենց կինս քնքշանում է, սկսում է պատմվածքներս գովել (ծերունական սեքսի բազմաթիվ ձևերից մեկն է) ... Ես էլ, հասկանալի է, հաճույքից նվաղում եմ... -Միայն թե, - ասում է նա, - մի թող, որ էդ արտառոց բաները մտքիդ մեջ երկար ապրեն... Մի թող, որ կյանքից հոսող արցունքը լցվի գրվածքիդ մեջ... -Ախր ո՞նց չթողնեմ, եթե արցունքն իմ աչքերից է հոսում, - մտածում, բայց չեմ բարձրաձայնում... -Սպանելու համար երևակայություն պետք չէ... Ով սպանելու է՝ կսպանի... Դու թոքերիդ մասին մտածիր... Սովորիր շնչել, նույնիսկ եթե օդ չկա...Աստված ինձ այսպիսի կին է բաժին հանել. ուզի՝ կոչնչացնի, ուզի՝ կյանք կպարգևի... -Սասունցի ախպեր, - ասում է կինս, - մի խեղճացիր, քեզ օր են պարգևել՝ ապրիր, եթե, իհարկե, ապրելը չապրելուց զատում ես... Ուզում է Ճապոնիա գնաս, թե Ուրուգվայ, մեկ է, քո տարածքից դուրս չես գալու... Թաշկինակդ հանիր, թափ տուր օդում ու քո պարը պարիր՝ քոչարի՜... քոչարի՜... երկուս գնա, մեկ՝ արի... -Բա էլ ինչո՞ւ եք գլուխ պատռում, - սրտնեղում ես, - եթե ոչ մեկի փույթը չէ, թե ով, որտեղ և ում է սպանում... -Գնա՛ և քավի՛ր գորիսեցի որդու և երևանցի հոր մեղքը, - ասում է կինս... -Ինձ բանտախո՞ւց ես ուղարկում, տիկի՛ն... -Ինչո՞ւ ոչ, եթե դույզն-ինչ քեզ գրող ես զգում... -Հետս էնպես ես խոսում, կարծես քո հերթական անբուժելի հիվանդն եմ, - ասում եմ ու ձեռքս նրա մազերի մեջ խրում... -Ամենքս էլ անբուժելի հիվանդ ենք, - ասում է ու ձեռքս իր մազերի միջից նրբանկատորեն դուրս հրավիրում... Սուրբ գիրքն ասում է՝ մի դատիր, որ չդատվես... Այդ դեպքում ինչո՞ւ ենք զարմանում, որ Պիղատոսը ձեռքերը լվաց... -Բժշկուհի ջան, երեկ սառած տոլման տաքացրեցի ու կերա... Ճիշտ է, աղն էր պակաս ու կաղամբը՝ հում, բայց համով էր, - ասում եմ սիրասուն կնոջս փիլիսոփայության ճիրաններից փրկելու համար... -Անուշ լինի, - ասում է կինս... -Երախտապարտ եմ, - ասում եմ... -Կուզենայի, որ ամուսինս ինձ երջանկություն պարգևեր, հետո նոր՝ մահ, - նվաղկոտ ասում է կինս, - երջանկությո՜ւն... հետո մա՜հ...-Էդ քո ասած դեղից չունեմ ու չեմ էլ ունենա, - ասում եմ, - իսկ մյուս ցանկությունդ կկատարեմ հաճույքով... Քեզ քո հիվանդների դատին կհանձնեմ... Ա՜յ թե պատիժ կստացվի... -Ճիշտ ես, հիվանդներս քեզնից ավելի անողոք են... Երեք ամիս մի ջահել կին էի բուժում... Դեղորայքը իմ միջոցներով Գերմանիայից հայթայթեցի, անալիզները ամերիկյան ամենահեղինակավոր բուժհաստատությունների քննությանը ղրկեցի, կյանքիս մի մասն էլ օշարակի պես նրան խմեցրի ու մահվան ճանկերից խլեցի... Դուրս գրվելուց առաջ գիտե՞ս ինչ ասաց... Ասաց. «Բժշկուհի ջան, մայրս երազ էր տեսել. երազում Գաբրիել հրեշտակապետն էր այցելել... Ասել էր՝ Մայրանուշ (մորս անունն է), անխիղճ, գնա Խոր վիրապի եկեղեցում մոմ վառիր ու երեք անգամ Աստծո անունը տուր՝ դեռ տուն չհասած աղջիկդ կառողջանա... Աստված ինձ փրկեց» ... Էնպես որ, - ասաց կինս՝ բարձը իմ գլխատակից իրեն քաշելով, - հենց նեղը կընկնես, Աստծո անունը երեք անգամ տուր, իմ հետ գործ չունես... -Ոնց որ թե դրսում քամի է, - ասում եմ, - ինչ-որ մեկը երևի պատուհանի փեղկը բաց է թողել... -Ինչո՞ւ ես շշուկով խոսում, - ասում է կինս...-Ինձ թվում է նա մեզ լսում է... -Թող լսի, - ասում է կինս, - թող իմանա, որ դրսում քամի է... -Ի՞նչ իմանաս, - ասում եմ, - կարող է գաղտնիքներ եմ ուզում հայտնել... -Եթե գաղտնիք լիներ, վաղուց գրած կլինեիր, - ասում է նա... - Չեմ սիրում, որ տղամարդիկ շշուկով են խոսում... -Կուզե՞ս գոռամ՝ ժողովո՜ւրդ, դրսում քամի է... -Հիմա հիվանդանոցում շնկշնկոցն ընկել է, - ասում է կինս... -Հիվանդներդ կմրսեն, չարչարանքդ ջուրը կընկնի, - ասում եմ... -Քամին օտար աղմուկ ու շունչ է բերում, մեղք են հիվանդները, - շշուկով ասում է... -Շա՜տ են վախենում անկոչ հյուրերից, շա՜տ... -Ինձ ասում ես շշուկով մի խոսիր, բայց ինքդ շշնջում ես... -Ես շշնջում եմ, որովհետև կին եմ, ումից երջանկությունը երես է թեքել... -Երջանկությունը ամերիկյան բարեգործության որդնած լոբի չէ, որ քաղցածներին բաժանես, - ասում եմ ես... - Այն կա՛ կամ չկա... -Քառասուն տարվա ամուսին ենք, բայց քեզնից երբևէ երջանկություն չեմ ակնկալել... Այսօր այն այլևս ինձ պետք չէ, ուշ է, շատ ուշ է... Պարզապես վախենալու քամի է և հիշեցի, որ երջանկությունը ինձնից երես է թեքել, - ասաց կինս ու քնեց... Ինչ լավ է, որ կանայք քնելու պահը ճիշտ են ընտրում... -Քնելուց առաջ ամենքն էլ երջանկության մասին են մտածում, բայց ոչ ոք չգիտե, թե ինչ բան է, այն, - ասում եմ շշուկով և հաստատ գիտեմ, որ կինս այլևս ինձ չի լսում... Ինքս էլ արդեն ինձ չեմ լսում, հավանաբար հետևել եմ կնոջս օրինակին...Ինձ և կնոջս երբեք քնած ժամանակ չեմ դիտել և չեմ կարող պնդել, որ գեղեցիկ պատկեր է... Նրանք, ովքեր մեկ-երկու օրից մեզ հայտնաբերելու են մեր ամուսնական առագաստում, ապշելու են... Ոչ այն պատճառով, որ ավելի գեղեցիկ հանգուցյալների երբևէ չեն հանդիպել... Ինչ մի գլուխ գովելու բան է... Երևույթները հասկանալու մոլուցքով տառապող հասարակությունը մեկը մեկից տպավորիչ վարկածներ է քննելու մեր խորհրդավոր մահվան կապակցությամբ... Թունավորման միջոցով ինքնասպանություն գործելու երերուն վարկածը դիազննումից անմիջապես հետո ժխտվելու է բժիշկների կողմից... Հանցախույզ ոստիկանները մանրակրկիտ զննումից հետո բացառելու են բռնության միջոցով մեկմեկու մահ պատճառելու վարկածը (բնականաբար, նաև օտար միջամտությունների արդյունքում մահվան հասցնելու թեզը չի քննարկվում) ... Ի՞նչ անեն խեղճ բժիշկները, բռնում և մահվան թերթիկների մեջ գրում են բժշկության պրակտիկայում գրեթե չօգտագործվող մի եզրակացություն. «Միաժամանակյա հանկարծամահություն» ... Ով ով, բայց «Հայկական ժամանակ» օրաթերթը չի ընդունելու արատավոր հասարակության պատկան մարմինների մոգոնած տարբերակը, նա առաջ է քաշելու իր վարկածը՝ հղում անելով ռոմանտիկ գիտնականների զարգացրած տեսության տրամաբանությունը... Այդ տեսության առաջամարտիկ-գիտնականը փորձ արեց սեփական կյանքի գնով ապացուցել իր ճշմարտացիությունը... «Հայկական ժամանակ» օրաթերթը ծանուցեց. «Երևանում արտառոց դեպք է գրանցվել. գրող և բժշկուհի ամուսինները փոխադարձ համաձայնությամբ, իրականացրել են երազի միջոցով մահ փոխադրվելու իրենց մշակած ֆանտաստիկ ծրագիրը» ... Ով ինչ կգրի, կարևոր չէ... Նաև էական չէ, թե ով է ավարտելու այս հորինվածքը՝ նա, ով սկսե՞ց, թե՞ նա, ով քամու միջից լսում էր մեր շշնջոցները... Փաստն այն է, որ ես ու կինս անթերի իրագործեցինք մեր հանճարեղ մտահղացումը... Ասել եմ արդեն, որ ամենակարևոր բաները մենք չենք արտասանում... Խնդրեմ՝ Նոր կտակարանի առաքյալների համար Սուրբ գիրքը նոր երանգներով հարստացնելու ևս մեկ հնարավորություն...Եթե կինս հրաշքով աչքերը բացեր, ու ես էլ հրաշքով նրան լսելու կարողություն ունենայի, լսելու էի. «Սասունցու ճուտ, բա որ ասում էի... տեսա՞ր, որ շուկայում լոլիկի գինը եռապատկվեց» ... 
«ԱՆԴԻՆ» հանդես Մարտ 2013 
___________________________________________________
 

Վրեժ Իսրայելյան | Թանկագին հյուրը


Դեռ կոմունիստների տիրակալության օրերից հալից ընկնող տան մեջ Հակոն մի փոքրիկ անկյուն ուներ, ուր գնում էր իբր խառատություն անելու, սրա-նրա համար սրճաղաց, թուր ու թվանք, դանակ-մանակ նորոգելու և իբր այլ բաների համար, բայց իրականում այն ավելի մեծ նպատակի էր ծառայում, հոգսերից փախչելու, ընտանիքի և սեփական խեղճությունը չտեսնելու, ապրած-չապրածը գցել-բռնելու, աշխարհի բաները կշռելու տեղ էր։ Այն մտածված էր ձեղնահարկում, փորձառու տղամարդկանց մտքի հանճարեղ առկայծումով։ Կանանց հետաքրքրասիրաթյունից սպրդած մի անկյուն, ուր այս տան հին ու նոր տղամարդիկ փնտրել ու, պատահել է, գտել են մի բան, ինչը աշխարհի խելոքներին հնուց ի վեր չի հաջողվել՝ ճշմարտությունը։

Աշխարհի այդ անկյունը փտած տախտակներով, մետաղյա թիթեղներով և հազար ու մի անճանաչելի նյութերով թքած– կպցրած պատով բաժանվում էր ձեղնահարկից։ Դուռը, որը կարելի էր թեթև հպումով ծակել-անցնել, կողպված էր մեծ կողպեքով, որի դերն ու նշանակությունր պարզելու հարկ ամենևին էլ չկա: Կողպեք էր, իր գործն էր անում։ ճշմարտության դողը տղամարդկանց պատում էր հենց այն պահից, երբ բանալին մտցնում էին կողպեքի մեջ։ Այս տան բանալին կողպեքի մեշ պտտող այրերից ոչ ոք որևէ կուսակցության չի դավանել, նույնիսկ դաշնակցությանը: Ճռնչալով դուռը բացվում էր, և աչքդ շոյում էր ժանգոտված ու փոշեկոլոլ մետաղյա մի զանգված, որը դժվար թե ճշմարտության հետ աղերս ունենար։ Միակ կեղտածեփ, տձև պատուհանից լույսը չուզելով ներս էր րնկնում և անհյուրրնկալ տիկնոջ արհամարհանքի պես սահում մտնողի կերպարանքով ցած։ Չուլուփալասով կոլոլված մի թախտ, որից մգլահոտ էր փչում, մի երերացող սեղան, որբ ժամանակին պատվով էր դիմակայել օղիների ծանրությանը, ոտուգլուխ իրար վրա լցված դատարկ շշերի մի կույտ սեղանի տակ. ահա այն կաթսան, ուր ինքն իր մեջ եփվում էր Հակոն: Այստեղ էին այս տան տղամարդիկ թափում իրենց մաղձը և մտածում դառնահամ բաներ, որոնք ճշմարտություն ասածից այնքան ել հեռու չէին։ Կարելի էր և չնկարագրել այդ անկյունը և թողնել, որ ընթերցողն ինքը կահավորի այն ըստ իր ճաշակի և իր ճշմարտության։ Բայց այսօր խոսքը Հակոյի ճշմարտության մասին է, որը ծնվեց հենց այստեղ, այն անկյունում, ուր սկսեց նորոգել ամենաառաջին որսորդական հրացանները, որոնք ամեն ինչ այրեցին այս երկրի արժանապատվությունը փրկելու համար և լռեցին ու մոռացվեցին իրենց տերերից շատերի հետ։
Հակոբ Ազատյանը, Մռովի Արծիվը, իր տեղը չի գտնում կյանքում։ Սովորաբար ո՞ւմ պետք է մեղադրես, երբ ինչ-որ մեկը իր տեղը չի գտնում կյանքում: «Մռովի Արծիվը Երևանում հավ է դարձել», — այսօր առավոտյան ասաց կինը և անպաշտպան կանգնեց ամուսնու դիմաց։ Ասաց` խոցելու համար, մարմինը ամուսնուն արեց՝ պատասխանն ստանալու պատրաստակամությամբ։ Կնոջը ծեծելը մի մեծ բան չէ. մի երկու հատ հասցնում ես ՝ ղժղժոցը գցում է, սիրտը թափում և նորից սկսկում է քեզ սիրել։ Ասես նախօրոք մշակված գժտության այս տեսարանը անհրաժեշտության նման մի բան էր դարձել և զարդարում էր ամուսնական կյանքի անհրապույր ընթացքը։
- Ումի՞ց ես պակաս, որ երեխեքիդ աչքը օրվա հացին կարոտ է մնում: 
Հենց սպանվելու տեղը գալիս է՝ Հակոյին հիշում են: 
- Ձե՛նդ, – մռայլվում էր Հակոն ու մտքով թռչում «սպանվելու տեղերր»: 
Մականունը շահել էր Արցախյան պատերազմում, Մռով լեռան ճակատամարտում։ Մարտից հետո հրամանատարը գրկել էր Հակոյին ու սիրտը թուլացրել. «Հակո, կյանքիդ մեռնեմ, էս ի՞նչ արեցինք։ Ասա, դու հո գիտես ինչ արեցինք։ Հազար տարվա մեր խեղճությունը այս լեռն տակ թաղեցինք: Հակո, ախպերս, գիտե՞ս, որ դու պատմություն ես» ։ Հակոն լսում էր հրամանատարին և սպանված ընկերների դիակների վրայով հայացքը սահեցնելով` երդվում էր Մռով սարին, արյան մ՚եջ գեղեցկացող արևին, տղերքի սուրբ հոգնությանը, որ Հակոն չի ապրելու առանց էս մի հատիկ օրվա օրհնանքի, կնկանը մատով չի կպնի, երեխեքին չի սիրի, հաց չի կիսի։ Առանց Մռով Հակոն Հակո չի լինի։ Պատերազմից տուն դարձավ Մռովն իր մեջ: Պատերազմն էլ շահեց, Արծիվ մականունն էլ շահեց ու խաղաղությանը սկուտեղի վրա բերեց ու Գերազանցիկ Մելոյին հանձնեց: Հարևան Մելիքը, իր դասընկերը ՝ Գերազանցիկ Մելոն, պատերազմն սկսելուն պես ծլկել էր Մոսկվա: Հակոն Մոսկվայում անելիք չուներ, ոչ մի տեղ անելիք չուներ, գործարան չուներ, որ խառատություն աներ, փող չուներ, որ առևտուր աներ, տուն պահող չէր, որ կնոջ սիրտը շահեր, Հակոն Հակո էր, ու պարտադիր էս պատերազմը ինքը պիտի շահեր։ Մելոն պատերազմի էլ, խաղաղության էլ գինը ավելի լավ գիտեր՝ Մոսկվայից հաղթանակած հետ եկավ, սկուտեղը արժանապատվորեն ընդունեց, և սկսվեց Հակոյի ողբերգություն, որը նա համառորեն չէր ուզում գիտակցել: 
«Մելոն մեր տնից ամաչում է, ուզում է առնել, քանդել և իր տան շրջակայքը գեղեցկացնել», - ասում էր կինը, ու Հակոն լռում էր։
«Մելոն պատգամավոր է ընտրվել», – ասում էր կինը, ու Հակոն լռում էր։
«Մելոյի կինը առաջարկեց, որ իրենց տանը քոծություն անեմ։ Էրեխեքդ մեղք են, — ասաց», — ասում էր կինը, ու Հակոն լռում էր։
«Մելոն մարտական արիության համար մեդալ է ստացել», – ասում էր կինը, ու Հակոն լռում էր: 
«Վաղը Մելոյենց տուն շատ կարևոր մարդ է գալու, փողոցն ասֆալտաում են, դասընկերն ես, ասա թող մեր մի թիզն էլ ասֆալտեն», — ասաց կինը, ու Հակոն զգաց տաք ասֆալտի բույրը։ Թանկագին հյուրին արժանավայել ընդունելու համար Մելոն ոչինչ չէր խնայել: Մերսեդեսներից արկղներ էին իջեցնում: Հագած կապած ինչ-որ մարդիկ շատ կարևոր շարժուձևով ներս ու դուրս էին անում: Մելոն պատգամում էր, ցուցումներ էր տալիս սրան-նրան։ Հակոյին նկատելիս ժպտաց նախկին դասընկերոջ գերազանցիկ ժպիտով, մատով մոտ կանչեց.
— Վաղը հյուր ունեմ, -բազմանշանակ ասաց նա: 
Հակոն ծամծմելով խնդրեց, որ իրենց մի թիզն էլ ասֆալտապատեն, Մելոն չծամծմեց, միանգամից հրահանգներ տվեց։
— Էլ որ օրվա րնկերն ենք։
Հակոն ծամծմելով շնորհակալ եղավ: Մելոն ընկերոջն օգնելու միշտ պատրաստ՝ հարազատություն դրսևորեց: Հակոն լուռ ու շնորհակալ շրջվեց, որ տուն մտնի։
- Հակո ջան, – հետևից հասավ Մելոյի ձայնը, – կներես, որ քեզ չեմ հրավիրելու: Նա ասաց, որ ավելորդ մարդիկ չլինեն: 
«Ավելորդ» բառը Հակոյին ցնցեց։ Վիրավորանքը կոծկելու համար շուտ տուն մտավ։
- Լավ մարդ է Մելոն, — ասաց կինը, – դու ես խոզություն անում: 
Ո՞վ է մեղավոր, որ Մռովի Արծիվը իր տեղը չի գտնում կյանքում: Այ հիմա էլ իր տեղում չէ։ Դիմացից արևն էնպես է խփում աչքերին, ասես տասը տարեկան մի լակոտի է ձեռք գցել ու հետը լկստվում է։ Շուռ է գալիս՝ քամին է շշպռում: Չէ, արևն ու քամին էստեղ գործ չունեն: Ուրիշ մի բան կա, որ անուն չունի: Աստված Հակոյին Մռով սար էր տվել, էնտեղ էլ պիտի սկսվեր ու ավարտվեր նրա կյանքը: Հակոն տղերքից ինոչ՞վ էր պակաս: Արյունով լվացին էս խաղաղությունն ու մարդկանց տվին. առե’ք, շունշանորդիներ, կերեք, խմեք, իրար կոկորդ կրծեք… Դոլար առնե՜մ դրամո’վ, ռուսական փողով… մեր երկրի ժողովրդավարությունը վտանգված է… րնտրությանների արդյունքները կեղծված են, մենք համաշխարհայ~ին ազգ ենք… միջազգային հանրությունը ողջունում է…
Չէ, արևն ու քամին էստեղ գործ չունեն… Հակոն ուրիշ բան է տեսնում էստեղ… Խաղաղություն ասածը յուրայինների պատերազմն է` ավելի նենգ, ավելի հրեշավոր… էս պատերազմում չեն զոհվում, և արևը նրանց արյան մեջ չի գեղեցկանում… էս պատերազմում վերծանում են` մեկը մյուսին չտեսնելով… չգիտես ով է թշնամին և ով բարեկամը… էս խաղաղության-պատերազմը այլ մականուններ է ընծայում մարդկանց։ Արծիվները, Բազեները, միայն գայլերն ու Արջերը ավարտվեցին, վերացան: 
«Մռովի Արծիվը Երևանում հավ է դարձել», - ինչպես միշտ` կինը ճիշտ է: Մելոյի հավը: Գնա՛, մեկ էլ տեսար, Մելոն քեզ մի գործի դրեց… Տղերքը զոհվեցին, որպեսզի իրենց էրեխեքը բարեգործների ձեռքերը՞ համբուրեն։ Տո էս տեսակ խաղաղության մերը…
Չէ՜, Արծիվ Հակոն չարության բույն չէ, կյանքի վաշխառու չէ, որ տվածն ու առնելիքը կշեռքի նժարին դնի։ Մռով սարն էլ ակնկալիքների դաշտ չէ: Հակոն կռվեց իր կռիվը, էրեխեքին տալու բան չուներ՝ իր կենսագրությունը տվեց, որ հյուսել էր Մռովի անհանգիստ գիշերներից ու վառոդաբույր ցերեկներից, որ զարդարել էր մեռնող ընկերների վերջին շառաչով ու մայր մտնող արևի բոսորագույն նահանջով: Հակոն իր կռիվը չի բացատրում։ Եթե բացատրի, կդառնա Մելո։ Այնպես, ինչպես անբացատրելի էր Մռով սարը այն օրը, երբ տղերքը մեկիկ– մեկիկ ըմբոշխնում էին արևի վերջին ցոլքերը։ Պատերազմը, ինչպես և խաղաղությունը, մաքրվելու տեղ ունի։ Կգան Մռովի հերոսների ժառանգները ու պատերազմի էլ, խաղաղության էլ վրայից կքերեն կեղտը և կասեն իրենց հայրերին.
«Էս ինչ արեցիք, տղերք։ Ախր ձեր արածր պատմություն է» ։
Հակոն թեթևացած վերադարձավ տուն։ Քայլեց թարմ ասֆալտի վրայով, գովեց Մելոյի աշխատանքը։ Արդեն սպասում էին թանկագին հյուրի գալուն։ Անկասկած հյուրը գնահատելու էր Մելոյի ջանքերը։ Ով էլ լիներ այդ նշանավոր մարդը, բարեկարգված թաղի ժողովրդի համար ցանկալի էր։ Մելոն ինչ-ինչ հանգամանքներից դրդված, չէր ասում հյուրի անունը։
Մելոյի կինը ջանադրաբար զարդարվել էր: Նա վստահ էր, որ հյուրը կգնահատի իր սև, ոսկե ճաճանչներով երկարափեշ շրջազգեստը: Առավել ցայտուն ընդգծված էր ճերմակ, զարդանախշ ժանյակը: Խոշոր ատամներով մի մեդալիոն պեծպեծում էր նրա կրծքին՝ շեշտելով լիքը կրծքերի ելևէջները։ Հակոյի տղամարդկային բնազդը շոյվեց։ Դարպասի դռան մոտ Հաշտ ու ընկճված կանգնած կինը որսաց ամուսնու թուլանալը և ավելի խեղճացավ, նույնիսկ նախանձելուն անընդունակ դարձավ։
Մելոն նույն Մելոն էր. ինքնավստահ, անփույթ՝ իբր թանկագին հյուր րնդունելը իր համար իրադարձություն էր։ Երկու անծանոթ տղա գերժամանակակից հեռախոս-րնդունիչներով անկապ բաներ էին խոսում։ Ամեն ինչ պարզ էր։ Ցանկալի չէր, որ հյուրը ավելորդ մարդկանց տեսնի, կամ ավելորդ մարդիկ իրեն տեսնեն։ Մելոն հետաքրքրասեր թաղեցիներին հեռանալու հորդոր էր անում։ Հակոն կնոջն ու աչքերը ճպճպացնող իր երկու գազանիկներին հասկացրեց, որ տուն մտնեն։ Ինքր օրինակ ծառայեց։ Կինն ու երեխեքը դիրքեր գրավեցին պատուհանի մոտ։
— Մարդ չե՞ք տեսել, – փնթփնթաց Հակոն։
— Մեր տեսածը մի Հակո էր, — արհամարհական ասաց կինը, հետո ավելացրեց, – ընդամենը։
Հակոն չընդունեց մարտահրավերը, մի քանի անգամ հետ ու առաջ արեց սենյակում ու անձեն-անձուն գնաց, որ մագլցի իր բույնը։ Բանալին պտտեց կողպեքի մեջ և զգաց, որ ինչ—որ բան իր մեջ փոխվում է։ Կեղծ Հաստատակամությունը, որ իբր պատերազմից էր ժառանգել, ցնդեց: Ներս մտավ, ձեռքով հեռացրեց երեսին կպած սարդոստայնը և ոչ թե նստեց, այլ ընկավ թախտի վրա. «Տեսնես Մելոյի Արփենը երբևէ իմ դեմքին նայե՞լ է», – մտածեց Հակոն ու սարդոստայնի մեջ ինքն իրեն բանտած սարդի ջանքերը նմանեցրեց իր կրքի մեջ գալարվող Արփենի թպրտոցին: Տիրոջ նստելու ձևվից արդեն թախտը գուշակեց նրա տրամադրություն և ուժերը լարեց, որ հնարավորին չափ քիչ աղմկի: Աշխարհի միակ պատուհանը տարիներ շարունակ չէր բացվել։ Եթե բացվեր, Մելոյենց պատշգամբի վրա էր բացվելու, ուր գցված էր թանկագին hյուրին վայել սեղանը։ Հակոն hետաքրքրասեր չէր։ Նրա hետաքրքրասիրությունը մեկ անգամ էր բռնել, էն էլ՝ Մռովում: 
Ուղարկել էին հետախուզության: Հակոյից ի՞նչ հետախույզ։ Շվշվացնելով գնացել էր: Հակոյի բախտից մառախուղի մեջ էր ընկել։ Մառախուղը բացվել էր ու ի՞նչ տեսնի։ Մի ջահել թուրք զինվոր, թիկունքը ժայռաբեկորին արած, զենքը կողքը դրած, տափակ քարին սեղան է գցել ու պատրաստվում է խնջույքի։ Մեն֊մենակ, ապահով, ինքն է ու իր սուփրեն: Հաջողվելով, որ րնկեր չունի, գողունի մոտեցել էր ու զենքն իրեն քաշել: Խեղճ թուրքը, րնթրիքի հմայքներով արբած, չի էլ զգացել իր գլխին գալիք փորձանքը: Հետո Հակոն պատմում էր ընկերներին. «Աշխարհը տրաքի, պիտի գնամ տեսնեմ, թե ի՞նչ խորտիկներ են սիրում թուրքերը: Ասի` սալամ ալեյկեմ, յոլդաշ: Թուրքը սարսափահար վեր թռավ ու ինձ է զննում: Մատս շրթունքներիս տարա ու ավտոմատը ցույց տվեցի: Ամեն ինչ հասկացավ։ Ասի՝ մենակ քեֆ ես քաշում, էլի։ Պա-պանձվել էր: Հետո խաշած հավը հալալ երկու կես արեցի և նրան մեկնեցի` կեր։ Դեմքին ժպիտ եկավ, մտածեց, թե յուրային եմ, կատակ եմ անում: Հետո, երևի, կրծքիս խաչը տեսավ ու ձեռքը հետ քաշեց: Ասի՝ կեր, թև չէ… Հիմի ո~նց ենք ուտում, էլ թթու դրած վարունգ, էլ հորած պանիր, էլ… Չեմ էլ ջոկում՝ ես եմ թուրքին հյուրասիրողը, թե թուրքը ինձ։ Կերանք պրծանք, թուրքը դարձավ թուրք, ես դարձա հայ ու իրար ենք նայում: Ախր էս ո՞վ հնարեց՝ թուրքին՝ թուրք, հային՝ հայ։ Մտածում եմ., Եթե ես օգնեմ, ու էս թուրքը զոհվի, Մռով սարը իրենը կմնա. զոհվածները հող չեն զիջումե։ Հետո էլ ՝ ո՞նց կլինի, իրար հետ մի պատառ հաց ենք կիսել։ Վերջը ասի` լավ, տղերքին հյուր տանեմ» ։
Հետո հրամանատարը իրեն առանձնացրեց ու ասաց. «Հակո, է՛ս կերած-խմած թուրքին հիմա ի՞նչ անենք» ։ Հակոն կմկմաց. «Հետը հաց եմ կիսել»: «Լավ, քեզ հասկացա, Հակո… թող պատմություն դառնա» ։

Ու էդ թուրքին այլևս չտեսավ Հակոն: Ի՞նչ եղավ… Դե, երևի, ինչպես հրամանատարն էր ասում` պատմություն դարձավ։
Ինշո՞ւ հիշեց պատմություն դարձած թուրքին: Հա… հետաքրքրասիրությունը: 
Հակոյի ի՞նչին էր պետք իմանալ, թե ինչպիսին են լինում թանկագին հյուրերը։ Բութ մատի եղունգով մի աչքատեղ բացեց պատուհանի ապակու վրա և աչքը մոտեցրեց: Վախեցած հետ քաշվեց։ «Հակո, կյանքիդ մեռնեմ, էս ի~նչ արեցինք… Հակո, ախպերս, գիտե՞ս, որ դու պատմաթյուն ես»: 
Չէ, Հակոն սխալվում է: Նորից մոտեցավ ապակուն` իր տեսածը չտեսնելու վերջին պաղատանքով։ Մռով սարի արևն աշխարհը կտրեց, եկավ ու լուսամուտի ծերպից Հակոյի աչքը խրվեց։ Ցավը նրան հետ շպրտեց։ Թախտը մեծահոգաբար լռեց։ Ոտ ու գլուխ իրար վրա լցված շշերը զնգզնգացին Հակոյի հարվածներից: Ողբերգությունը ներս մտավ ներքին վերջույթներից, սառը դողէրոցքով սողոսկեց մարմինն ի վեր, լցվեց մարմնի բոլոր ծակուծուկերը և վայրի մոլուցքով տապալելով բոլոր արգելակները, խուժեց ուղեղից ներս: 
- Հրամանատա՚ր, ախպերս, էս ի~նչ արեցինք… էդ ե՞ս եմ ավելորդը…
Էս հո պատմություն է, հրամանատար, – ցավից ոռնաց Հակոն, և ձեոքը որոնեց, գտավ թախտի տակ թաքցրած ավտոմատը:

___________________________________________________

ՎՐԵԺ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ | Ես, մուսան և անդունդը


Հենց նեղն եմ ընկնում, մուսան դուռս թակում է։ Մուսան հայ չէ, առավել ևս՝ թուրք։ Նույնիսկ չգիտեմ՝ սպիտակամո՞րթ է, թե՞ սևամորթ, մա՞րդ է, թե՞ Աստված։ Դուռը կողպեմ՝ մաքուր օդի տեսքով պատուհանից կսողոսկի, փակ գտավ՝ բանալու անցքից։ Էնքա՜ն գրող գիտեմ, որ մուսայի հետ քնում, նրա հետ էլ զարթնում է։ Նույնիսկ էգին մերձենալիս նրա հետ է։ Իմ մուսան հոգսից հոգս է ինձ հիշում։ Դուրս է գալիս, որ հոգսից փախչելու ամենալավ ապաստանը, իմ պարագայում, պատմվածքն է։ Հենց այս պահին կնոջս պարսավանքների ճամփան փակելու եմ մուսայի նվիրած ձայնամեկուսիչներով։ Որքան ուզում է թող գոռա. «Դու ամուսին չես… դու հայր չես… դու աթոռ ես… խոտ ես…» ։ Այն, ինչ կինս է ասելու, բառ առ բառ գիտեմ, որովհետև ունկերս շրջանցելով միանգամից լցվում է պատմվածքի մեջ, որը խոստացել եմ «Գրանիշ» ամսագրին։ Վաթսունամյա գրողի համար ամոթ է, որ անտիպ պատմվածք չունի։ Ասել է թե՝ հոգս չունի։

Սովորաբար ինքս ինձ խաբում եմ՝ կնոջս բարկության սայրը թեքում պետության կողմը, ուսերս անմեղ-անմեղ թոթվում ու թաքնվում պատմվածքի մեջ։ Եղկելի պահվածք է, տղամարդուն ոչ վայել։ Ծույլ գյուղացու պես մեղքը կարկուտին եմ վերագրում։ Բայց ամեն անգամ կարկուտը մեղքերս չի քավի։ Համալսարանի ռեկտորի հերն անիծած, ինձ համար կենսագրություն էի քերում, էսկողմ-էնկողմ ընկած ազնվություն խաղում ու մի բաժակ գարեջուրս անատամ բերանով ծվքում։ Ունեցած-չունեցածս մի քնքուշ աղջիկ է, որին, ուսման վարձը մեկ օրվա ընթացքում չմուծելու դեպքում, հեռացնելու են համալսարանից։

Մի չնչին բանի՝ ձեռքի կեղտի պատճառով աղջիկս կամ ատելու, կամ խղճալու է ինձ և իմ կոչումը։ Աղջկաս ատելությամբ կամ խղճահարությամբ ցողված պատմվածքը, չեմ կարծում, թե «Գրանիշի» քիմքին նստի։ Եթե աղջիկս տղա լիներ, իր նվաստացումից ըմբոստություն կկերտեր՝ վերջիվերջո, Չարենցն ի՞նչ մեղք ունի, որ իր ձեռքի կեղտն այսօր ավելին արժե, քան ինքը։ Կինս իմ գոյության դժոխքում թրծվել ու պողպատ է դարձել. ասես հոգս է փնտրում, որ մարտնչելով միջից դուրս գա։ Ահա, մի քանի անգամ գնաց-եկավ, ձեռքերը կոնքերին կանթեց, պլպլան հատակի հայելու մեջ փնտրեց-գտավ թիրախն ու ասաց.

– Ի՞նչ է Հայաստանը։

Մուսայի թողտվությամբ և համաձայնությամբ լսեցի ու պատասխանեցի.

– Հայրենիք։

Իզուր անլրջացա, կինս հիմա գերանդին կառնի ու կհնձի, ինչ դեմն ընկավ՝ Նորին սուրբ օծությունից սկսած մինչև Թալինի ղռերը։

– Հայրենի՞ք, – իր զարմանքն ու զայրույթը նույն պատյանից դուրս քաշեց կինս։ Ընկել էի՝ պիտի քաշեի։

– Այո՛, - ասացի, – չե՞ս լսել՝ Տիգրան Մեծ… Սարդարապատ, ծովից ծով ու ողբերգությունից ողբերգություն… և գերեզմաննե՜ր… մեկը մեկից արժեքավոր ու պատմամշակութային։

– Պարոն գրիչ, – ասաց կինս, – փոթորի՞կ ես ուզում՝ կստանաս։

– Ճարս ի՜նչ, – ասացի, – կյանքս փոթորիկների ու ջրհեղեղների մեջ է անցել։

– Հայաստանը՝ իմ և քո հայրենիքը, 29 հազար ութը հարյուր քառակուսի կիլոմետր է, մի քիչ ավել կամ պակաս, այդպես չէ՞։ Մի չորս հազար էլ՝ Արցախը, էդ ամենը եթե 10 դրամով վաճառեմ, աղջկաս ուսման վարձը կտամ։

– Արդեն վաճառված է, – բերնիցս թռցրի ու կրակն ընկա։ Ասածս նույնիսկ մուսայի դուրը չեկավ։

– Բարի՛, – ասաց կինս, – էդ դեպքում պատմության հախից կգամ՝ Տիգրան Մեծից մինչև վերջին թագավորը կվաճառեմ և աղջկաս ուսման վարձը կտամ։

– Այդ չնչին գումարով մեկ ամսվա պարտքն էլ չես փակի։

– Տասներեք մայրաքաղաք ունեք, տասներեքն էլ ռեկտորի ռեխը կլցնեմ, – ասաց։

– Պատմությունը էժան ապրանք է, իսկ այդ քաղաքների մեծ մասն էլ այլ երկրների քաղաքներ են, – ասացի, – պատերազմ կսկսվի… մութ ու ցուրտ օրեր կլինեն, հաղթողը կհաղթի, պարտվողը՝ կպարտվի… զոհվողները նորից կզոհվեն, և արդյունքում՝ ուսման վարձը կավելանա։

– Ամուսնուս պատմվածքները միջազգային աճուրդի կհանեմ, որպես ոսկորներ շների ոհմակի մեջ կնետեմ, թող պետություններն իրար գզեն…

Կնոջս վերջին խոսքերի վրա թագավորի որդին մատը կծեց։

Չի կարելի թիրախը փոխել, երբ արդեն ձգանը քաշել ես։ Պատմվածքներս ավելի դյուրազգաց դուրս եկան, քան ես՝ երեխայի պես պռոշ արեցին քառասուն տարվա ընկերուհուս և գնացին իրենց իմացած ճանապարհով։

Որքա՜ն ջանք պետք է թափեմ այդ խռովկան երեխաների սիրտը շահելու համար։

Երեկ չէ առաջին օրը մուսայի հետ գնացինք Դավիթաշենի կամուրջը դիտելու։

«Տարիքն առած գրող ես, – ասաց, – բայց քո քաղաքի տեսարժան վայրերը չգիտես» ։ Գնացի՜նք-գնացի՜նք, հասանք կենտրոնին։ «Այստեղից անդունդն ավելի թովիչ է», – ասաց մուսան։ «Գեղեցիկ է, – ասացի, – բայց նրա համար, ով իր մարմնի անկումով է չափում խորությունը» ։ Երկու կողմից մեքենաներ են սուրում՝ մեկը մյուսից արագավազ ու շքեղ։ Տնի՞ց, թե՞ տուն են վազում, չեմ ջոկում։ Ուզում եմ մեկնումեկի դեմքը տեսնել, հարցուփորձ անել. «Ո՞նց ես, ո՞նց չես» ։ «Լավ եմ, ոչինչ» ։ «Է՞լ ոնց ես…» ։ «Մանրից ապրում եմ, էլի, ախպեր» ։ «Տվի՞ր, առա՞ր, տարա՞ր–բերի՞ր» ։ «Գնամ-տեսնեմ» ։ «Կգա՞ս, չե՞ս գա», «Կգամ, չեմ գա» ։ Բոլորն անցնող դարձող են, կամուրջի իրական տերը ես եմ։ Աղմուկն էլ իմն է, տագնապն էլ։ Հայացքս անդունդով ցած եմ նետում և զգում, թե ինչպես է փշաքաղվում մարմինս։ Շրջվում եմ դեպի մուսան. «Ցավդ տանեմ, ինչո՞ւ այստեղ բերեցիր» ։ «Քո քաղաքն է, – ասաց, – և քո անդունդը» ։ Առաջին անգամը չէ, որ անդունդ եմ դիտում։ Մինչև անկախությունը սփյուռքահայ բարեկամիս հետ Տաթևի վանք գնացինք, մեր պատմության հետ առերեսման։ Հենց այնտեղ էլ մտածեցի, որ մեր պատմական կոթողները միշտ անդունդի եզրին են ծվարել, որպեսզի պատմությունը ժամանակ առ ժամանակ գահավիժելու տեղ ունենա։ Տաթևի ետնամասից դիտեցինք այն անդունդը, ուր հայ բոլշևիկները նետել էին հայ դաշնակներին, հետո էլ հայ դաշնակներն էին հայ բոլշևիկներին նետել։ Բոլշևիկների նետած հայ դաշնակներն ու դաշնակների նետած հայ բոլշևիկները մինչև այսօր էլ անդունդի մեջ ծվատում են միմյանց, այդ է պատճառը, որ օտար զբոսաշրջիկները անդունդից հեծեծյուններ են լսում ու խաչակնքում։

Դավիթաշենի անդունը, ճիշտը որ ասեմ, հեչ անդունդի պես չէ։ Ականջդ որ լարես, ջրի մեջ ցատկող գորտի ճլմփոցն էլ կլսես։ Մի դատարկ կրակվառիչ էր գրպանս մնացել, չորս կողմս գողունի նայելով` ցած նետեցի։ Երևի տեղ հասավ։ «Մարդը ավելի շուտ տեղ կհասնի», – ասաց մուսան։ «Ասածդ ի՞նչ է, – զայրացա մուսայի վրա, – ես քնքուշ աղջիկ չեմ և ոչ էլ՝ պոետ» ։

Սփյուռքահայ միլիոնատիրոջ հետ հանդիպումից մեջս տհաճ զգացողություն էր մնացել։ Գործարքը, որ ինձ առաջարկեց, ծակ գրպանով գրողներից յուրաքանչյուրին խանդավառությունից երկինք կհաներ։

«Ես ադանկ բան չեմ սիրեր, – ասաց նա, – շատեր բան մը չըրած իրենք զիրենք կգովաբանեն. բան մը չունեմ անոնց դեմ։ Ես բարեգործությամբ կզբաղիմ։ Կհասկնա՞ս իմ միտքը։ Դրամը չէ, որ ինծի կը հրապուրե, այլ հոգու պարտ ունիմ Հայրենիքիս հանդեպ» ։

Ինչ գլուխներդ ցավացնեմ` նա ինձ առաջարկեց իր մասին գիրք գրել՝ ես էլ չեմուչում արեցի։ Խոստացավ, որ լավ կվճարի։ Ուրիշ ի՞նչ ես ուզում, այ հիմար ծերուկ, ղսմաթը իր ոտքով եկավ ու քամակդ մտավ։ Քնքուշ աղջկադ ուսման վարձը կվճարես, կնոջդ բերանը կփակես։ Գրքի շնորհանդեսին միլիոնատիրոջը հղած փառաբանություններից մի երկու քոսոտ գովեստ էլ քեզ բաժին կհասնի։ Ճոխ սեղանից կուտես-կխմես, գրախոսականներ կթևածեն մամուլում, մարդիկ իրար ականջի կփսփսան. «Էս տաղանդավոր գրողը որտեղի՞ց լուսաշխարհ ելավ» ։ Մեկմեկու ձեն տալով` միլիոնատերեր կհայտնվեն քո շուրջ, գին թելադրող կդառնաս, կուսակցությունները քեզ իրարից կխլեն, համբավդ նախագահի ականջը կընկնի, նրա կամ իր տիկնոջ բարձր հովանու ներքո գրքերդ կտպվեն, սիրուն կնանիք ի հայտ կգան, մեկ էլ տեսար՝ պատգամավոր ընտրեցին, կուշտ ու կուռ ծերության հա՜րց կա, ներսուդուրս անելու հա՜րց կա, անտեր չմեռնելու հա՜րց կա…

«Գիտես, թե ինչ գլուխներ են ջնջխվել այստեղ», – ասաց մուսան։ Բախտի բան է, ուրիշի մուսան ցեխից հանում ու երկնակամարին է հասցնում տիրոջը, իսկ իմը խնամքով անդունդի բարեմասնություններն է մեկնում։ Հիշում եմ թմրամոլների անեկդոտն ու խնդմնդում։ «Ախպեր, էս անդունդով որ ընկնեմ, տեսնես` ինչքա՞ն կընկնեմ» ։ «Ո՞նց ասեմ, ախպեր, մի տասը օր կընկնես, էլի», – ասում է մյուս թմրամոլը։ «Արա՛, ախպեր, տեսնես կմեռնե՞մ» ։ «Ցավդ տանեմ, տասը օր՝ սովա՜ծ-ծարա՜վ… բա ո՜նց» ։

Անեկդոտի պոչի վրա մի մեքենա արգելակեց։ Միջից երկու ոստիկան դուրս պրծան։ Մեկը կապիտան էր, մյուսը՝ սերժանտ։ Մուսաս ծլկեց։ «Վախկոտ, – ասացի, – հենց օրենքին ես դեմ առնում՝ տակդ թրջում ես» ։

– Կապիտան Երանոսյան, – ներկայացավ ոստիկանը։– Ինչո՞ւ ես կանգնել կամրջի վրա։

– Անդունդն եմ դիտում, – ասացի։

– Գնա, ձեր տան պատշգամբից Մասիսը վայելիր, – ասաց ոստիկանը։

– Մեր տան պատշգամբից Արարատը չի երևում։

– Գնա՛, – չոր ասաց նա, – մինչև տասը հաշվեմ՝ կամուրջն ազատած լինես։

– Ի՞նչ է, կամուրջն արգելվա՞ծ է, – ասում եմ ու զգում մուսայիս տագնապը։

– Կամուրջը գնալ-գալու համար է, ոչ թե անդունդ դիտելու։

– Մեծ մարդ ես, – խոսակցությանը խառնվեց սերժանտը, – կյանքիցդ ձե՞ռ ես քաշել, գնա ձեր տան վաննայի մեջ պառկիր, գոլ ջուրը բաց թող, երակներդ ածելիով կտրիր ու վայելիր վախճանդ։

– Սահմանադրության մեջ անդունդն արգելելու վերաբերյալ կետ չկա, – ասացի։

– Սահմանադրություն-մահմանադրություն չգիտեմ, – ասաց կապիտանը, – էս անդունդը հսկելու համար ես աշխատավարձ եմ ստանում։ Էն օրը ուսման վարձը չմուծելու համար համալսարանից հեռացված մի աղջիկ էր նետվել, հե՛նց քո կանգնած տեղից։ Աշխատավարձիս կեսը պահեցին։

– Բա էն մի կե՞սն ինչ արեցիր, – ասացի։

«Պիծակի բո՞ւն ես քանդում», – կշտամբեց մուսան։

– Շեֆ, – ասաց սերժանտը, – էս մարդը մեզ ձեռ է առնում, թող մի հատ մռութին հասցնեմ։

– Զսպիր կատաղությունդ, սերժանտ, – զայրացավ կապիտանը, – էս մարդը ուզում է իմանալ, թե ինչ արեցի աշխատավարձիս մյուս կեսը։ Մյուս կեսը, քաղաքացի ջան, աղջկաս ուսման վարձին ավելացրի, որ նա էլ չգա Դավիթաշենի կամրջից ցած նետվի։ Բավարարվա՞ծ ես։

– Ներողություն, – ասացի ու թեև դրա հարկը չկար՝ ավելացրի, – ես էլ զորացրված գնդապետ եմ։

– Առաջին գնդապետն եմ տեսնում, որ անդունդ դիտելու ցանկություն ունի, – ասաց սերժանտը։

– Պարոն գնդապետ, – ասաց ոստիկանության սպան, – այս կամուրջը անիծված է, ամիս չկա, որ մեկը ցած չնետվի։

Թեև դրա հարկը չկար, բայց ասացի.

– Կապիտան ջան, ճիշտ է, զորացրված գնդապետ եմ, բայց գրելու հետ սեր ունեմ։ Ուզում եմ էս անդունդի մասին պատմվածք գրել։ «Գրանիշն» է ուզել։

– Ի՜նչ մի գրելու բան է, – տխուր ասաց կապիտանն ու սերժանտին հրամայեց, – գնացի՛նք։

«Կեցցե՛ս, – ասաց մուսան, – օրենքի հետ վարվելու ձևերը գիտես» ։

Ճիշտ ժամանակն է, որ մուսայի ձեռքը բռնած՝ երկօրյա անցյալից վերադառնամ ու սիրասուն կնոջս սիրտը շահեմ։ Մի քիչ էլ որ ձգեմ, կինս իրականի ու անիրականի ճահիճի մեջ կխրվի ու այնտեղից նրան դուրս քաշելու համար ուժս չի պատի։ Թեթևսոլիկի պես ծալծլվելով՝ մոտենում եմ նրան, ուսերը գրկում ու աշխարհի ամենալավ ամուսնու քաղցր բերանով ասում.

– Սիրուն ջան, սիրտդ մի թուլացրու, թե չէ կնճիռներդ դեմքդ կապականեն։

Պատուհանդ բաց ու նայիր, էն ինչ-որ տեսնում ես, էդ է։ Մենք քնքուշ աղջիկ չունենք, որ տանենք անդունդին հանձնենք։ Մեր ունեցածը մի գազան տղա է, որի ոտքերի տակ գետինը ճկվում է։ Հետո էլ, քաջ կնիկ ես ու պետք է իմանաս, որ մահն էնտեղ է, որտեղ մենք ենք։ Էն, ինչը որ մեր սրտի մեջ էր ու սրտից դուրս, պատմվածք էր։ «Գրանիշ» ամսագիրն է մեղավոր՝ վաթսունամյա ծերուկից անտիպ պատմվածք է ուզում։ Որտեղի՞ց տամ, որ մեջս արյուն չի մնացել, հայ ու թուրք խաղացնելու չափ խորամանկություն չի մնացել, ամբիոններին մոտենալու ավյուն չի մնացել, վերևն ու ներքևը զանազանելու հայացք չի մնացել։ Ես էլ էնքան ամուր չեմ, ինչքան սրածայր բեղս է ձևացնում՝ գերանդու խոտ եմ ու քամակի աթոռ. համարձակություն չունեցա այս ամենն ասելու, բռնեցի ու մի վաշխառու ռեկտոր հորինեցի, որը ուսման վարձը չմուծելու համար քնքուշ աղջիկներին հեռացնում է համալսարանից։ Քնքուշ աղջիկներից ամենաքնքուշին էլ իմ ու քո համար աղջիկ հռչակեցի, սատանան էլ ասաց. «Տար ու Դավիթաշենի կամրջից ցած նետիր» ։ Ինձնից լավ գիտես, որ պատմվածքի աստվածը սատանան է։ Ես էլ մի երկու օր առաջ գնացի անդունդը դիտելու, մի կարգին չէի դիտել, մեկ էլ երկու ոստիկան եկան ու անդունդ դիտելու համար ինձ անպատվեցին։ Ասացի, որ նախկին գնդապետ եմ, կառավարական պարգևներ ունեմ և գոնե անդունդ դիտելու չափ իրավունք ունեմ։ Նրանք էլ պատճառաբանեցին, որ անդունդը հսկելու համար իրենք աշխատավարձ են ստանում, հո չե՞ն թողնելու, որ արժան ու անարժան գան ու անդունդը նետվեն։ Օրենք կա, բան կա…

Սիրուն ջան, հո Աստված քեզ ողբ ու կական թափելու համար չի ծնել։

Իմ պես փառահեղ ամուսին ունես։ Էն սնդուկը տեսնո՞ւմ ես, մեջը լիքը ձեռքի կեղտ է՝ դոլա՜ր, եվրո՜, ռուսական ռուբլի՜… Ուզեմ՝ դատավոր կկաշառեմ կամ էլ մի ջահել, անբան գրող կվարձեմ, որ նստի ու իմ փոխարեն պատմվածք գրի։

Չէ, ավելի արդյունավետ կծախսեմ. եղած-չեղածը մի լարախաղացի կտամ, թող Դավիթաշենի կամրջի անդունդի վրա պարան ձգի ու իր հունարը արար աշխարհին ցույց տա։ Ամենքը թող տեսնեն, որ անդունդն այնքան էլ սարսափելի չէ, որքան թվում է։ Վերջիվերջո, մեր անդունդն է, մեր կյանքն է. կարելի է ճոճվե՜լ, ճոճվե՜լ ու այդ ճոճքի մեջ մի այնպիսի պատմվածք հյուսել, որին տիրանալու համար պետությունները սկսեն իրար գզել։



 


Վրեժ Սաղաթելի Իսրայելյան, ծնվել է 1949թ. ապրիլի 2-ին Երևանում: Մահացել'2013թ. հունիսի 14-ին: Հայ արձագիր, դրամատուրգ։ ՀԳՄ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի դափնեկիր։

1971-ին ավարտել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետի ժուռնալիստիկայի բաժինը։ 1971-78-ին աշխատել է ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի հեռուստատեսության և ռադիոհաղորդումների պետական կոմիտեի երիտասարդական հաղորդումների խմբագրությունում որպես խմբագիր և ավագ խմբագիր։
1979-81-ին գրական աշխատող էր «Հայրենիքի ձայն» շաբաթաթերթում։ 1982-ից «Սովետական Հայաստան» ամսագրի սփյուռքի բաժնի վարիչն է։ 1993-99-ին` ՀՀ ՊՆ «Հայ զինվոր» պաշտոնաթերթի խմբագիր, 1999-ից եղել է ՊՆ լրատվության և քարոզչության վարչության պետ։ Վրեժ Իսրայելյանի առաջին պատմվածքները տպագրվել են «Գարուն» ամսագրում։ 1978-ին արժանացել է ՀԼԿԵՄ Կենտկոմի «Տարվա լավագույն ստեղծագործության համար» մրցանակին։
Նրա «Միայն մի անգամ» պատմվածքը տպագրվել է «Դրուժբա նարոդով» ամսագրի 1982-ի հոկտեմբերի համարում։ 1986-ի փետրվարին Երևանի հեռուստատեսությամբ ներկայացվել է նրա «Չնվաճված աշխարհամաս» պիեսը։ Հեղինակել է Արցախյան պատերազմին նվիրված վավերագրական կինոսցենարներ («Մահից առաջ և հետո», «Երկրապահը և քաղաքականությունը», «Այսպես դարձանք երկրապահ», «Մահապարտներ», «Քայլ», «Առաջին գիծ», «Անդրանիկ» և այլն) ։

Ռաբինդրանաթ Թագոր / ԻՐ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԽՈՐՀՐԴԱՆԻՇԸ

28.01.2015 22:45




Համաշխարհային մշակույթի (և ոչ միայն) պատմության մեջ սակավ են այն անհատները, ովքեր դարձել են իրենց ծնած ժողովրդի խորհրդանիշը: Սակավ են, քանզի <<սակավ են ընտրեալք>>, թեև <<բազում են կոչեցեալք>>:
1913 թվականին, երբ Թագորը, ասիական աշխարհամասի՝ ազգերի և ցեղերի այդ խառնարանի գրողներից առաջինը, զրնգուն հանգ ու վանկով բանաստեղծությունների <<Գիթանջալի>> (<<Զոհաբերության երգեր>>) փոքրիկ ժողովածուի համար ( իր իսկ արձակ թարգմանությամբ), արժանացավ Նոբելյան մրցանակի, Հնդկական թերակղզու սահմաններից դուրս քչերը գիտեին բենգալ ժողովրդի նույնիսկ անունը: Ավելին՝ լեզուների և կրոնների օրորան Հնդկաստանը շատերին ներկայանում էր որպես մարդկության հեքիաթային անցյալին պատկանող հեռավոր մի երկրամաս:
Թվում էր, թե Թագորն ստեղծել է իր գլուխգործոցը, մինչդեռ <<Գիթանջալին>> եղավ նրա համաշխարհային փառքի սկզբնավորման հանգրվաններից մեկը միայն:
Մեծ մարդասերը ապրեց երկար, ստեղծեց գրական, փիլիսոփայական, լեզվաբանական, երաժշտական, գեղանկարչական անհաշիվ գործեր, մարմնավորելով ոչ միայն իր հայրենիքի, այլև բովանդակ <<Արթնացող արևելքի>> ստեղծագործական հանճարը, մի հանճար, ով իր ընդգրկումներով վաղուց անկորնչելի իր տեղն է հաստատել եվրոպական վերածննդի հսկաների փաղանգում:
Այսօր էլ, ծննդից ավելի քան մեկուկես դար անց և մահվանից յոթ տասնամյակ հետո, Թագորն աշխարհում ամենաշատ հրատարակվող բանաստեղծներից է, ում ստեղծագործությունները վերարծարծված են քաղաքակիրթ գրեթե բոլոր ժողովուրդների լեզուներով:
Ներկայացվող գործերը քաղված են Թագորի տարբեր բանաստեղծական ժողովածուներից և այլ հեղինակների կողմից թարգմանված չեն եղել: 


Գագիկ Դավթյան

Գագիկ Դավթյան թարգմանությունները մեր ընթերցողին ենք ներկայացնում  «ՆԻԴԵՐԼԱՆԴԱԿԱՆ ՕՐԱԳԻՐ»-Գրական հանդեսի  ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ բաժնում:

Ռաբինդրանաթ Տագորը հնդիկ հռչակավոր բանաստեղծ և հրապարակախոս է։ Ծնվել է 1861թվականի մայիսի 7 -ին'   Կալկաթա քաղաքում, ազնվականի ընտանիքում։ Եղել է ընտանիքի 14-րդ երեխան: Սկսել է ստեղծագործել դեռ պատանի հասակում։ Արդեն իր առաջին պատմվածքը տպագրելուց հետո նրան սկսեցին կոչել Բենգալի տաղանդավոր գրող։
Նրա ստեղծագործությունների հիմնական Ժանրը լիրիկական է, որը զգացվում է թե արձակ, թե դրամատիկական ստեղծագործությունների մեջ։ Երիտասարդ հասակում գրած ստեղծագործությունները կրում էին Վիշնուինյան լիրիկայի խոր ազդեցությունը։ Վիշնուինյան գրականությունը միջնադարյան բենգալյան գրականությունն է՝ կապված Վիշնու աստծու պաշտամունքի հետ։ Գրականության մեջ իշխում էր սիրո գաղափարը։ Նա փորձել է իր ստեղծագործություններն ազատել սանսկրիտիզմի ծանրաբեռնվածությունից։ Նրան համարում են Բենգալի գրական լեզվի հիմնադիրը։
Ընտանիքում չէին գնահատում Թագորի գրական հակումները, և հայրը նրան ուղարկում է սովորելու Լոնդոնի համալսարան, ուր նա զբաղվել է իրավագիտությամբ։ Չստանալով իրավաբանի դիպլոմ, Թագորը վերադառնում է հայրենիք։
Թագորն ամուսնացել է 1883-ին ունեցել հինգ զավակ։ Կինը՝ Մրինալինի Դեբին, զուգահեռաբար սովորել և դարձել է իր ժամանակի ամենազարգացած կանանցից մեկը։ Նա է հնդկերենից անգլերեն թարգմանել «Ռամայանա» էպոսը։
 
1901-ին Թագորը հինգ ուսուցիչներով բացել է սեփական դպրոց։
 
1902-ին վախճանվել են կինը, ապա՝ երկու երեխաները։ 1907-ին, հոր մահից հետո, Թագորը դարձել է հոր հարուստ կալվածքի տերը։
Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր է (1913): Այս  մրցանակը մի քանի ամիս հետո Թագորին է հանձնել Հնդկաստանի Գեներալ-նահանգապետը։
 
Մրցանակի դրամական մասը մեծ գրողը զոհաբերել է իր հիմնած դպրոցի զարգացման ու կատարելագործման նպատակին, որի հիմքի վրա էլ ստեղծվել է անվճար սովորողների համար համալսարան։
 
1915-ին Անգլիայի թագավորից Թագորը ստացել է ասպետական կչում։ Օքսֆորդի համալսարանը նրան շնորհել է պատվավոր դոկտորի աստիճան։
 
Թագորը շատ է ճանապարհորդել, եղել է Եվրոպայի շատ քաղաքներում, Ճապոնիայում, Չինաստանում, Ամերիկայում։ 1930-ին եղել է ԽՍՀՄ-ում։ 1931-ին լույս է տեսել Թագորի «Նամակներ Ռուսաստանի մասին» ակնարկաշարը։
 
1911-ին գրած «Ժողովրդի ոգին» բանաստեղծությունը դարձել է Հնդկաստանի ազգային օրհներգը։
 
Կյանքի վերջին տարիներին Թագորը ապրել է Կալկաթայի մոտ՝ իր հայրական կալվածքում և գրել է հիմնականում փիլիսոփայական շնչով գրական ստեղծագործություններ։ Մեծ գրողն ապրեց 80 տարիուց քիչ ավելի , վախճանվել է 1941 թվականի օգոստոսի 7-ին:
 
Թագորի ստեղծագործությունները հայերեն թարգմանվել են 1913-ից։

Լևոն Խեչոյան / ՍԵՎ ԳԻՐՔ ԾԱՆՐ ԲԶԵԶ

21.01.2015 01:55

Լեւոն Խեչոյանի երկրային կյանքն ընդհատվեց անցյալ տարի' 2014 թվականի հունվարի 8-ին: ծնվել է 1955թ. Վրաստանի Հանրապետության Ախալքալաքի շրջանի Բարալեթ գյուղում։
1983թ. ավարտել է Մանկավարժական Ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը։
 
1987թ.-ից ապրում է ՀՀ Կոտայքի մարզի Հրազդան քաղաքում։ Գրել սկսել է դեռեւս դպրոցական տարիներից։
 
1988թ.-ից նրա ստեղծագործությունները տպագրվում են հանրապետական մամուլում։ Նրա անդրանիկ ժողովածուն լույս է տեսել 1991թ.՝ «Խնկի ծառեր» վերնագրով։
 
Լեւոն Խեչոյանի պատմվածքները թարգմանվել են ռուսերեն, ուկրաիներեն։ 1994թ.-ից սկսած պարբերաբար տպագրվում է Մոսկովյան «Լիտերատուրնայա գազետա» թերթում, «Դրուժբա նարոդով», «Լեպտա» ամսագրերում։ 1998թ. տպագրվել է «Լիտերատուրնայա Ուկրաինայում»։ Տպագրության է պատրաստվում նաեւ «Խնկի ծառեր»-ը՝ ուկրաիներեն լեզվով։
 
1995թ. լույս տեսավ «Արշակ արքա», «Դրաստամատ ներքինի» պատմավեպերը։ Այս վեպը նաեւ թարգմանված է ռուսերեն։ Լեւոն Խեչոյանի գործերն այժմ թարգմանվում են անգլերեն եւ այլ լեզուներով։
 
«Սեւ գիրք, ծանր բզեզ» վեպի համար 1999թ. արժանացել է ՀՀ պետական գրական «Ոսկե եղեգն» մեծ մրցանակի։
 
Շուտով լույս կտեսնի նրա կողմից մշակված Հայ ժողղովրդական հեքիաթների «Տան պահապան ոգին» ժողովածուն։
 
ՍԵՎ ԳԻՐՔ ԾԱՆՐ ԲԶԵԶ
 
Արգելեցին զենքով եկեղեցի մտնել։ Մեր հոգու փրկության համար անվճար մոմեր բաժանեցին եւ մենք զենքը դռանը թողած, ներսում մոմեր վառեցինք։ Հետո սրընթաց արագությամբ վերցնում էինք նրանց գյուղերը։ Մեծ քաղաքին մոտեցանք, քաղաքն էլ ընկավ։ Մենք մտնում ու դուրս էինք գալիս,վազում էինք տապալված հեռագրասյուների, առաջնորդների մեծադիր յուղանկարների, գալարաթափ լարերի, մետաղների եւ տարաբնույթ բուրմունքներ արձակող նրանց՝ իրար ետեւից ընկնող գյուղերի միջով։ Մեր հարձակման հաջողությունը սրընթաց զարկի մեջ էր։ Շտաբն ու գեներալներն արգելեցին ժուռնալիստներին մեր ետեւից խորանալ։ Նրանց դժգոհությունը հաշվի չառնելով՝ դրեցին մեքենաները ու ետ ուղարկեցին։ Վերցված գերիներին եւ վիրավորներին խումբ-խումբ թիկունք էինք ուղարկում։
 
Քնում էինք քնապարկերի մեջ՝ թացին, չորին, ցրտին ու տաքին, քնում ու արթնանում էինք, դեռ լույսը չծագած տանկերը առաջներս գցած, հողի դողը ոտքներիս տակ, մետաղե ատամնանիվների ճռնչոցը ականջներիս մեջ, մտանք տափաստան։ Դեմ դիմացի գյուղը վերցնելը դժվար չէր, բայց չէինք ցանկանում տղաներին կորցնել։ Դադար առանք ու օձերի՝ կապտակարմրագույն ՝ էլեկտրակայծերի նման դուրս նետած երկթեւ լեզուները արհամարհելով, քնեցինք դեղին դդումների դաշտում։ Լուսածագին քարտեզը ծնկներին գեներալներն ու հրամանատարները ճշտեցին գյուղի դիրքը ու մենք չորս կողմից տապալված հեռագրասյուների, էլեկտրասյուների, առաջնորդների մեծադիր յուղանկարների, գալարաթափ լարերի, մետաղների ու քթներիս առած ինչ-որ բուրմունքների միջով, շղթայակազմ շարքերից ընկնող տղաներին թողած կրնկակոխ եկող սանիտարական մեքենաներին, բամբակի դաշտերով էլ անցանք ու հողի դողը ոտքներիս տակ, մտանք գյուղ։ Մեկը կանչեց, ես թիկունքից ձայն լսեցի, շրջվեցի, ոչ ոք չկար։ Հետո նրանց աղջիկը, որ զինորական շորերով, նստած «Շիլկայի» վրա մեր տանկերն էլ ոչնչացնում, նրան յուրայինները լքել էին՝ հանձնվեց հուսախաբ։ Ծոցագրպանից օրագիրը վերցրինք, որտեղ արեւի մասին տողեր կային, շուն գեներալների, հաց չմատակարարող պահեստապետերի ու իր գործիքով մեր խփած տանկերի քանակի մասին։ Կանաչ տերեւներով նախշազարդ բաճկոնի թեւի կոճակը արձակեց, թեզանիքը բարձրացրեց վերեւ, արմունկի ներսի ծալի թափանցիկ կապույտ երակի բուժասեղից առաջացած վերքը պարզեց մեզ, ասաց. «Միայն թե ներարկեք նոր... ես չեմ վախենում»։ Մենք նրա շուրջը, ամենքս տարբեր տեղեր էինք նստել, մեկը խնձոր էր ուտում, խնձորը պայթում էր նրա բերանի մեջ՝ խնձորի ծառը մոտիկ էր։ Ես գիտեի՝ նրանց աղջիկն ինչ է ուզում, իմ թեւի վրա էլ, մաշկիս տակ, կուտ ընկած, դեռ չլավացած սպին գունավոր քնի մեջ նվվում էր։ Մենք բոլորս էլ գիտեինք՝ ինչ է ուզում նա, գիտեինք նաեւ ապակիացած աչքերի ոչինչ չտեսնելու գաղտնիքը ու նրա շուրջը, ուռած ոտքներիս ու ողնաշարներիս սլաքող ցավը զսպելով՝ ծխում էինք։ Մեկն եկավ՝ մյուս ջոկատներից էր, ասաց. «Լավ էլ ուրախանում եք, նստել ինչի՞ն եք սպասում, տարեք, միաժամանակ երեք անցքն էլ փակեք, մի դրա երակներին նայեք, տարեք այդ գործն արեք, դրա նմանները այդպիսի բաներ շատ են սիրում»։ Նրանց աղջիկը թեւը պարզել էր, ես տեսնում էի թափանցիկ կապույտ երակը, լսում էի բերաններում պայթող խնձորի ու նռան ճայթոցը։ Թիկունքից էլի ձայն լսեցի, շրջվեցի ոչ ոք չկար ու չհասկացա, թե ինչին էի կարոտել ու այլեւս չէի ուզում լսել մյուս ջոկատից եկած հրամանատարին, հրազենով վիրավորված, հրազենով վիրավորված Կամոն փսխում էր, գնացի նրան հույս տալու։ Հետո կրկին մեր ոտքերի տակ դողաց հողը, մենք անծայրածիր, դեղին տափաստանի մեջ իրարից հեռու, ցրված ու ձայնի տաք ելեւէջով իրար որոնելով ու իրար տեղ չիմանալով, բարակ փոշին մետաղե թրթուրների տակ ծեծելով՝ գնացինք առաջ, մտանք Արաքսի հովիտ՝ մեր երազների ափը, ու մեր տանկերը եռացնում էին ջուրը։ Ծակող, թանձր տաքությամբ արեւը կանգնել էր երկնքի կենտրոնում ու այրում էր մեր գլուխները, ես այդ ժամանակ արդեն երկորդ անգամ լսել էի թիկունքից եկող ձայնը ու գիտեի, որ ստվերի մեջ թաքնվել է պետք, դեղին տափաստանի մեջ սեւ չկար, ամեն մի ստվերի երկարություն հալվում էր երկնքի կենտրոնում կանգնած արեւի առատ ու տաք լույսի մեջ, փոքրիկ, մոխրագույն, խանձված բլրակները եռում էին իրենց տեղերում, հենց եռացող բլրակների մեջ էլ մյուս ջոկատի տղաներից մեկին չէին կարողանում գտնել։ Տափաստանի պարզ, շատ հեռուները նկատվող՝ փռված հարթության վրա, ոչ մի տեղ չէր երեւում։ Բոլոր ջոկատները իրար կանչող ռադիոկապերի, հեռադիտակների, հռնդոցների ու ճռնչոցների մեջ որոնում էին Սերոբին ու չէին կարողանում գտնել։ Օդը ոռնում էր։ Չէինք խոսում ու ծխում էինք, մեր բոլորի քթանցքները խցկվել էին փոշով, բերաններիս շնչառությունը տաք էր ու նիկոտինով հագեցած։ Մեզ գյուղը ցույց տվեցին։ Ռադիոկապով հրաման տվողներն ու գեներալներն ասացին. «Այն գյուղը վերցրեք ու բազա դրեք»։ Հողը դողաց մեր ոտքերի տակ, մենք դարձյալ գնացինք՝ մետաղների, գալարաթափ լարերի, հեռագրասյուների, էլեկտրասյուների, առաջնորդների մեծադիր յուղանկարների, ու տարաբնույթ բուրմունքների միջով, եւ նրանք մեր մոտենալը տեսել էին, ու գյուղում բնակիչ չկար։
 
Մեր հրամանատարն ասաց. «Ստուգեք տները մեկ առ մեկ, թաքնվածներ մնացած չլինեն»։ Նրանց շները պատառոտում էին մեզ, ամեն կողպեքը կախած փակ դռան ետեւը նրանք իրենց գամփռներին էին դրել, որոնք ներս մտնելուն պես՝ հափռում էին մեր տղաներին, իսկ մենք ինչքան հասցնում, գնդակահարում էինք նրանց օդի մեջ, դեպի մեր կոկորդը թռիչքի պահին։ Հետո երեկոյան, մեր ցրված ջոկատը, ամենքը մի տեղից՝ թփերի, ծառերի, տների թիկունքից, ստվերների ու մութի միջից գալիս էին՝ տափաստանի փոշին թարթիչներին ու մորուքներին։ Գալիս էին գյուղի չորս կողմից՝ էշով, էն մեկը՝ ձիով, հովտի խաղողի ողկույզներով, թզով, խնձորով, նռով ավարով՝ անծայրածիր դեղին անապատի չորս ծայրերից՝ իրար ձայն տալով էին գալիս, որ մոլորվածները չկորչեն։ Երբ հավաքվեցինք մի տեղ ու բերաններիս մածուկված փոշին էինք թքում, նկատեցինք, որ բոլորիս տափաշշերն էլ դատարկ են։ Միանգամից վտանգն զգացինք, մեզանից ոչ մեկը գյուղում աղբյուր չէր նկատել։ Մեր ծարավը սաստկանում էր, գյուղը տակն ու վրա էինք անում՝ ջուր չկար։ Տղաները գնացին ու տափաստանի խանձված, եռացող բլրակների ետեւից անհամ, անջուր ծարավ չհագեցնող ձմերուկներ բերեցին, եւ դարձյալ բոլորով մռայլ էինք։ Մենք գիշերատեղի դարձած կանաչ ու մուգ կանաչ պատշգամբով տունն էինք կարգավորում, պարսերով եկած երկարակնճիթ մոծակները մեզ ուտում էին, իսկ ամբողջ գյուղով մեկ ցրված տղաները դարձյալ չէին կարողանում ջուր գտնել, ու շատերս տրտնջում էինք եւ դժգոհում։ Հարեւան գյուղի իրենց բազայից մեկն եկավ՝ Սերոբին էր որոնում։ Մեր հրամանատարին ասաց. «Սերոբին այդպես էլ չգտանք, Սերոբին չե՞ք տեսել։ Անընդհատ աջ թեւից էր գալիս»։ Մենք ուզում էինք, որ նա գնա, թողնի ու գնա։ Ջրոտ տանձ տվեցինք, ճաքճքված շուրթերին փոշի կար, կիսակծեց՝ տանձի վրա որդ խաղաց, չնկատեց կրկին կծեց։ Ուզում էինք, որ նա գնա, ասաց. «Ես էի բերել նրան, առաջին անգամ ինձ հետ եկավ։ Կինն էլ երկու ամսից երեխա է ունենալու»։ Քնատ աչքերը փակվում էին։ «Դե լավ, գնամ, որ տեսնեք, իմաց տվեք»։ Ուզում էինք, որ նա գնա։ Հետո Գեղամը եկավ, ասաց. «Այս գյուղում ջուր չի էլ լինի, տափաստանում աղբյուր որտեղի՞ց լինի, ես ջրհոր եմ գտել»։ Հրամանատարը չէր ցանկանում, որ այդ ջրից խմեք, համառորեն մերժում էր, նա գիտեր որ ջրհորները ամենահարմարն են թունավորելու համար։ Ասաց. «Համբերեք, կարող է թիկունքից ջուր են հասցնում, կապով կպարզենք»։ Շարժական ռադիոկայանը միացրինք, մեկը դարձյալ Սերոբին էր որոնում։ Կապավորին գոռացինք. «Անջատիր, ապուշ, կյանքումդ երբըէ միացրե՞լ ես, անհրաժեշտության պահին միշտ էլ փորլուծ ես ունեցել , անջատիր...»։ Կապավորն ասաց. «Գիշերայինով դուրս գամ, գիշերային գիծը միշտ էլ ազատ են թողնում, յոթանասունինը ազատ կլինի»։ Գիշերային ալիքի ուժեղացող ու թուլացող խշշոցների մեջ մեկը միապաղաղ ձայնով, դարձյալ Սերոբին էր որոնում։ Ես այդ ժամանակ, կրկին թիկունքից ձայն լսեցի, շրջվեցի՝ ոչ ոք չկար ։ Տղաները կապավորին գոռում էին. «Անջատիր, անջատիր...»։ Ծարավը սաստկանում էր, մենք ջուր էինք ուզում, եւ հրամանատարը տեղի տվեց, միայն թե եռացրած ջրի առաջին բաժակը ինքը խմեց, ու մենք թախծոտ սիրում էինք նրան։ Էլի յոթ օր անցավ, ու մոծակները մեր մարմնի վրա ջրակալ վերքեր էին բացել, իսկ գիշերային դիրքերից վերադարձած տղաները ցերեկը ճանճերն ու պղտոր եւ թթվահամ ջրից սաստիկ ծնոտային ատամնացավերը չէին թողնում քնեն, ու շատերի բորբոքված աչքերի մեջ մազանոթներ էին պայթել եւ արյան նիշ էր իջել անքնությունից, փոշուց ու տափաստանի անսահմանությունից։ Մի քանի օր էլ անցավ, եւ գյուղի չորս ծայրերից դուրս եկան ու մեր բնակատեղը լցվեցին մանր ու խոշոր, գույնզգույն, ռմբակոծություններից վիրավոր ու փրկված, տարացեղ պատկանելության կատուների խմբեր ու շների ոհմակներ։ Նրանք քաղցից մլավում, կաղկանձում եւ ոսկորի համար իրար կոկորդ էին ծամում։ Մեր ձեռքից , մեր թափոնից ու խոհարարի թասերից պատառներ էին թռցնում։ Ցերեկները նրանք ուտում էին մեր հացը, մութն իջնելուն պես հեռանում էին, նստում իրենց բաց դռների առաջ, վերքերն էին լիզում ու կատաղի հաչում մեր վրա, կամ իրենց պսպղուն աչքերի բոցը երկնքին տված՝ լուսնահաչ էին տալիս։ Մենք նյարդայնանում էինք, մեր ջղերը չէին դիմանում։ Գիշերը գյուղում պարեկություն անողներիս եւ բազայի շուրջը պահակակետերի կանգնածներիս համար խախտվում էր բնական լռությունը, որի մեջ մենք միշտ էլ որսացել էինք նրանց հետախույզի ծածուկ տեղաշարժերը։ Լուսածրային կրակոց-ազդանշանով մեր ընկերներին օգնության դուրս թռչելու պահին, մութի մեջ մեր ոտնատակերից կակղամորթ, պստիկ ու մեծ, փափուկ մարմինների արձակած մլավոցն ու կաղկանձը, ցավից սրընթաց, պատեպատ, տեղից տեղ նետվելու աղմուկն ու թշնամու ոտնաձայները շփոթում էինք, չէինք կարողանում տարորոշել։ Գիշերվա հետ հարավից ու հյուսիսից փչող քամին, ծեծում, շրխկացնում ու ճռռացնում էր հարյուրավոր տների բաց ու փակ դռներն ու լուսամուտները, ինչքան էլ մենք գիտեինք, որ հիմա թիկունքում շրխկալու է դուռն ու լուսամուտը , այնուամենայնիվ վեր էինք թռչում, ձայնը կրկնակի էր դառնում, որովհետեւ մի անգամ էլ մեր ներսում էր պայթում, ու գիշերը, փշրված ապակու նման, թափվում էր մեր մտքերի տակ, որի վրայով բոբիկ ներբաններով քայլելու պես պիտի գնայինք, լավ գիտակցելով, որ մութի մեջ, մեր շուրջը դաշույնի շեղբն էր պտտվում։ Նռան ծառն էլ էր մեզ նյարդայնացնում, գիշերվա լռության մեջ հանկարծ պայթում էր նուռը ու ճայթոցով ճղում թանձր, հարահոս մութը։ Մենք գիտեինք, որ շներին ու կատուներին չի կարելի սատկեցնել, դա արդեն արել էինք, երբ առաջին օրը գյուղ էինք մտել, տները խուզարկելու ժամանակ դեպի մեր կոկորդները ոստնող գամփռներին գնդակահարել էինք ու, գյուղում տարածված, անտանելի նեխահոտը մեղմելու համար, նրանց լեշերի վրա մեր զինվորական մեքենաների սոլյարկան էինք շաղ տալիս։
 
Քսաներորդ օրը, երբ բոլորս ոջլոտել էինք ու արեւածագի հետ պատի երկայնքով նստած՝ բութ մատի եղունգի վրա շապիկներիս ոջիլներն էինք ջարդում, նա էլի եկավ, հարեւան գյուղի բազայից, որ շուրթերը ճաքճքված էին ու Սերովբերին էր որոնում, ասաց. «Սերոբին այդպես էլ չգտանք, Սերոբին չե՞ք տեսել, կինն էլ երկու ամսից երեխա է ունենալու։ Առաջին անգամն էլ ինձ հետ էր եկել»։ Մենք ուզում էինք որ նա գնա, թողնի ու գնա, ապուր տվեցինք, հացը թաթախելով էր ուտում, քնատ աջքերը փակվում էին. «Դե ես գնամ, որ տեսնեք, իմաց արեք»։ Մենք ուզում էինք, որ նա գնա։ Այդ օրը, այգիների ու տափաստանի իրենց թաքստոցներից գյուղի ամայի փողոցները պայտերի տակ դմդմացնելով, փախուստի պահին լքված, սմբակները ջարդոդված ու մազաթափ ավանակներ, ջորիներ, պառաված ձիեր եկան։ Նրանք ծարավից խելակորույս, մեր ջրի ամանների շուրջը սմբակներով հողն էին տնքոցով փորում ու ստվերների միջից գտած ամեն մի խոնավ բան ծամելով, աչքերի թացությունը խմող, կապտաթեւ ճանճերի պարսից հալածված՝ մեզ էին նայում ու վրնջում։ Մենք հեծնում էինք ու նրանց դողդոջյուն մեջքների վրա հարմար կեցվածք ընդունած, կրծքներս ուռեցրած՝ լուսանկարվում։
 
Տղաներից Շահենը ու էլի մի քանի հոգի, եկան պահակակետից ու ասացին. «Մեր գիշերատեղի դիմացի տունը պիտի հրկիզենք»։ Հրամանատարն ասաց.« Չէ, այդպիսի բան անել պետք չէ։ Չանեք եւ՝ վերջ» Շահենը տեղի չէր տալիս. «Պետք չէ, բայց այդպես էլ դիքի կանգնել հնարավոր չէ։ Կտուրը կղմինդրից է, հենց դրանք մի թեթեւ տեղաշարժ են կատարում, կամ թեւ են թափ տալիս, ոնց որ այնտեղ մարդ ման գա։
 
Ամբողջ գիշեր էդ է, ուղիղ մեր բազայի դիմաց. էդ տունը չպիտի մնա, կմիամտվենք ու մի օր թշնամին կբարձրանա կտուր»։ Ես ու Կարոն միասին էինք դիրքի կանգնում ու կանանց կարոտի մասին էինք խոսում։ Ասացի. «Ներսումս մեկը կա, ես նրան չեմ տեսել, բայց նրա հետ մի օր կգնամ կիսավեր տաճարը, արյան ավազանի մոտ»։ Ասաց. «Նա քո զո՞հը կդառնա»։ «Ոչ», ասացի, «Ոչ, նա ոչ մի փորձության չի դիմանա ու ինձ կմատնի»։ Իսկ գիշերվա միջով սրընթաց չղջիկներ էին անցնում, ասաց. «Թուլություն է, երակները լցնելու.. թե չէ դեռ չեղածը դու ինչի՞ց ես իմանում, որ պատահելու է...»։
 
Հեռու մի տեղից աղմուկ էր լսվում, գնացինք ու, շունչներս պահած, տարբեր կողմերից մտանք երկհարկանի տան բանջարանոցը. սոված գամփռը հորթին էր խեղդում։ Երբ ետ էինք գալիս, փշատենու սաստկացած բուրմունքը էր գալիս, ասացի. «Թիկունքիցս չորս անգամ ձայն եմ լսել»։ Լսում էինք, հետո առաջինը ինքը խոսեց. «Դա լարվածությունից է, էն մեծ գյուղը, որ մտանք, այնտեղ մտնողը ինչ ձայն ասես որ չի լսի։ Այդպիսի բան հնարավոր չէ, քո ուղեղն է հնարել... տագնապի պահերին ուղեղը սիրում է բաներ հորինել...»։ Հանկարծ մութը կարմրեց՝ հրկիզել էին մեր գիշերատեղի դիմացի տունը, ու կղմինդրե տանիքից հարյուրավոր աղավնիներ օդ բարձրացան, գիշերվա ու կարմիր մութի մեջ նրանց թեւաբանությունն էր պայթում։ Մենք վազում էինք այնտեղ, ես թիկունքից դարձյալ ձայն լսեցի ու կանգնել, չէի ուզում գնալ։
 
Հետո կենտրոնից հրամանատարների ու գեներալների հրամանը եկավ՝ գերեզմանոց չպղծել։ Բայց նրանց ձայնի վրա, մեր ալիքի մեջ, մեկը միապաղաղ ձայնով, դարձյալ Սերովբերին էր որոնում։ Հաջորդ օրը, նրանք՝ կենտրոն ժամանած ֆրանսուհի լրագրողին առած եկան, ու մենք բոլորս դուրս թափվեցինք։ Սպիտակ վերնաշապիկներով, ակնոցներով դեպուտատների ու նրա խոսքերը, նրա ասածները մեզ պետք չէին, հափշտակված նայում էինք նրա ճերմակ ատամնաշարին, խոնավ շուրթերին, տաք մատներին, ուսերին թափված բարակ մազերին, նուրբ ու ճկուն մեջքի ալիքվելուն, կարմիր, համարյա թափանցիկ շրջազգեստի տակ երեվացող ստինքներին։ Նրա զրնգուն ծիծաղը, թանձր շոգի մեջ թափվում էր մեր գլխին։ Ասաց. «Թուզ տվեք»։ Տղաները թուզ բերեցին։ Ասաց. «Նուռ տվեք», տղաները նուռ քաղեցին։ Ասաց. «Խնձոր տվեք», տղաները հափշտակված խնձոր բերեցին։ Ասաց. «Խաղող տվեք», տղաները վազերը ճռաքաղ արին։ Շիրակը ձեռքերը երկինք պարզեց, հետո գլուխը բռնեց ու նրան ասաց. «Վայ, մամա ջան, Տեր Աստված, թզի տերեւ ուզիր, թզի տերեւ ցանկացիր...», ու դեռ չէինք ծիծաղել, դեռ չհռհռած՝ հասկացանք, թե մարտերը ինչ թափով, ինչ երկար, ինչ ուժեղ ու ինչ դաժան էին եղել։ Ծիծաղի ու հռհռոցի ալիքը եկել ու բացվել էր մեր անքուն անձրեւն ու քամին տեսած, գիշերները ավտոդողի խարույկից մրոտված, արեւով եփված դեմքներիս վրա, ու այդ պահին էլ բոլորս տեսանք, թե ինչպես անցյալ տարի, հեռու լեռներում թշնամու գնդակից ընկած մեր ջոկատի Անդրեի ստվերը եկավ, տվեց ու մեր միջով անցավ։
 
Հրամանատարը տխուր էր, երբ մենակ մնացինք, դուրս եկանք քայլելու, տափաստանային խորը, անդունդը ընկած գիշերվա մեջ, մենք մեր ոտքի ձայնն ու մեր խոսքի արձագանքն էինք լսում։ Հեռու, անաստղ երկինքը, մեզ համար ջրհորի վրա իջած կափարիչի փակվածության նման էր, ու մենք դրանից նեղվում էինք, ու մեր խոսակցությունը կիսատ, կիսաբեռ ու անհասկանալի էր դառնում, ճերմակում էր գիշերը, գյուղում ինչ-որ տեղից կանչեց դեռ թաքնված աքաղաղը՝ որ մքեղեն ստվերներն ու լույսի հակակշիռ ուժերը վերադառնան իրենց տեղը։ Մենք եկանք ու միացրինք ռադիոկայանը, շտաբից սնունդ պահանջելու համար։ Ու մեկը դարձյալ միապաղաղ ձայնով Սերովբեին էր որոնում։ Հաց ու ծխախոտ չուզած՝ շտապով անջատեցինք կայանը ու նստեցինք սեղանի առաջ, արդեն բոլորը քնել էին, մեր դեմը տան բազմաթիվ կանաչ ու մուգ կանաչ, մեր հոգու հետ չհամադրվող դռներն էին, որոնցից ներս մութ էր ։ Մենք գինի էինք խմում։ Հրամանատարի աչքերը թախծոտ ու անքուն էին, գիշերը ջրհորի նման մութ էր ու խորը, ասաց. «Մենք հասանք երազների հովիտ, դու ինչ ես կարծում, արդեն հասե՞լ ենք»։ Կրկին մեր խոսակցությունը չէր ստացվում, ու մենք գինին էինք ավելացնում։ Ես դարձյալ թիկունքից ձայն լսեցի։ Գյուղում ինչ-որ տեղից կանչեց դեռ թաքնված աքաղաղը։ Լուսանում էր, արդեն չորրորդ օրն էր՝ մենք հրկիզել էինք, մեր դիմացի կղմինդրե տունը, իսկ աղավնիները չորս օր է երկնքից կախված, առանց վայրեջքի, շրջապտույտ ու շրջապտույտ պտտվում էին նրա վրա։
 

Սամվել Մկրտչյան/Երգեր սիրո և ատելության

24.12.2014 16:10

 

Գրող, թարգմանիչ Սամվել Մկրտչյանը կյանքից հեռացավ 2014 թվականի չարաբաստիկ դեկտեմբերի 7-ին: Ինչպես Առավոտ օրաթերթն է գրում' Կտրուկ, իր տողի նման անսպասելի, առանց զգուշացման, առանց հրաժեշտի անմահների գիրկը համբառնեց Սամվել Մկրտչյանը: Ազնվաբարո մի մարդ, ով իր վրա էր կրում Արարչի շնորհը, Արարչի մատների Սուրբ դրոշմը: Մեզ մտերմացնող կամուրջը կազմել են կենդանի եւ երկնաբնակ գրչակից մեր այն եղբայրները, ովքեր իրենց գրիչը աճուրդի չեն դրել: Նույնն էին մեր անհանգստություններն ու մտորումները` առ մեր երկիր, եւ մեր սերը` առ համաշխարհային գրականություն, որի գոհարներից այդպես նվիրական ոսկեղենիկ հայերենի էր վերածում գրի խոնարհ ու համեստ մշակ Սամվել Մկրտչյանը` լուսավորելով 21-րդ դարասկզբին դեպի խավարը գահավիժող մեր ներկան, արյամբ ու գաղափարո՛վ իմ եղբայրը, որին փաստորեն չբարձրաձայնեցի այս խոսքերը, բայց վստահ եմ, որ հիմա նա լսում է ինձ` որպես հավերժի ճանապարհի վկա ու գալիք լուսապայծառ օրերի երաշխավոր, որպես բարեխոս երկնքում` մեր բազում մեղքերի թողության համար…

Սամվել Մկրտչյանը ծնվել է 1959 թվականին Թալինում։ Ավարտել է Լենինականի (այժմ` Գյումրի) թիվ 20 միջնակարգ դպրոցը, այնուհետև` Վ․ Բրյուսովի անվան համալսարանը (1983) ։ Աշխատել է «Աստղիկ» հանդեսում, ինչպես նաև «Անդրադարձ», «Ար», «Առավոտ», «Գրական թերթ» պարբերականներում։ Հայաստանում և արտերկրում տպագրել է բազմաթիվ հրապարակախոսական հոդվածներ, բանաստեղծություններ, պատմվածքներ, նաև թարգմանել է բազմաթիվ գրքեր։ Եղել է «Արտասահմանյան գրականություն» թարգմանական եռամսյա հանդեսի գլխավոր խմբագիրը։

Հայաստանի գրողների միության անդամ էր 1995 թվականից։ «Կանթեղ» մրցանակի դափնեկիր է։

_______________________

ՈՒԼԻՍԵՍ | Հայերենի անսպառ հնարավորությունները

Վեպը թարգմանելու իրավունքի համար Մկրտչյանը դիմել է Ջոյսի թոռանը՝

Ջեյմս Ջոյսի միջազգային հիմնադրամում սահմանված են Ջոյսի «Մտավոր սեփականության» մասին պայմանները: Այնտեղ սահմանված են գրողի տարբեր տարիների և տարբեր աշխարհամասերում տպագրված ստեղծագործությունների թարգմանության իրավունքների ժամկետները: 1922 թ. լույս տեսած «Ուլիսեսը» եվրագոտու համար հանրային սեփականություն է դառնում 2012 թ. հունվարի 1-ից: Մկրտչյանը թարգմանել է հենց 1922թ. լույս տեսած տարբերակը: 
«Ուլիսեսը» աշխարհում թարգմանվել է 20 լեզուներով, և հայերենը 21-րդն է: Մկրտչյանը թարգմանության վրա աշխատել է ուղիղ երկու տարի. մեկուկես տարի վեպի, և վեց ամիս՝ ծանոթագրությունների: Ռուսերեն թարգմանությունն, ի դեպ, տևել է 8 տարի: 
Ջոյսի լեզուն համարվում է չափազանց բարդ, և շատ լավ անգլերենի իմացությունը թարգմանչի համար բնավ երաշխիք չէ, որ նա կարող է Ջոյս թարգմանել: Կա Ջոյսի անգլերեն կամ ջոյսյան անգլերեն ընկալումը, որով գրում է միայն Ջոյսը: 
Հեղինակն ասում է, որ «Ուլիսեսը» թարգմանելու գաղափարը եղել է դեռևս ինստիտուտի տարիներից, սակայն վերջնականապես հասունացել է վերջին տարիներին: Նա գնել է 50 անուն գրականություն Ջոյսի մասին, իր խոսքով՝ թալանել է Օքսֆորդի և Լոնդոնի բոլոր գրախանութները: 
«Գլուխներ կան, որոնք ուղղակի չեն կարողանում թարգմանել, - ասում է Մկրտչյանը, - վրացիներն, օրինակ, թարգմանել են միայն երեք գլուխ, որը տպագրվել է երկու տարբեր գրական ամսագրերում»: 
Աշխատելով «Ուլիսեսի» վրա՝ Մկրտչյանը պարզել է հայոց լեզվի անսպառ հնարավորություններն ու գեղեցկությունը: 
«Մենք պարզապես տեղյակ չենք մեր լեզվի պոտենցիալից, - ասում է նա, - լեզվի այսպիսի ճկունություն ես որևէ տեղ չեմ տեսել, բացի անգլերենից: Հայերենը, փաստորեն, այն լեզուն է, որը հնարավորություն է տալիս թարգմանելու Ջոյսի անգլերենը, և ես համոզվեցի, որ մենք փառահեղ լեզու ունենք»: 
Վեպը 18 գլուխ ունի, որոնք գրված են տարբեր ոճերով: «Այնտեղ ամեն տեսակ «իզմ» կա՝ սկսած ռեալիզմից և վերջացրած սյուրռեալիզմով, - ասում է Մկրտչյանը, - և շատ գրական ուղղություններ ծնվել են «Ուլիսեսի» մի որևէ գլխից»: 
Մկրտչյանն ասում է, որ Ջոյսը մոդեռնիստական գրականության հիմնադիրն է և իր թողած ժառանգությամբ նույն հարթության վրա է, ինչ Պիկասոն գեղանկարչության կամ Ստրավինսկին երաժշտության մեջ. «Այն դադարել է վեպ լինելուց և դարձել է մշակութային երևույթ՝ թափանցելով ոչ միայն թատրոն ու կինո, այլև` կենցաղ»: 
Մկրտչյանը կարևորում է հայերեն «Ուլիսեսի» գոյությունը, որովհետև հայ գրականության մեջ, նրա բնորոշմամբ, ճահիճ է, որտեղ ամեն մի ինքնակոչ իրեն համարում է գրող, ընդ որում, նա թայֆա ունի, որը նրան հռչակում է հանճարեղ գրող: 
«Մենք` որպես ոչ անհայտ ազգ, նույնպես պետք է ճանաչենք և ազդվենք «Ուլիսեսից», որովհետև դա հուժկու գրականություն է, որում ամեն ինչ կա, - ասում է նա, - և այդ վեպի ազդեցությամբ մեծացած սերնդից էլ այլ գրականություն կգա»: 
Հայաստանում թարգմանական գործը ճգնաժամային վիճակում է: Սամվել Մկրտչյանն արտասահմանյան գրականության եռամսյա հանդեսի խմբագիր է, և ասում է, որ նորանկախ Հայաստանը լավ թարգմանիչ ունենալու մշակույթ չունի: «Իմ հանդեսը տպագրվում է մեծ դժվարությամբ, - ասում է նա, - իսկ լավ և շնորհալի թարգմանիչներն ընտրում են այլ ոլորտ՝ սինխրոն թարգմանություններ, որովհետև դա լավ է վարձատրվում»: 
Թարգմանչական գործի ճգնաժամի հետ համաձայն չէ մշակույթի նախարար Հասմիկ Պողոսյանը, ով «Անկախին» ասաց, որ չի հիշում մի դեպք, երբ բարձրարժեք թարգմանական գրականություն տպելու առաջարկ ստանալու դեպքում մերժած լինեն: Նա ասում է, որ պարզապես փորձը երիտասարդներին փոխանցելու տագնապ կա: 
«Պետությունը խթանում է թարգմանական գրականությունը, - «Անկախին» ասաց նա, - պարզապես պետք է լինի հրատարակչի հետաքրքրվածությունը տպագրելու գործում: Նա կարող է դիմել հայտարարված մրցույթին, որտեղ վերջին չորս տարիներին այդ գրականությանը առաջնահերթության իրավունք է տրված»: 
Մկրտչյանն ասում է, որ ամբողջ աշխարհում ընդունված տեսակետ կա, որ եթե պետությունը թարգմանական գրականություն չունի, ուրեմն չունի նաև սեփական գրականություն: 
«Որովհետև թարգմանությունը թարմ արյուն է, որ ներարկվում է սեփական օրգանիզմ, - մեկնաբանում է նա, - ու եթե տեղյակ չես, թե դրսում ինչ է կատարվում, ինչպե՞ս կարող ես նստել և ստեղծագործել ուղտի ականջում»: 
Իսկ ինչպե՞ս է պետությանը խթանելու, օրինակ, այս տպագրությունը: «Սամվել Մկրտչյանը մեզ չի դիմել և ինքն իր համար որոշել է իր ճանապարհը, - ասաց Պողոսյանը, - հավանաբար դրա կարիքը նա չի զգացել»: 
Պողոսյանն ասաց, որ Մկրտչյանի թարգմանությունը հայտնվել է բոլորի ուշադրության կենտրոնում, որովհետև այդպիսի ֆորմատի և բարդության գործը չի կարող չքննարկվել: Մշակույթի նախարարն ունի «Ուլիսեսի» իր օրինակը և չափազանց հավանել է գրքի որակն ու արված գործը. «Միայն տառատեսակը ինձ դուր չեկավ, ես դա կփոխեի»: 
Նախարարությունը պատրաստվում է գնել առայժմ 12 օրինակ «Ուլիսես»` դրանք ներկայացնելու գրքի տոնավաճառներում, որ կազմակերպվում է արտերկրում: Այս տարի Հայաստանը Փարիզում, Ժնևում, Սանկտ-Պետերբուրգում, Պեկինում և այլուր` գրքի տաղավարներում ներկայացնելու է մեր երկրում տպագրված, թարգմանված գիրք-գրականություն: 
Նախարարը տեղեկացրեց. «Այս տարի Հայաստանը 12 երկրում մեծ տաղավարներ է վերցրել, իսկ Ժնևում հյուրի կարգավիճակ ունի` մոտ 600 քմ. տարածքով, և անշուշտ, «Ուլիսեսը» կցուցադրվի այնտեղ ցույց տալու համար, որ մեր երկրի թարգմանչական դպրոցը գտնվում է բարձր մակարդակի վրա»: 
Հասմիկ Պողոսյանը զանգել և շնորհավորել է թարգմանչին: Նա ասաց, որ Մկրտչյանին առաջարկ կարվի միջազգային տոնավաճառներում ներկայացնել իր գիրքը: «Եթե նա համաձայնվի, ես դրա համար միայն ուրախ կլինեմ», - ասաց նախարարը: 
«Ուլիսեսը» գրվել է 1911-1921 թթ. և առաջին անգամ հրատարակվել է 1922թ. Փարիզում: Այն վաճառել է «Շեքսպիր ընդ քամփընի» գրախանութում, որի տնօրենը Սիլվիա Բիչն էր: Գիրքը տպագրվել է 500 օրինակով և սպառվելուց հետո տպագրվել է ևս 2000-3000 օրինակ: 
«Ուլիսեսի» բոլոր գործողությունները ծավալվում են մեկ օրում՝ 1904 թ. հունիսի 16-ին՝ Իռլանդիայի ազգային Բլումի տոնի օրը: Դա պատմություն է մի մարդու մասին՝ Լեոպոլդ Բլումի, որի հետ նրա տոնի օրը ծանոթանում է Սթիվեն Դեդալը, ով համարվում է Ջոյսի նախատիպը: 
1926 թ. այն արգելվել է անգլիալեզու բոլոր երկրներում և որակվել *****ագրություն: Միացյալ Նահանգներում արգելքը հանվել է 1936 թ., իսկ վերջին պետությունը, որ հանել է արգելքը, Ջոյսի հայրենիք Իռլանդիան է (1960-ականներին): Ջոյսն ապրել է շատ աղքատ, իսկ Դուբլինն ու Իռլանդիան, որ այսօր Ջոյսով փող են աշխատում այնպես, ինչպես Լիվերպուլը՝ «Բիթլզով», եղել են Ջոյսի բոլոր ստեղծագործությունների առարկան: Իռլանդիայի ազգային գրադարանը Ջոյսի 20-էջանոց ձեռագրի համար վերջերս վճարել է 1.5 մլն. ֆունտ ստեռլինգ:

Սամվել Մկրտչյան
Թարգմանիչը նախաձեռնել է նաև «Ուլիսեսի» հուշանվերային տարբերակը, որի էջերի եզրերը լինելու են ոսկեզօծ: Այն կլինի մագնիսով փակվող կաշեպատ փայտյա արկղիկի մեջ և կտպագրվի 20 օրինակով: 
«Բացի դրանից, 10 օրինակ տպելու ենք կտավե շապիկով, որի վրա լինելու են տարբեր հեղինակների յուղաներկ գործեր, օրինակ` Թենի Վարդանյանի», - ասում է Մկրտչյանը:

Ջեյմս Ջոյսը ծնվել է 1882թ. Դուբլինում, և մահացել է 1941թ. Ցյուրիխում:

© Ankakh.com, Աննա Մուրադյան
______________________________

 

Սամվել Մկրտչյան
ԱՆԳԼՈ-ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ՊՈԵԶԻԱ
(Թարգմանություններ)
 

ԼԵՆԸՐԴ ՔՈՀԵՆ | Երգեր սիրո և ատելության


Լսեցի մի տղամարդու մասին

ով այնքան գեղեցիկ է բառերն արտաբերում
որ միայն անուններ տալիս
կանայք տրվում են նրան: 
Եթե ես համր եմ քո մարմնի կողքին
մինչ լռությունը փթթում է ինչպես ուռուցքը շուրթերի վրա
պատճառն այն է որ լսում եմ թե ինչպես է մեկը
բարձրանում աստիճաննորով
ու կոկորդը մաքրում դռան մոտ:


Երգ

Համարյա քնեցի
մոռանալով այն չորս
սպիտակ մանուշակները
որոնք դրեցի քո կանաչ սվիտերի
կոճականցքերի մեջ
ու ինչպես հետո համբուրեցի քեզ
և դու ինձ համբուրեցիր
ամոթխած կարծես թե ես
երբեք չեմ եղել քո սիրեցյալը


Կնոջ մարմին եմ ուզում գրկել

Կնոջ մարմին եմ ուզում գրկել, 
Քանզի սերս հեռու է տակավ: 
Վաղը ևս նե չի գա ինձ մոտ
Ինչպես որ այսօր չեկավ: 
Ոչ ոք չունի այդպիսի
Մարմին կատարյալ ու հավերժ, 
Բայց այնքա՜ն, այնքա՜ն հեռում է նե, 
Իսկ ես մենակ եմ անվերջ
Ասես գլուխգործոց նե լինի
Դղյակում հեռավոր, հուրհրան, 
Որտեղ ուխտավորներն են շարվում, 
Քահանաներն՝ արտագրում ներան։
Ավաղ, չեմ կարող այս երկար
Ճամփան կտրել ու անցնել, 
Ոչ էլ պինդ-պինդ գրկելով
Զգացմունքներս ներան հանձնել։
Կնոջ մարմին եմ ուզում գրկել-
Տաքուկ, քաղցրաբույր ու փայլուն։
Ամբողջ գիշեր ոտքերիս շուրջ
Սառը կմախքներ են քայլում։


Երբ ամեն ինչ ունեմ

Դու վախենում ես որ կհեռանամ։
Ես քեզ չեմ լքի։
Միայն օտարականներն են ճամփա ելնում։
Երբ ամեն ինչ ունեմ, 
չունեմ գնալու տեղ:


Ամեն ինչ
Ադոլֆ Այխմանի մասին

ԱՉՔԵՐ……………………………………………………………………………………..
…Միջակ
ՄԱԶԵՐ……………………………………………………………………………………..
…Միջակ
ՀԱՍԱԿ………………………………………………………………………………………
..Միջակ
ՔԱՇ………………………………………………………………………………………….
….Միջակ
ԶԱՏՈՐՈՇԻՉ
ԳԾԵՐ………………………………………………………………………Ոչ մի
ՁԵՌՔԵՐԻ ՄԱՏԵՐԻ
ԹԻՎԸ………………………………………………………….Տասը
ՈՏՔԵՐԻ ՄԱՏԵՐԻ
ԹԻՎԸ…………………………………………………………….Տասը


Ղովտ

Վերադարձրու ինձ տունս
Վերադարձրու ինձ իմ ջահել կնոջը
Գոռացի իմ կածանին ցցված արևածաղկին
Վերադարձրեք ինձ նշտարս
Վերադարձրեք ինձ իմ սարի տեսարանը
Ասացի իմ կածանով ցրված սերմերին
Վերադարձրու ինձ անունս
Վերադարձրու ինձ մանկությանս ցուցակը
Շշնջացի փոշուն երբ կածանը վերջացավ
Հիմա երգիր
Հիմա երգիր
երգեց իմ վարպետը մինչ սպասում էի սառը քամու մեջ
Սրա՞ համար եմ այսքան ճամփա անցել
զարմացա մինչ սպասում էի անբասիր ցրտում
վերջապես պատրաստ՝ քննարկելու իմ լռությունը
Ասա ինձ վարպետ
շարժվո՞ւմ են շուրթերս
կամ որտեղի՞ց է գալիս
այս մեղմիկ համապարփակ երգը որ առաջ է մղում հոգիս
ժայռի մեջ խրված աղի նիզակի պես
Վերադարձրու ինձ տունս
Վերադարձրու ինձ իմ ջահել կնոջը


Տգեղ իմ իսկ աչքերում

Ամեն անգամ երբ տեսնում եմ քեզ
մի պահ մոռանում եմ
որ տգեղ եմ իմ իսկ աչքերում
քեզ չնվաճելու համար
Ուզում էի որ դու ինձ ընտրես
քո ճանաչած բոլոր տղամարդկանց միջից
որովհետև նրանց ընկերակցությունը
կործանում է ինձ
Հաճախ ես այսպես եմ աղոթել քեզ համար
Թող ես ունենամ ներան


Պարիր ինձ մինչև սիրո վերջը

Պարիր ինձ գեղեցկությունդ ջութակի հետ այս վառման
Պարիր ինձ տագնապները մեր որ անհոգ ու կուռ դառնամ
Լինեմ ձիթենու ճյուղը քո, դու՝ աղավնին, հավերժը
Պարիր ինձ մինչև սիրո վերջը
Պարիր ինձ մինչև սիրո վերջը
Թող տեսնեմ գեղեցկությունդ երբ չլինի ոչ մի վկա
Զգամ ես շարժումները քո, Բաբելոնը թող հետ գա
Ցույց տուր այն ինչի սահմանը միայն իմ հոգու մեջ է
Պարիր ինձ մինչև սիրո վերջը
Պարիր ինձ մինչև սիրո վերջը
Պարիր ինձ հարսանիքը մեր, պարիր ինձ ամեն վայրկյան
Պարիր ինձ քնքշորեն ու մեղմ, պարիր ինձ երկար մի կյանք
Գիտենք սիրո ելևէջները մենք, գիտենք ամեն մի էջը
Պարիր ինձ մինչև սիրո վերջը
Պարիր ինձ մինչև սիրո վերջը
Պարիր ինձ երեխաների համար ովքեր խնդրում են որ ծնվեն
Մեր համբույրներից վարագույրը մաշվեց ծվեն-ծվեն
Թել առ թել պատռվեց վրանը – այնքան զորեղ է տենչը
Պարիր ինձ մինչև սիրո վերջը
Պարիր ինձ մինչև սիրո վերջը
Պարիր ինձ գեղեցկությունդ ջութակի հետ այս վառման
Պարիր ինձ տագնապները մեր որ անհոգ ու կուռ դառնամ
Հպվիր ինձ մերկ ձեռքով կամ ձեռնոցով մինչև հավերժը
Պարիր ինձ մինչև սիրո վերջը
Պարիր ինձ մինչև սիրո վերջը


Եթե Դու կամենաս

Եթե Դու կամենաս
որ բառ չասեմ այլևս
չլսվի իմ ձայնը
չլսվեն քայլերս
Չեմ խոսի երբեք
կմնամ անհաս
կապրեմ համր ու հեզ
եթե Դու կամենաս
Եթե Դու կամենաս
ճշմարիտ ձայն լսել
կերգեմ կոտրված սարից
Քո անունը վսեմ
Կոտրված այս սարից
Քո գովքը կանեմ
եթե Դու կամենաս
որ ես ձայն հանեմ
Եթե Դու կամենաս
եթե կա ընտրություն
թող լցվեն գետերը
լինի խնդություն
թող ցողի Քո գութը
դժոխքի սրտերը նենգ
եթե Դու կամենաս
որ մենք ապաքինվենք
Եվ ի մի բեր մեզ
կապիր մեզ ուս-ուսի
զավակներդ աստ
քուրձերով լույսի
քուրձերով լույսի՝
սպանելու պատրաստ-
Վերջ տուր գիշերվան
միայն թե կամենաս


Գրում եմ որովհետև

Գրում եմ որովհետև
ուզում եմ ստեղծել
քեզ պես գեղեցիկ մի բան
Երբ քեզ հետ եմ
ուզում եմ այն հերոսը լինել
որ ուզում էի լինել
յոթ տարեկանում
կատարյալ տղամարդ
ով սպանում է


ՄԱՐԻՏԱ

ՄԱՐԻՏԱ
ԽՆԴՐՈՒՄ ԵՄ ԳՏԻՐ ԻՆՁ
ԵՍ 30 ԵՄ ԴԱՌՆՈՒՄ


Նամակները

Երբեք դու չես սիրել
Ինձնից ստանալ նամակ: 
Հիմա հանկարծ գտար
Իմաստ ու ժամանակ: 
Ինչ չես հասցրել այրել՝
Կարդում ես դու դարձյալ, 
Սեղմում ես շուրթերիդ
Էջերն հոգածության: 
Ջրհեղեղ է լինելու, 
Ասացի, ուրիշ ոչինչ: 
Մտածում էի՝ կգաս: 
Թողեցի հասցես – որ ի՞նչ: 
Երկար էր պատմությունդ, 
Ու տարիներ անցան
Մինչև անցար սահմանը
Ինքնապաշտպանության: 
Անդ՝ վիրավոր կերպեր, 
Կորուստ ու խենթություն: 
Աստ՝ բարություն մի պարզ, 
Կորով ու մենություն: 
Մտնում ես իմ սենյակը, 
Մոտենում ճերմակ թղթին, 
Գրում ես քո նամակը
Արդեն հաջորդին:


Ո՞ւմ ես իսկապես հիշում

Հայրս մահացավ երբ ես ինը տարեկան էի, 
մայրս՝ երբ քառասունվեց էի: 
Արանքում՝ շունս, մի քանի ընկերներ: 
Վերջերս՝ էլի ընկերներ, 
իսկական ընկերներ, 
հորեղբայրներ ու մորաքույրներ, 
բազմաթիվ ծանոթներ: 
Մեկ էլ՝ Շեյլան էր, 
որ ասաց՝ Քեզ քոքվածի տեղ մի դիր, Լեն: 
Ցանկությանդ լուրջ վերաբերվիր: 
Նե մահացավ երբ նոր էր լրացել
Մեր տասնհինգը:


Սեր իմ սեր իմ սեր իմ

Խնդրեցի հորս, 
Ասացի՝ Փոխիր անունս, հայր: 
Այս մեկը որ կրում եմ մինչ օրս
Հիշեցնում է ինձ նողկանք, կեղտ ու ժահր: 
Եվ սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, 
սեր իմ, վերադարձիր: 
Եվ սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, 
սեր իմ, վերադարձիր: 
Ասաց՝ Կողպեցի քեզ այս մարմնի մեջ, 
փորձության պես մի բան էր, երևի: 
Օգտագործիր այն որպես զենք
կամ մի կնոջ ժպիտ պարգևիր: 
Եվ սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, 
սեր իմ, վերադարձիր: 
Եվ սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, 
սեր իմ, վերադարձիր: 
Թույլ տուր նորից սկսեմ, կանչեցի ես, 
Խնդրում եմ, թույլ տուր: 
Գեղեցիկ դեմք եմ ես ուզում այս անգամ, 
Ոգի խաղաղ ու մաքուր: 
Եվ սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, 
սեր իմ, վերադարձիր: 
Եվ սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, 
սեր իմ, վերադարձիր: 
Երբեք, երբեք ես չեմ շրջվել, ասաց, 
Եղել եմ միշտ հավատարիմ: 
Դու ի՛նքդ շինեցիր տաճարը, 
ի՛նքդ ծածկեցիր դեմքը իմ: 
Եվ սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, 
սեր իմ, վերադարձիր: 
Եվ սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, 
սեր իմ, վերադարձիր: 
Թող որ այս երգի ոգին
թևածի միշտ ջինջ ու վսեմ: 
Թող այն լինի վահանը քո, 
վահանը քո՝ թշնամու դեմ: 
Եվ սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, 
սեր իմ, վերադարձիր: 
Եվ սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, սեր իմ, 
սեր իմ, վերադարձիր:


Իմ գաղտուկ կյանքում

Տեսա քեզ առավոտյան: 
Արագ ես շարժվում: 
Անցյալից ազատվելուն
Դեռ չեմ վարժվում: 
Կարոտում եմ քեզ: 
Մենակ ու անքուն: 
Մենք դեռ սիրում ենք իրար
Իմ գաղտուկ կյանքում: 
Զայրանալիս ժպտում եմ: 
Կատակում անհամ: 
Խաբում ու ստում եմ
Որպեսզի դիմանամ: 
Գիտեմ սխալ ու ճիշտ, 
Վերելք ու անկում: 
Ճշմարտությունն է
Իմ գաղտուկ կյանքում: 
Դիմացիր, իմ եղբայր, 
Քույր իմ, դիմացիր: 
Գիտես հրամանները.
Առավոտն ի վար, 
Գիշերն ի վեր անցիր.
Հատիր սահմանները
Քո գաղտուկ կյանքի: 
Լրագիրն եմ թերթում: 
Աչքերս՝ մի քիչ թաց: 
Մարդկանց շատ պե՞տքն է
Ողջ ես թե մեռած: 
Կամ սև, կամ սպիտակ: 
Չկա մեկ ուրիշ գույն: 
Փառք Աստծո, որ բարդ է
Իմ գաղտուկ կյանքում: 
Կծում եմ շուրթերս: 
Գնում այն ինչ որ կա.
Մի նոր ձայնապնակ, 
Մի հին փիլիսոփա: 
Բայց միշտ միայնակ եմ: 
Սրտումս՝ սառցե քուն
Ու սառնամանիք
Իմ գաղտուկ կյանքում


Հազար համբույր խորությունից

Ոչինչ որ այս ճամփան երկար է
Զառիթափ է օձապտույտ
Ոչինչ որ այս լուսինը տկար է
Համատարած մութ է տմույն
Ի՞նչ հոգ՝ հաղթող ենք թե պարտված
Կհանդիպենք հաստատ նորից
Գոնե լսեցի բառերն այս քո
Հազար համբույր խորությունից
Ես քեզ սիրեցի երբ բացվեցիր
Ինչպես շուշանը շողերի հետ տաք
Տես՝ մեկ ուրիշ ձնեմարդ եմ ես
Կանգնած ձյունախառն անձրևի տակ
Ով սիրեց քեզ իր սառած սիրով
Արտաքինով որ հանում է հունից
Այն ամենով ինչ նա է ու նա էր
Հազար համբույր խորությունից
Գիտեմ քո սուտը պարտադիր էր
Հասկացար որ այն միշտ է փրկում
Երբ դեռ հորդ ծունկն էիր գրկել
Կամ թոթովել քո մոր գրկում
Բայց արժե՞ր այսքան ճամփան գալ հետ
Այրվող փողոցով դառնալ դեպ ինձ
Երբ միայն մարող հոգոց է լսվում
Հազար համբույր խորությունից
Ի՞նչ հոգ՝ հարուստ ես և ուժեղ
Ի՞նչ հոգ աղքատ ես ու տկար
Ի՞նչ հոգ՝ երգեր ես հորինել
Որ սոխակներն են գեղգեղում հարԻ՞նչ հոգ թե ժամը քանիսին
Պակաս թե անց, ինչից, ումից
Փորում ենք կյանքն ու ողջ մնում
Հազար համբույր խորությունից


Պարտադիր չէ որ ինձ սիրես

Պարտադիր չէ որ ինձ սիրես
լոկ այն պատճառով
որ դու այն բոլոր կանայք ես
ում ես ցանկացել եմ
Ես ծնվել եմ քեզ հետևելու համար
ամեն գիշեր
մինչ ես տակավին
բազմաթիվ տղամարդիկ եմ ովքեր սիրում են քեզ
Հանդիպում եմ քեզ սեղանի շուրջ
գրկում եմ քո բռունցքը
հանդիսավոր տաքսու մեջ
Արթնանում եմ մենակ
ձեռքս քո բացակայության վրա
Կարգուկանոն Հյուրանոցում
Բոլոր երգերը քեզ համար եմ գրել
Վառել եմ կարմիր ու սև մոմեր՝
տղամարդու և կնոջ տեսքով
Ճանդանու երկու բուրգերի
ծխի հետ եմ ամուսնացել
Աղոթել եմ քեզ համար
Աղոթել եմ որ կսիրես ինձ
և աղոթել եմ որ ինձ չես սիրի

 

________________________________
 

Էզրա Փաունդ | Տեսանող աչքը



Ողբ

Այլևս չկա մեզ համար հոգոցը փոքրիկ, 
Այլևս հողմերը մթնշաղին չեն վրդովում մեզ: 
Նայե՛ք չքնաղ մեռյալներին: 
Այլևս չեմ վառվում ես: 
Այլևս մեզ համար չէ թևերի թափահարումը
Որ աղմկում էր մեր գլխավերևում: 
Նայե՛ք չքնաղ մեռյալներին: 
Այլևս չի ձաղկում ինձ ցանկությունը, 
Այլևս մեզ համար չէ դողը՝
Ձեռքերի հպման պահին: 
Նայե՛ք չքնաղ մեռյալներին: 
Այլևս մեզ համար չէ շուրթերի գինին, 
Այլևս մեզ համար չէ գիտելիքը: 
Նայե՛ք չքնաղ մեռյալներին: 
Այլևս չկա հորձանքը, 
Այլևս չունենք մեր հանդիպման վայրը
(Նայե՛ք չքնաղ մեռյալներին) ՝
Թինթագյոլը:


Աղջիկ

Ծառը մտել է ձեռքերիս մեջ, 
Բուսահյութը բարձրանում է իմ բազուկներով, 
Ծառը կրծքիս մեջ է աճել
Դեպի ներքև, 
Բազուկների պես` ճյուղերը դուրս են աճում ինձնից: 
Ծառ ես դու, 
Մամուռ ես դու, 
Մանուշակներ ես հողմերի ներքո: 
Երեխա ես դու – բարձր այնքան, 
Եվ այս ամենը անմտություն է աշխարհի համար:


Ողջույն

Սերունդ լիապես ինքնագոհների
և լիապես անհարմար սերունդ: 
Ես տեսել եմ ձկնորսների խնջույքն արևի տակ, 
Տեսել եմ նրանց՝ փնթի ընտանիքներով, 
Տեսել եմ նրանց ժպիտները՝ ատամներով լի, 
լսել եմ նրանց ծիծաղն անճոռնի, 
Եվ ես երջանիկ եմ առավել, քան դուք, 
Եվ նրանք ինձնից երջանիկ են, 
Եվ ձկները լողում են լճում
ու նույնիսկ չունեն հագուստ:


Դաշինք

Ես դաշինք եմ կնքում քեզ հետ, Ուոլթ Ուիթմեն, 
Երկար ժամանակ քամահրեցի քեզ, 
Հիմա գալիս եմ որպես հասուն մի երեխա, 
Որը բթամիտ հայր է ունեցել: 
Ես հասուն եմ՝ քեզ հետ ընկերանալու համար: 
Դու առաջինը փայտը կոտրեցիր: 
Փորագրելու ժամանակն է հասել հիմա: 
Մենք նույն հյութն ու նույն արմատն ունենք.
Մեր միջև թող շփում լինի:


Coda

Ով իմ երգեր, 
Ինչո՞ւ եք այդպես անհամբեր ու պրպտուն հայացքով նայում
դեմքերին մարդկանց.
Մի՞թե կգտնեք նրանց մեջ ձեր կորուսյալ մեռյալներին:


Ձեղնահարկ

Եկ խղճանք նրանց ովքեր մեզնից հարուստ են: 
Եկ հիշենք, բարեկամ, որ հարուստները
ծառաներ ունեն բայց ոչ բարեկամներ, 
Իսկ մենք ունենք բարեկամներ բայց ոչ ծառաներ: 
Եկ խղճանք ամուսնացածներին և չամուսնացածներին: 
Լուսաբացը ներս է մտնում փոքրիկ ոտքերով
որպես մի ոսկեզօծ Պավլովա, *
Եվ ես մոտ եմ իմ ցանկությանը: 
Կյանքն ավելի լավ բան չի պարունակում
Քան այս ժամը զուլալ զովության-
միասին արթնանալու ժամը:

*Աննա Պավլովա (1885-1931) . ռուս բալերինա: Լոնդոնում
առաջին անգամ ելույթ է ունեցել 1910-ին:


Պանը մեռավ

«Պանը մեռավ: Մեռավ Մեծն Պանը: 
Ա՛խ, խոնարհեք ձեր գլուխները, կույսեր, 
Եվ հյուսեք նրա ծաղկապսակը»: 
«Ամառ չմնաց տերևների մեջ, 
Թառամեց սեզը դաշտում.
Ծաղկապսակ ինչպե՞ս հյուսենք, 
Կամ առհավատչյան մեր նախշուն»: 
«Չեմ կարող ասել, Օրիորդներ.
Միշտ էլ բռի է եղել Մահը: 
Չեմ կարող ձեզ ասել, Օրիորդներ, 
Թե ինչու այս ագահը
Տարավ մեր Տիրոջն՝ ընտրելով
Սնամեջ այս եղանակն ու պահը»:

Մետրոյի կայարանում
Ամբոխի միջի այս դեմքերի տեսիլքը.
Թաց, սև ճյուղի թերթիկներ:


Ալբա*

Սառը ինչպես գունատ ու թաց տերևները
հովտաշուշանի, 
Նե պառկեց իմ կողքին՝ լուսաբացի մեջ:

* «լուսաբացի բանաստեղծություն»


Նկարը

Այս մահացած կնոջ աչքերը խոսում են ինձ հետ: 
Այստեղ կար սեր, որը ջրասույզ չի լինում: 
Այստեղ կար ցանկություն, որը չի ջնջվում համբույրով: 
Այս մահացած կնոջ աչքերը խոսում են ինձ հետ:


Տենցոնե*

Կընդունե՞ն մարդիկ սրանք
(այսինքն՝ այս երգերը) 
Ինչպես երկյուղած աղջիկ՝ կենտավրոսից
(կամ հարյուրապետից) .
Արդեն նրանք լեղապատառ փախչում են: 
Կազդվե՞ն նրանք ճշմարտանմանությունից: 
Անառիկ է նրանց կուսական բթությունը: 
Աղաչում եմ, եղբայր քննադատներ, 
Մի հոգացեք ինձ համար լսարան հայթայթել: 
Ես իմ ազատ տեսակի հետ եմ շփվում ժայռի վրա.
ամեն մի ծերպ
Լսել է կրունկներիս արձագանքը
սառը լույսի մեջ, 
խավարում:

* իտ.- գրական բանավեճ:


Erat Hora*

«Շնորհակալություն, ինչ էլ որ լինի» ։ Հետո նե շրջվեց
Եվ, ինչպես արևաշողն է հանգչում գլխիկոր ծաղիկների
Վրա, երբ քամին բարձրացնում ու թեքում է նրանց, 
Այդպես արագ նե հեռացավ։ Ինչ էլ որ լինի․ մի ժամ արև
Վայելեցի, ու ամենաբարձր աստվածներն անգամ
Չեն պարծենա թե գտել են առավել լավ բան
Քան այդ անցողիկ ժամվա հաճույքը։

* «այն ժամն էր» (լատ.):

Մնացյալները

Օ, անօգ քչեր երկրիս, ստրկացած փշուրք: 
Արվեստագետներ՝ կոտրված, 
Մոլորյալ, կորած՝ հեռավոր գյուղերում, 
Արհամարված, ընդդիմացած: 
Գեղեցկության սիրահարներ, սովահար, 
Անհաշտ՝ համակարգերի դեմ, 
Անօգ՝ կառավարման դեմ: 
Դուք, որ չգիտեք ինքներդ ձեզ մաշել՝
Հաջողությանը անվերջ փակչելով, 
Դուք, որ գիտեք պոռոտախոսել
Եվ չեք էլ կարող կրկնությամբ կռել ինքներդ ձեզ: 
Նրբիկ մարդիկ, 
Կոտրված՝ շինծու գիտելիքների դեմ, 
Դուք, որ ամեն ինչ անգիր գիտեք, 
Ատելի, փակված, արհամարհված: 
Հիշեք, 
Ես փոթորիկն եմ կտրել անցել, 
Ես կրել եմ իմ աքսորը:

 

 

Երան Գույումճեան. «Պիտի կարենա՞նք մեր մէջ մշակել ՏԵՍՆԵԼՈՒ, ՀԱՐՑԱԴՐԵԼՈՒ, ՄՏԱԾԵԼՈՒ կարեւորագոյն յատկանիշները....»

17.12.2014 23:59

Երան Գույումճեանը այս 12 հարցերին  անուղղակիորեն  վաղուց  է  պատասխանել  իր  գրառումներով:  մենք այս հարցերը կազմեցինք և ուղղեցինք  նրան: Ստացված  պատասխաններն ըստ  էության  դարձան ավելի  վաղ  գրված  նրա խոհերի  շարունակությունը:
Այսպիսով մենք ունեցանք թե' բուն հարցերի անմիջական պատասխանները, և թե տիկին  Գույումճեանի ֆեյսբուքյան հարթակում տարբեր առիթներով ավելի վաղ գրած մտորումները, որոնք մասամբ համապատասխանում են հիշյալ հարցերին ( այդ  պատասխանները մեր  կողմից ընդգծված են) Այսպիսով ԳԱՂՏՆԻ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑ խորագիրը կրող էջը սկսում է իր հարցազրույցների շարքը:
 
-Տիկին  Գույումճեան Հաճախ որոշները թողած իրենց սեփական մտածելակերպը կամ կարծիքը'  առաջնորդվում են մյուսների տեսակետներով: Ի՞նչ կասեք նման մարդկանց մասին:
 
-Սխալ պիտի ըլլար դատելը, բայց նման մարդիկ հաւանաբար կորսնցուցած են կամ ընդհանրապէս չունին ինքնուրոյն մտածելու կամ միտք ածելու յատկութիւն:
Ժամանակին մեծ փիլիսոփայ ՏԷՔԱՐԹ կարեւորութեամբ ընդգծած էր՝ «կը մտածեմ, ուրեմն կա՛մ» կամ «Cogito ergo sum»... բայց ներկայիս, մտային ծուլութեան մէջ տակաւ մխրճուող մարդկութեան համար, գուցէ աւելի լաւ պիտի ըլլար ըսել՝ «ես կամ, ուրեմն կը մտածեմ»...., քանզի առանց մտածելու ապրիլը պիտի նշանակէր փոխ առնել այլոց միտքերը թութակաբար, առանց սեփական մտածումի բովէն անցնելու զանոնք....Եթէ չմտածենք, կամ միտք չածենք, յայնժամ կ'ենթարկուինք տեւաբար այլոց ի գործ դրած ուղեղալուացումներու եւ կը դառնանք գործիք, ոչ՝ մտածող ենթակայ...
 
-Հաճախ մեզ թվում է, որ դիմացինը մեզանից ավելի շատ է սխալվում: Դա այդպե՞ս է:
 
-Անձնապէս ես իմ մեծագոյն քննադատն եմ...հետեւաբար կը դժուարանամ պատասխանել...
Նախքան ուրիշէն բան մը ակնկալելը, մենք մեր սեփական անձին հետ պիտի ըլլանք խստապահանջ....ուրիշին սխալը տեսնելէ առաջ, մեր սխալը պիտի տեսնենք անաչառ ու անկողմնակալ աչքով....ուրիշը քննադատելէ առաջ, մեր սեփական անձը պիտի դատափետենք....Սա չէ՞ ուղին ճշմարիտ յառաջդիմութեան....քանզի բոլոր գործուած սխալներուն մէջ, մասնիկ մը կայ մեր ալ սխալէն...եթէ կարենանք դուրս ելլել մեր խոզակէն եւ՝ տեսնել ամբողջ համայնապատկերը ազգային թէ մարդկային պատմութեան....
 
-Անցնող օրերը  արդարացնու՞մ են մեր  նպատակների իրագործումը: Չի՞ լինում, որ այս երկար  ճանապարհին  վհատվենք:
 
-Ես ընդհանրապէս միշտ ալ դժգոհ կը մնամ ըրածէս, միշտ ալ աւելին պահանջելով ....սակայն սա վհատութիւն չէ երբեք...այլ՝  աւելին կամ աւելի լաւը ընելու մշտական ձգտում...
Ամէն օրուան հետ, պիտի կարենանք դէմ առ դէմ կանգնիլ մեր խղճին հետ....հաշիւ տալու անոր թէ ի՞նչ գործած ենք, ի՞նչ ձեռքբերած, ի՞նչ աշխատանք կատարած՝ արդարացնելու համար մեր գոյութիւնը այս աշխարհիս երեսին....տակաւին՝ խոստանալու ալ, որ ի՞նչ նպատակներ ալ ունինք իրագործելիք՝ մեր կեանքի ճանապարհին, քանզի այդ նպատակներն են որ գերազանցօրէն ոյժ ու աւիւն պիտի տան ապրելու, մաքառելու, պայքարելու ալ, թիավարելու հոսանքն ի վեր կեանքի ալիքներուն եւ խութերուն...., քանզի ՆՊԱՏԱԿԸ ՏԿԱՐՈՒԹԻՒՆ ՊԻՏԻ ՉՃԱՆՉՆԱՅ....ՊԷՏՔ ՉԷ ՃԱՆՉՆԱՅ...
 
-Մոտեցավ ձմեռը:  Մանկությունից եկող  մեր  հոգիներում արձագանք ունի՞  մոտեցող ձմեռը:
 
-Ձմեռը կարծէք կը տրամադրէ մարդը ներամփոփ խոկումի, անդրադարձի, վերյիշումի, որոնցմէ անբաժան է մեր մանկութիւնը....պահեր կան երբ կարծէք ամենայն թարմութեամբ կ'ապրիմ մանկական յուշերս՝  յատկապէս ձմրան եղանակին....
Ձմրան ցուրտ գիշերներուն, մեր մանուկ հոգիները կը տաքնային այն անուշ հեքիաթներով, զորս կը պատմէր իմ աննման հայրիկս....Պատմելու յատուկ շնորհք ունէր ան, իսկ մեր մանկական երեւակայութեան չափ ու սահման չկար....Միտքս թռիչք կ'առնէր այդ պատումներու հերոսներուն հրաշք-սխրանքներու թեւերով....բարին կը յաղթէր չարին, արդարը՝ անարդարին...: Իւրաքանչիւր հեքիաթ անպայմանօրէն կեանքի դաս մը ունէր իր մէջ թաքնուած՝ քաջութեան, խիզախութեան, բարեգթութեան եւ այլ առաքինութեանց..., որոնք բարոյական մթնոլորտ մը կը ստեղծէին...: Մեր մանուկ հոգիները կ'ըմբոստանային չարին ու անիրաւին դէմ, որ անպայմանօրէն կը կրէր իր պատիժը, մինչ բարին կը վարձատրուէր.... Ձմրան այս եղանակին, հայրիկիս սիրելի պատկերը կ'ուրուագծուի աչքիս մէջ, իր ձայնը կը լսեմ ականջիս....եւ անհուն կարօտը կը սեղմուի սրտիս մէջ....Ձմրան խորհուրդին մէջ, ինծի համար թանկագի յիշատակ է մանուկ օրերուս այս լուսեղէն հեքիաթը....
 
 
-Ի՞նչ զգացողություն եք ունենում, երբ մոտենում է Նոր տարին:
 
-Մօտալուտ Նոր տարին զգաստ անդրադարձի, ապրուած օրերը վերարժեւորելու եւ նորոգ տեսլականով ու եռանդով Նոր Տարին դիմաւորելու տրամադրութիւն կը ստեղծէ...
Դեկտեմբեր ամսուան առաջին օրը....Սա ուրիշ տեղ ունի սրտիս մէջ, յուշարարը ըլլալով մանկութեանս հեքիաթային օրերուն, երա՛զ դարձած օրերուն, երբ մօտալուտ Կաղանդին կը սպասէինք անհամբեր, Կաղանդ պապային խոստացած համեստ, բայց մեզի համար անգին նուէրներուն ալ....Ուրիշ էր Կաղանդը մեր մանկութեան....ջերմիկ, տօնական մթնոլորտով, սիրելի դէմքերու, ընտանեկան յարկի անփոխարինելի քաղցրութեամբ՝ համակ սէր ու գորով, համակ խանդաղատանք ու գուրգուրանք...., գուցէ առանց պերճափայլ շքեղութեան, բայց տաքուկ-տաքուկ այն չեմգիտեր ի՛նչ անուշութեամբ օծուն, որ երանաւէտ զգացումներով կը պարուրէր հոգիս, սիրտս, էութիւնս համակ.....Կաղանդի այդ անուրջը դեռ կ'ապրի հոգիիս ծալքերուն մէջ եւ անգամ մը եւս կը կենդանանայ դեկտեմբերեան այս օրերուն....
 
-Երազներն  իրական  ե՞ն:
 
-Այն երազները զորս մենք կը հիւսենք մեր կեանքին ընթացքին կ'իմաստաւորեն մեր գոյութիւնը....եւ վերջ չունին...Դանիէլ Վարուժան այնքան նշանակալից կերպով կ'ըսէ. «Միայն երազը կ'ապրի, միայն երազն անմահ է»:
Երբ փոքր էինք, մեզի այնպէս կը թուէր թէ ժամանակը շա՛տ դանդաղօրէն կը յառաջանար, իսկ մենք անչա՛փ կ'ուզէինք օր առաջ մեծնալ....հասնիլ մեր երազներու կատարին.... վարդագոյն, հեքիաթային երազներու կատարին...Մեծցանք, թեւակոխեցինք նոյնիսկ մեր կեանքի աշունը, իսկ ժամանակը հիմա կը թուի այնքա՛ն արագ սլանալ, որ կարծես շնչակտուր կ'երթանք անոր ետեւէն, իսկ անիկա կը սուրայ հապշտապ, սրընթաց, արագասոյր....Իսկ ԵՐԱԶՆԵՐԸ՞...Ճիշդ է որ անոնք ա՛լ վարդագոյն չեն, բայց դեռ կան անոնք եւ պիտի ըլլան, քանի կանք, քանի կը շնչենք....ԵՐԱԶՆԵՐԸ ԱՆՄԱՀ ԵՆ...
 
-Ի՞նչ է ձեզ  համար  սերը:
 
-Սէրը կեանքն իսկ է, անոր բուն իմաստն ու արժէքը...ՍԷՐԸ, ԱՆԱՆՁՆԱԿԱՆ, ԱՆՊԱՅՄԱՆԱԿԱՆ ՍԷՐԸ, որ կը տրուի սիրուած էակին, ընտանիքին, ազգին ու հայրենիքին եւ համայն մարդկութեան....
Ճշմարիտ սէրը կեանքն իսկ է, անոր բուն բովանդակութիւնը, անոր խորապրումը, անոր գոյիմաստը....Սէր որ կը տրուի անանձնական՝ բոլորին, սիրուած անձին, ընտանիքին, ազգին, հայրենիքին ու համայն մարդկութեան....Սէրը անսպառ է եւ որքան տրուի՝ չի սպառիր, այլ նոյնիսկ կը բազմապատկուի, կ'ազնուանայ, կը վսեմանայ...մարդ էակը մօտեցնելով իր Արարչին....Սէրը, ճշմարիտ սէրը անպայմանական է, չազդուիր արտաքին ազդակներէ ու պայմաններէ....Ահա այս ՍԷՐՆ է, որ տակաւ կը նուազի՝ նիւթապաշտ եւ եսամոլ մեր դարուն....
 
-Օրերը նման ե՞ն իրար:
 
Օրերը կը թուին նման ըլլալ իրարու, բայց խորքին մէջ կեանքը միշտ ալ յարափոփոխ է եւ հետեւաբար նոր....
Կիրակի առաւօտ է, սովորական լուսաւոր եւ պայծառ ԿԻՐԱԿԻ....Բայց ոչինչ սովորական է խորքին մէջ՝ այս աշխարհիս երեսին, երբ կը դիտենք կեանքի հրաշք իրականութիւնը, երբ կը խորապրինք կեանքի հրաշք-խորհուրդը, որ շարունակ մեզ կը զարմացնէ, մեզ կը հիացնէ, մեզ կը լիացնէ....Կը բաւէ որ չկորսնցնենք ՍՔԱՆՉԱՆԱԼՈՒ հոգիի յատկութիւնը....մանկան նման սքանչանալու կեանքի եւ բնութեան երեւոյթներով, նոր աչքով փորձել դիտելու զանոնք....լուսաբացէն մինչեւ անհուն երկինքը....ծառ ու ծաղիկէն մինչեւ ամէնէն խոնարհ խոտն ու տերեւը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը կրէ իր մէջ կեանքի տիեզերական հրաշքէն նշոյլ մը, հիւլէ մը....խորհելու գրգիռ մը, զգալու թրթիռ մը....կեանք կոչուող առեղծուածի խորին խորհուրդը....
 
-Նեղ հատվածական մտածելակերպը խանգարու՞մ է  մեզ:
 
-Հատուածական մտածելակերպը շատ կը խանգարէ տեսնելու անտառը ծառի ետին...տեսնելու համահայկականը նեղ-հատուածականի ետին, ինչ որ կործանարար է ազգի համար...
Ինչո՞ւ մարդը արժեւորել սոսկ իր հատուածական պատկանելիութեամբ....«Մեզմէ չէ ու վերջ»....Ինչո՞ւ չկարենալ անաչառ ըլլալ, լայնախոհ, անկաղապար....Ինչո՞ւ միայն ձգտիլ լոկ աթոռներու պարգեւած չորքոտանի փառամոլութեան....Ինչո՞ւ չբանալ միտքն ու հոգին ամէն մէկ հայու, սիրել ու գնահատել զայն անպայմանական մօտեցումով....Ինչո՞ւ չկարենալ յաղթահարել մեր մէջ նստած փոքրոգին, նեղմիտը, մարդուկը եւ բարձրանալ ՀԱՅՈՒ ԿՈՉՈՒՄԻՆ....
 
Յոգնած եմ գաղութներու կեանքի նեղմտութիւններէն, ակումբային կեթթոներէն, նեղ-հատուածական մտածելակերպէն, ծառէն անդին անտառը չկարենալ տեսնելու կարճատեսութենէն....Էսթապլիշմէնթային կաղապարուած միտքերէն....տեսակ-տեսակ կարծրատիպերէն, որոնք կ'արգելակեն մտքի, հոգիի ազատ թռիչքը դէպի լայնարձակ տարածութիւններ...
 
-Ազատության և ստրկամտության ձեր ձևակերպումը:
 
-Ազատութիւնը ազատ ընտրանքն է եւ խոր պատասխանատուութիւնը այդ ընտրանքին....ստրկամտութիւնը ուրիշին ընտրածը որդեգրել եւ խոյս տալ է պատասխանատուութենէ...
ԱԶԱՏՈՒԹԻՒՆ Է, երբ մենք մեր սեփական ուժերուն կ'ապաւինինք եւ ո՛չ՝ այլոց... ԱԶԱՏՈՒԹԻՒՆ Է, երբ կը միաւորուինք ազգովին ԱԶԳԱՅԻՆ ԳԱՂԱՓԱՐԻ շուրջ եւ դուրսէն՝ Արեւմուտքէն կամ Արեւելքէն, Հիւսիսէն թէ Հարաւէն չենք սպասեր մեր փրկութիւնը...ԱԶԱՏՈՒԹԻՒՆ Է, երբ վերջապէս կը գիտակցինք եւ կը խորըմբռնենք այն ամէնէն պարզ ճշմարտութիւնը, որ մենք ենք ՏԷՐԸ մեր ճակատագրին, եւ ուրիշը չէ որ պիտի գայ մեր գլուխը քերէ, մեր տեղ....ՍՏՐԿԱՄՏՈՒԹԻՒՆ է էապէս՝ սուտ ու փուճ ՔԱՐՈԶՉՈՒԹԻՒՆԸ կատարել ա՛յս կամ ա՛յն ԲԵՒԵՌԻՆ...Արդեօ՞ք կ'արժէ ստրկամիտ եւ անազատ ըլլալ յանուն երեսուն խեղճ արծաթի....
 
-Բոլոր դեպքերու՞մ է, որ իրադարձութիւնները մարդիկ  ճիշտ են  կարողանում  գնահատել:
 
-Մարդիկ կրնան սովորաբար ճիշդ գնահատել այն իրադարձութիւնը, որուն փորձառութիւնը ապրած են սեփական մորթի վրայ....
Դէպքերն ու իրադարձութիւնները ՃԻՇԴ գնահատելը շատ քիչերուն է տրուած....Մարդիկ մեծաւ մասամբ կը հաւատան լրատուամիջոցներու կամ լոզունգներու տարածած ՔԱՐՈԶՉՈՒԹԵԱՆ եւ ըստ այնմ կը դիրքաւորուին, շատ անգամ ՎՏԱՆԳԵԼՈՎ ազգի, երկրի ապագան...: Յիշենք որ ժամանակին, հայութեան մէկ կարեւոր տոկոսը հաւատաց երիտթուրքերու քարոզած «Հաւասարութիւն, եղբայրութիւն....» սնամէջ, կեղծ լոզունգին, եւ չկրցաւ տեսնել համաթրքութեան ՍՊԱՌՆԱԼԻՔԸ, որ ի վերջոյ հասաւ մինչեւ հայերու դէմ մտայղացուած Ցեղասպանութեան եւ Հայրենազրկումին....
 
-Շփոթի այս մոլորակում չմոլորվելու համար կա՞ն կարևորագույն չափորոշիչներ: 
 
-Իւրաքանչիւր մարդ էակ կը կարծեմ՝  չմոլորուելու համար, կ'ունենայ արժէքներ եւ սկզբունքներ, որոնք իր կողմնացոյցներն են՝  կեանքի բարդ ոլորաններուն:
Ներկայ աշխարհին մէջ, ՄՈԼՈՐՈՒԻԼԸ շատ դիւրին է եւ թերեւս համատարած....Լրատուամիջոցներ՝ մամուլ, հեռուստատեսութիւն....ինչպէս նաեւ գովազդային աղմուկ, կը տարածեն ապատեղեկատուութիւն, միտքերու շփոթ....Նման մթնոլորտին մէջ, մարդը հակուած է տեսնելու միայն ծառը եւ ո՛չ՝ անտառը, որ կայ ծառին ետեւ: Քիչ անգամ կը հարցնենք՝ ինչո՞ւն եւ ինչպէ՞սը, դէպքերուն եւ երեւոյթներուն, հասկնալու համար անոնց տուն տուող բուն շարժառիթները....Եթէ կարենանք ըլլալ ԹԱՓԱՆՑԱՄԻՏ, ՀԵՌԱՏԵՍ, յայնժամ գուցէ չտարուինք մեզի ՀՐԱՄՑՈՒԱԾՈՎ միայն, այլեւ՝ անոնց ետին թաքնուածը կարենանք տեսնել..., քանզի շատ անգամ ժողովրդավար երեւցածը բռնապետութիւն է, արդար երեւցածը՝ անարդարութիւն, ճշմարիտ ու անկեղծ երեւցածը՝ սուտ ու կեղծիք.....Պիտի կարենա՞նք մեր մէջ մշակել ՏԵՍՆԵԼՈՒ, ՀԱՐՑԱԴՐԵԼՈՒ, ՄՏԱԾԵԼՈՒ կարեւորագոյն յատկանիշները....
 
Երան Գույումճեանին տրված  հարցերի և նրա ֆեյսբուքյան նյութերի հիման վրա պատրաստեց' Hay Azian-ը
 
 


 

Ռուբեն Հովսեփյան / Պատմվածքներ

10.12.2014 00:26

«Մի ժամանակ կարծում էի, թե արագիլներն են գարուն բերում։ Կանգնում էի մեր բակում, ցեխոտ մատներով սուլում ու ողջունում էի նրանց գալուստը...»

Արձակագիր, դրամատուրգ
Ծնվել է 1939թ. մայիսի 5-ին, Երևանում: 1956թ. ավարտել է Հոկտեմբերյանի (Արմավիր) թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը: 1956-57թթ աշխատել է Հոկտեմբերյանի հաստոցաշինական գործարանում: 1962թ. ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի երկրաբանական ֆակուլտետը: 1962-64թթ որպես երկրաբան աշխատել է Թուրքմենստանի Կարակումի անապատում: 1965-66թթ եղել է «Ավանգարդ» թերթի արվեստի և գրականության բաժնի վարիչը, 1966-69թթ` «Գրական թերթի» շրջիկ թղթակիցը, 1970-74թթ` «Սովետական գրականություն» ամսագրի արձակի բաժնի վարիչը: 1974-75թթ սովորել է Մոսկվայի բարձրագույն սցենարական դասընթացներում: 1975-76թթ աշխատել է ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի հեռուստատեսության և ռադիոհաղորդումների պետական կոմիտեում` որպես երիտասարդական հաղորդումների գլխավոր խմբագիր, 1976-79թթ` «Եթերում է Երևանը» թերթի խմբագրությունում: 1980-81թթ աշխատել է «Սովետական գրականություն» ամսագրում` որպես գրական-գեղարվեստական գրականության բաժնի վարիչ: 1981-82թթ եղել է «Սովետական գրող» հրատարակչության գեղարվեստական գրականության (ժամանակակից արձակ և պոեզիա) խմբագրության վարիչը, 1982-87թթ` «Սովետական գրող» (այժմ` «Նաիրի») հրատարակչության գլխավոր խմբագիրը, 1988-89թթ` Հայաստանի գրողների միության քարտուղարը: 1989թ-ից եղել է «Նորք» հանդեսի խմբագիրը, 1988թ-ից` ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր: Ռուսերեն առանձին գրքով լույս է տեսել նրա «Ճիչ» ժողովածուն (Երևան, 1975թ.), «Ճայերը» պատմվածքների ժողովածուն (Երևան, 1981թ.): 1975թ. Մոսկվայի «Պրոգրես» հրատարակչությունը ռուսերեն, հայերեն, անգլերեն, իսպաներեն, ֆրանսերեն և գերմաներեն լույս է ընծայել նրա «Երևան» ֆոտոալբոմը: 1983թ. «Սովետական գրող» հրատարակչությունը ռուսերեն լույս է ընծայել «Ամենատաք երկիրը» խորագրով գիրքը, որն ամփոփում է գրողի լավագույն պատմվածքներն ու «Որդան կարմիր» վիպակը: 1984թ. «Սովետսկի պիսատել» հրատարակչությունը լույս է ընծայել «Կարմիր որդան» ժողովածուն: 1985թ. «Ժամանակակից հայկական պատմվածք» մատենաշարով «Սովետական գրող» հրատարակչությունը լույս է ընծայել «Ապրիլ» ժողովածուն: Նրա սցենարով նկարահանվել է «Հնձան» (1973թ.), «Ամենատաք երկիրը» (1983թ.), «Ապրիլ» (1985թ.) ֆիլմերը: Գրել է նաև սցենար` Ս.Զորյանի «Խնձորի այգին» ստեղծագործության հիման վրա (1985թ.): 2000-07թթ եղել է ՀՀ ԱԺ պատգամավոր: 1980թ. արժանացել է Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի` «Որդան կարմիր» վիպակի համար, 2006թ.` դափնեկրի կոչմանը` «Ծիրանի ծառերի տակ» վեպի համար: Վերջինիս համար 2007թ. պարգևատրվել է նաև ՀՀ նախագահի մրցանակով: 2014թ. արժանացել է ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործչի կոչմանը:

______________________________

Նռներ

Պապս երանության մեջ էր. ծերության թոշակն աչքը ճպպացնելու նման ծախսել էր շուկայում՝ մի կիլո թութուն էր գնել, մի ձեռք ներքնաշոր, մոթալ պանիր, հաց, օղի էր խմել, և հիմա այդ օղին նրան օրորում էր: Ճռճռան թախտին նստած, նա ծույլ-ծույլ քանդում էր շալվարի կոճակները, կոշիկների ամրակապերը և քթի տակ դնդնում էր մի երգ, որը ոչ տխուր էր, ոչ էլ ուրախ: Դա և տխուր, և ուրախ երգ էր՝ խնամքով պահված մի հուշ կինտոյական Թիֆլիսից, որտեղ պապս ծախսել էր ջահելությունը ճիշտ այնպես, ինչպես, ահա, ծերության թոշակն էր ծախսել մեր կիսաքաղաքի շուկայում:
– Մի երգիր, պապ,- ճչացի ես:
– Ինչո՞ւ, այ շան ծիծ կերած:
– Մի երգիր,- ասացի,- լացս գալիս է:
Լացս գալիս էր ոչ այն պատճառով, որ երգը լացացնող էր, չէ, դա ոչ տխուր, ոչ էլ ուրախ, դա և’ տխուր, և’ ուրախ, սովորական մի երգ էր, որ կինտոները երգում էին խնձոր ծախելիս՝ «դուլի յաբլոկի, դուլի յաբլոկի…»: Լացս գալիս էր, որովհետև պապս, հորս հայրը, որի միակ թոռը ես էի, որի ասելով՝ մեր օջախի միակ հույսը ես էի, ծերության թոշակը մինչև վերջին կոպեկը ծախսել էր՝ առանց ինձ հիշելու: Միայն խմած օղու փողերով նա կարող էր տուն բերել հինգ-վեց հատ մեծ նուռ, և այդքանը բավական կլիներ, որ հիմա լացս չգար:
Գիտե՞ք, ես հեքիաթներ եմ հնարում, այսինքն՝ ոչ թե հնարում, այլ պատմում եմ: Ես չեմ էլ պատմում՝ տեսնում եմ հնարածս, պատմածս հեքիաթները, և այդ հեքիաթներում միշտ էլ նուռ է լինում: Նուռը միայն միրգ չէ: Նուռը հեքիաթ է: Նռան բազմանիստ հատիկները, այդ պսպղուն, կարմիր հատիկները անդամանդներ են, հակինթ, իսկ ադամանդ ու հակինթ որտե՞ղ է հանդիպում: Հեքիաթում:
Արդեն քանի օր է ես մտնում եմ մրգերի խանութ ու նայում եմ նռների կույտին: Ես մտովի կճպում եմ բոլոր այդ նռները և հատիկներից ապարանջան եմ սարքում, մանյակ…
Այսօր վաճառողը, երևի ախորժակ գրգռելու համար, մի մեծ նուռ էր կտրել, և հյութը, արյան նման հյութը, կաթկթել էր վաճառասեղանին: Այդ կարմիր կաթիլներն այնպես էին փայլփլում, այնպես էին կանչում, որ ես չդիմացա, մատս գողտուկ մոտեցրի, որ հետո բերանս տանեմ, բայց կաթիլները սառել էին, սառույց էին դարձել:
– Լացդ գալիս է, լաց եղիր,- ասաց պապս,- երբ մարդու լացը գալիս է, պիտի լացի: Եթե ուտել է ուզում՝ պիտի ուտի, եթե խմել է ուզում՝ պիտի խմի…
Հիմա նա մերկ էր և փորձում էր հագնել նոր վարտիքն ու շապիկը, որ թութունի, մոթալ պանրի, հացի հետ բերել էր շուկայից: Ես սարսափով մտածեցի, որ վարտիքն ու շապիկը երևի ուրիշինն են, որը հիմա չկա, մեռել է, չկա. թե չէ ինչո՞ւ պիտի վաճառեին շուկայում: Ես մտածեցի, որ այդ մեռածը այս գիշեր կամ վաղը երևալու է պապիս աչքին և պահանջելու է իր սպիտակեղենը: Ի՞նչ պատասխան պիտի տա: Եվ ես խղճացի պապիս: Ես ներեցի պապիս, բայց, միևնույն է, լացս գալիս էր: Որովհետև հանկարծ միտս եկան իմ ապրած բոլոր տխրությունները: Հիշեցի մորս, որը հանկարծ անհետացավ: Հիշեցի նրա անհետացման երեկոն, երբ տանը միայն ես ու հայրս էինք: Իրար հետ չէինք խոսում, իրար չէինք նայում: Ես շաքար էի գցել բաժակիս մեջ և փոքրիկ գդալով խառնում էի թեյը: Ես երկար էի խառնում. գդալը զարկվում էր բաժակի պատերին… Հայրս սպասում էր, որ վերջացնեմ խաղս. նրան էլ էր պետք խառնել թեյը: Շաքարն արդեն հալվել-լուծվել էր, բայց ես խառնում էի: Ես զրնգացնում էի բաժակը: Ես երգ էի լսում:
Եվ հայրս ստիպված ասաց.
– Գդալը չե՞ս տա:
– Չէ:
– Լավ,- ասաց հայրս ու թեյը խմեց առանց խառնելու:
Ես նայեցի նրա դեմքին, չգիտեմ ինչ տեսա, բայց հիշում եմ, որ լաց եղա:
– Մարդ ծտի պես պիտի ապրի,- ասաց պապս,- ուտել ես ուզում՝ կեր, խմել ես ուզում՝ խմիր, երգել ես ուզում՝ երգիր…
Դուռն առանց թակոցի բացվեց, և ներս մտավ թևքերը քշտած որբևայրի Վաթեն, մեր հարևանուհին: Նրանից գոլորշի էր պոկվում և օճառի հոտ էր գալիս, ու ես գլխի ընկա, որ պիտի լողանամ:
– Դե, շուտ, դե, շուտ,- ասաց Վաթեն,- ջուրը սառչում է, տարին վերջանում է: Կեղտոտ մարմնով նոր տարին չեն սկսի, բալա: Ամբողջ տարին կեղտոտ կմնաս, բալա: Դե, շուտ, դե, շուտ:
Նա ինքն էլ հանեց շորերս, գրկեց ինձ ու տարավ, գցեց տաշտակը: Չոր-չոր մատներով տրորում էր թևերս, թիկունքս, վիզս՝ ինձ թվում էր, թե պլոկում է կաշիս, գլխիս եռացրած ջուր էր լցնում, ու ես, իբր ցավից, իբր ջրի տաքությունից, լաց էի լինում:
Իսկ երբ արդեն չորացած, հագնված, մաքուր, տաքուկ նստած էի տանը, վառարանի կողքին, երբ մի կուշտ լաց եղած-հանգստացած նայում էի վառարանի դռնակից շան լեզվի նման դուրս թռչող բոցին, տեսա մի հեքիաթ, որ դեռ երբեք չէի տեսել:
Գնացք կանգնեց մեր կայարանում, և այդ կանաչ գնացքից ցած իջավ Ձմեռ պապին: Նրա ձեռքին ոչ պարկ կար և ոչ էլ տոպրակ: Այդպես դատարկաձեռն նա մոտեցավ ինձ ու շոյեց գլուխս: Հետո գրպանից մի նուռ հանեց, հետո երկրորդը, երրորդը, չորրորդը, հետո կայարանի զանգը խփեցին, և Ձմեռ պապին էլի գլուխս շոյեց ու վազեց-հասավ շարժվող գնացքին:
Այնպես պարզ տեսա այս հեքիաթը, որ վերջում զարմացա, երբ նռներն անհետացան: Յոթ անգամ տեսա նույն հեքիաթը և դեռ էլի կտեսնեի, եթե չգար հայրս: Հորս ձեռքին ոչ պարկ կար և ոչ էլ տոպրակ: Այդպես դատարկաձեռն նա մոտեցավ ինձ ու շոյեց գլուխս: Շունչս պահած՝ ես սպասում էի շարունակությանը, սպասում էի հեքիաթի շարունակությանը: Հայրս գրպաններից ոչինչ չհանեց: Ոչ նուռ, ոչ խնձոր, ոչ կոնֆետ, ոչինչ:
Ու ես մտածեցի, որ այս աշխարհում ոչ ոք, ոչ ոք չի ուզում հեքիաթը իրականություն դարձնել: Ախր, ինչ մի դժվար բան էր գրպանից չորս նուռ հանելը…
– Ես գնում եմ կայարան,- ասացի՝ հագնելով վերարկուս:
– Այս ուշ ժամի՞ն,- հարցրեց հայրս:
– Հա, այս ուշ ժամին:
– Լավ,- ասաց հայրս,- գնա:
Ես էլի հիշեցի գդալի պատմությունը. ինչո՞ւ չի կոպտում այս մարդը, ինչո՞ւ չի բղավում վրաս, ինչո՞ւ չի արգելում: Եթե կոպտեր, եթե բղավեր, եթե արգելեր, ես կասեի՝ գնում եմ, հեռանում եմ, որովհետև մի նուռն ի՞նչ է, որ այս Նոր տարվա գիշերը չես բերել: Բայց նա չի կոպտում, չի բղավում, չի արգելում. նա ասում է՝ «լավ», ու ես ավելի եմ տխրում:
Հայրս էլ դուրս եկավ: Մեզ վրա մրսած մի շուն ոռնաց, բայց մենք ուշադրություն չենք դարձնում: Մեզ վրա ձյուն է թափվում, բայց մենք ուշադրություն չենք դարձնում: Մենք գնում ենք կայարան, որտեղ շուտով կանգ կառնի գիշերվա գնացքը: Ես մտքումս օգնության եմ կանչում հնարածս, տեսածս հեքիաթների բոլոր կախարդներին. մի անգամ, խնդրում եմ, մի անգամ հեքիաթը իրականություն դարձրեք: Ես ձեզանից ոչ տոնածառ եմ ուզում, ոչ սահնակ, ոչ պալատ, ոչ ձի, ես ձեզանից խնդրում եմ, որ այսօր, հենց այս գիշերվա գնացքից ցած իջնի Ձմեռ պապին և ինձ նվիրի չորս նուռ: Չորս նուռ: Չորս նուռ:
Մենք անցնում էինք մրգերի խանութի մոտով, և ես չկարողացա անտարբեր մնալ: Նռների կույտը կիսով չափ պակասել էր: Ես թևքովս սրբեցի ցուցափեղկի ապակին, որ լավ տեսնեմ, բայց ապակին քրտնել էր ներսից:
– Նուռը թթվաշ է, չէ՞, հայրիկ,- հարցրեցի ես:
– Թթվաշ է:
– Ատամներս մրսում են նուռ ուտելուց,- ասացի ես և մտքումս էլի խնդրում էի կախարդներին. մի անգամ, գոնե մի անգամ թող հեքիաթը հեքիաթ չլինի:
Կառամատույցում կարմիր գլխարկով կայարանապետն էր կանգնած և մի քանի երկաթուղային: Կայարանապետի լապտերիկի լույսը սառչում էր օդում, և այդ լույսի մեջ ձյան փաթիլներն ավելի շատ էին ու ավելի մեծ, ու ավելի թափանցիկ: Հետո լապտերիկի լույսը աղոտացավ, որովհետև մոտենում էր գնացքը՝ հրեշի աչքերի նման լուսարձակներով:
Վագոնների լուսամուտներին կպած մոմագույն դեմքեր անցան մեր կողքով, լուսամփոփներ, վարագույրներ, ածուխի, մազութի, յուղի հոտ անցավ մեր կողքով, հետո գնացքը կանգ առավ:
Գնացքից ցած իջավ մեկը, բայց դա Ձմեռ պապին չէր, և ինչքան գլխի ընկա, այդ մեկը մատ էր թափ տալիս կայարանապետի վրա:
Մոտեցանք: Մարդը բղավում էր.
– Մաքրել, իսկույն մաքրել:
– Լսում եմ,- գլուխ էր տալիս կայարանապետը:
– Հերթապահություն է պետք հաստատել, սա ի՞նչ բարբարոսություն է:
– Լսում եմ,- գլուխ էր տալիս կայարանապետը հեռացող գնացքին:
Ես տուն դարձա մենակ, որովհետև հայրս հանձն առավ մաքրել արձանի ձյունը և մաքրել մինչև առավոտ, մաքրել՝ քանի դեռ ձյուն է գալիս:
– Կվարձատրենք,- խոստացավ կայարանապետը:
Ես տուն հասա՝ պապս չէր սպասել Նոր տարուն, քնել էր: Ես էլ մտա անկողին և որոշեցի այլևս երբեք, երբեք հեքիաթներ չհնարել, չտեսնել: Եվ կարծեմ առաջին անգամ առանց հեքիաթ տեսնելու քնեցի:
Իսկ առավոտյան բարձիս տակ չորս նուռ գտա:
Իսկ առավոտյան պապս վառարանի վրա աղյուս էր տաքացնում, որ դնի երկու վերմակով փաթաթված, դողացող հորս ոտքերի տակ:
Ու ես մտածեցի, որ այս աշխարհում ամենից, ամենից դժվար բանը հեքիաթն իրականություն դարձնելն է…

___________________


ՍԱՅԼԸ

Քանի դեռ ինքնաթիռը օդում էր, նրան թվում էր, թե գյուղը, որտեղ պիտի հանգստանար, օդանավակայանի մոտերքում է, թեև տեղեկացել էր, որ երկու-երեք ժամվա ճանապարհ էլ պիտի անցնի, մինչև հասնի վիճակահանությամբ ընտրած հանգստավայրը:
Ինքնաթիռը ուշացել էր, գյուղի ավտոբուսը չէր սպասել, և Դերենիկը պիտի որոշեր՝ գնալ ոտքո՞վ, թե՞ գիշերել շրջկենտրոնի անհրապույր հյուրանոցում: Բարեբախտաբար, տեղյակ մեկը հայտնեց, որ, ուր որ է, ճանապարհ կընկնի մի սայլ, Ներսեսի սայլը, որ այդ սայլը մեկնում է հենց այն գյուղը, ուր ուզում է գնալ երիտասարդը:
Սայլը շուտով հայտնվեց ճամփաբաժանում և կանգնեց ուղիղ Դերենիկի կողքին:
Սայլապանն ասաց, թե՝ ինչու չէ, կտանի ջահելին, կհասցնի գյուղ, եթե ջահելը ինքնաթիռից հետո համաձայն է սայլ նստել և եթե չի սարսափում դատարկ դագաղից, որն, ինչպես տեսնում է ջահելը, դրված է սայլի մեջ:
Մի խումբ տղաներ շրջապատեցին սայլը, և Դերենիկը չհասկացավ, թե ինչու սայլապանը քշեց նրանց: Հետո գլխի ընկավ, որ տղաները ձիու պոչի մազ էին խնդրում:
Սայլապանը դագաղի վրա խոտ փռեց, հանեց արմունկները քրքրված բաճկոնը, թափ տվեց, փռեց տակը, բռունցքով տրորեց բաճկոնի փոշին կուլ տված մանր աչքերը, որ խեղճացել էին հաստ հոնքերի տակ ու, տնտղելով Դերենիկի նիհար ոտքերը, ոտքերից էլ վեր, ասաց ոչ այն է խղճալով, ոչ այն է՝ ծաղրելով:
- Միս չկա վրադ, ոսկորներդ մզզալու են:
Տղաները հեռացել էին սայլից, բայց դեռ հույս ունեին համոզել սայլապանին՝ մի քանի մազ կտրելու ձիու պոչից: Մեկի ձեռքին նույնիսկ մկրատ էր չխկչխկում:
- Խոտով դագաղն ես ծածկում,- անհամարձակ խոսեց Դերենիկը,- խոտը կփռեի տակս, փափուկ կլիներ:
Նա քանդեց վերնաշապիկի քշտած թևքերը, զգուշորեն շփեց ճմռթած տեղերը, որ չկսկծա արևահար մաշկը, ու նախանձով նայում էր ձիու պոչի մազ աղերսող տղաների կավագույն թևերին, ոտքերին: «Սրանց թեկուզ վառարանը գցիր,- մտածեց Դերենիկը,- անվնաս դուրս կգան»:
- Չքվեք,- չարացավ սայլապանը,- ամեն մեկիդ թե մի-մի մազ տամ, անասունը կմնա անպոչ:
Մտրակը ֆշշաց օդում, կավագույն տղաները հուսախաբված սուլեցին, իսկ Դերենիկը փակեց աչքերը, որ չտեսնի ձիերի ծեծը:
Երբ նա բացեց աչքերը, սայլապանը խորամանկ ժպտում էր ու մսոտ քթի տակ երգ էր դնդնում: Դերենիկը հայացքով փնտրեց մտրակի հետքը և, որովհետև չգտավ, մտածեց, որ սայլապանը չի զարկել ձիերին:
Նա հանեց կոշիկները, շարժեց ոտնամատերը ու զարմանքով նկատեց, որ ոտնամատերի խաղը նույնությամբ կրկնում են ձեռքի մատները: Գուլպաներն էլ հանեց, խցկեց կոշիկների ներսը ու խոնավ, սպիտակ ոտքերը տնկեց հասունացող արտի սվվոցի դեմ:
«Տե՜ր աստված,- հաճույքից թուլացավ Դերենիկը,- մի՞թե այսքան մեծ կակաչներ են լինում»: Բայց նա իսկույն գլխի ընկավ, որ իրեն զարմացնողը կակաչների կարմրությունն է և ոչ թե մեծությունը: Նա նույնիսկ ենթադրեց, որ կակաչներն իրականում այնքան էլ մեծ չեն, որքան երևում են հեռվից: Կարմրությունն է մեծության պատրանք ստեղծում:
- Քեռի, մի խփիր ձիերին,- խնդրեց Դերենիկը,- բարակացծ լինես, նեղացած լինես, մեկ է, մի խփիր...
«Որովհետև,- մտքում շարունակեց Դերենիկը,- ձիերը մեր բարեկամներն են... Մտրակը տուր ձիուն ու տես՝ կխփի՞ նա քեզ: Չի խփի, իսկ դու խփում ես»:
- Պահ, պահ, պահ,- ձեռք առավ սայլապանը,- Հիսուս Քրիստոսն է: Հա, էլի, նա է: Ե՞րբ եկար, աստծո որդի: Բա ինչո՞ւ ուշացար: Երկիրն ապականվեց, մեղքերը կերան երկիրը: Մի օր շուտ գայիր գոնե, խեղճ Ենոքին փրկեիր:
Դերենիկը տրորեց քթատակը, որ սրբի խուտուտ տվող հիմարավուն ժպիտը. «Սրա հետ խոսել չի լինի»:
Նրան վշտացնողը սայլապանի ծաղրը չէր. նա վշտացել էր, որ սայլապանը ծաղրեց հենց այն ժամանակ, երբ ինքը մերկ ոտքերով շնչում էր հասունացող արտի սվվոցը, հիանում էր կակաչների կարմրությամբ, երբ կրծքի տակ աճում էր այնպիսի մի հաճելի ու հազվագյուտ զգացում, որի պոռթկումը շատ խորհրդավոր գաղտնիքի լուծում էր դառնալու: Հիմա նա կորցրել էր մտքի թելը, հիմա նա կորուստ էր սգում, ու տխրությունն ավելի սուր էր, որովհետև չգիտեր, թե որն է, ինչն է կորուստը:
«Բոլորս էլ հանճարեղության պահեր ենք ապրում,- ցավով եզրահանգեց Դերենիկը,- և ահա մի սայլապան, մի մտրակ սպանում է այդ պահը»:
- Եկել ես ի՞նչ անես, աստծո որդի,- շարունակեց սայլապանը,- բա չխրատվեցի՞ր: Տնաշեն, իմաստուն մարդու էլ անուն ես հանել, չհասկացա՞ր, որ ուզածդ լինելու բան չի: Ասում ես՝ մի խփիր ձիերին: Ձիուն չխփես՝ կգնա՞: Ծոծրակդ կտեսնես, ձիու գնալը չես տեսնի: Քեզ մի բան ասեմ, չնեղանաս, աստծո որդի. դու մեզ շատ վնաս ես տվել: Ասա՝ ինչո՞ւ: Դու մեզ ասում ես՝ մի խփիր ձիուն, ու մենք չենք խփում: Չենք խփում, ու մեր սայլը չի շարժվում տեղից: Դու մեզ ասում ես՝ մի սպանիր, ու մենք չենք սպանում: Իսկ ում չենք սպանում, նա է մեզ սպանում: Եղա՞վ: Քո գիտությունը անգործ, անբան մարդու գիտություն է, մեռած մարդու գիտություն է: Ենոքի,- հոգին լույս դառնա,- գիտությունն է: Բա, ընկեր Քրիստոս, այսպիսի բաներ: Այսինքն՝ դու ի՞նչ Քրիստոս: Քրիստոսը լինեիր, չէիր ասի՝ դագաղը թող բաց մնա, արևի տակ գույնը գցի, միայն թե տակս փափուկ լինի: Վաղը թաղելու են Ենոքին, մարդիկ տեսնեն գունաթափված դագաղը, ի՞նչ կասեն: Չե՞ն ասի՝ Ներսես, շան ծիծ կերած, երեսուն կիլոմետր գնացիր, երեսուն կիլոմետր ետ եկար, այս ի՞նչ անգույն դագաղ բերեցիր: Ես ո՞ր մեկին հասկացնեմ, որ դագաղագործը թե պետական, թե սեփական պլան է կատարում, ներկ է տնտեսում: Մարդ ես,- ասացի,- գոնե դագաղից կոպեկ մի պոկիր: Ներկը,- ասացի,- մարդավարի քսիր: «Դագա՞ղ,- ծիծաղում է,- ի՞նչ դագաղ: Սա քեզ համար է դագաղ: Ինձ համար ոնց որ աթոռ լինի կամ սնդուկ»: Վարժվել է, էլի: Թե կնիկը տուն չթողնի, կքնի արհեստանոցում, դագաղի մեջ: Կարո՞ղ ես քնել դագաղի մեջ:
- Ժամանակը գա՝ կքնեմ,- ինքն իրենից զզվեց Դերենիկը:
- Պա՜հ, ժամանակը գա... Ժամանակը գա՝ քեզ չեն էլ հարցնի: Տղամարդ ես, հիմա քնիր:
Դերենիկը խեղճացավ, կծկվեց. նրան թվաց, թե սայլապանը ուժով պառկեցրել է իրեն դագաղի մեջ ու քարով մեխում է կափարիչը:
- Գույնդ թռցրիր,- քրքջաց սայլապանը,- մեծ, ուսում առած տղա ես, չգիտե՞ս, որ դրանք սուտ-մուտ բաներ են:
- Ի՞նչն է սուտ-մուտ բաներ,- միայն իր ձայնը լսելու համար հարցրեց Դերենիկը, անզուսպ պահանջ զգալով շրջվել, տեսնել՝ արդյոք խոտերի տա՞կ է դագաղը: Սատանայական մի փսփսուկ նրան համոզում էր, որ դագաղի հետ տարօրինակ բաներ են կատարվում:
- Ոգին, գյորնափշտիկը, այն աշխարհը, սատանան, ես ի՞նչ գիտեմ... Դու ինչի՞ց վախեցար:
- Քեզանից,- խոստովանեց Դերենիկը,- թվաց, թե դու ինձ պառկեցրել ես դագաղի մեջ ու քարով մեխում ես կափարիչը: Ու այդ Ենոքը, միաչքանի այդ Ենոքը...
- Հա, միաչքանի էր Ենոքը: Ծառը կտրելիս տաշեղը դիպել էր աչքին, փչացրել էր:
- Ու այդ միաչքանի Ենոքը բղավում էր վրաս՝ տուր իմ դագաղը...
- Կա'ց,- ճչաց սայլապանը,- քեզ ո՞վ ասաց, որ միաչքանի էր Ենոքը: Ես չասացի: Դու մեր գյուղից չես... Քեզ ո՞վ ասաց...
Դերենիկը թոթվեց ուսերը, այլևս անհնար էր զսպել ցանկությունը, շրջվեց տեսավ սայլի ցնցումներից խոտերը ցրվել, մերկացրել են սև դագաղի սուր-սուր անկյունները: Նա սարսափեց իր ոտքերի մերկությունից, հապշտապ հագավ գուլպաները, մտքում կափկափելով սայլից իջնելու, ոտքով գնալու որոշումը:
Սայլապանի ճչոցի վրա ձիերը կանգ առան, ոլորեցին պարանոցները, տիրոջ հուզմունքից գլուխ չհանելով՝ դոփդոփեցին ճանապարհը, ու փոշու խուտուտը գրգռեց, լայնացրեց նրանց խոնավ ռունգերը:
Դերենիկը չսպասեց, որ վախեցած սայլապանը վռնդի իրեն, ինքը ցած իջավ, մտավ արտը, և երբ հասկերը քսվեցին գոտկատեղին, նա երևակայեց, թե ծովն է ընկղմվում:
«Ավելի անհեթեթ բան չկա, քան այս արտի կողքով դագաղ տանելը,- մտածեց Դերենիկը,- և, առհասարակ, ինչո՞ւ մարդիկ փղերի նման չեն գնում մեռնելու աչքից հեռու մի տեղ»:
Նա մտքում ծիծաղեց սայլապանի ճչոցի վրա, ու այդ ներքին ծիծաղից շիկնեց նրա դեմքը: Արտասովոր, դղրդացնող արթնացում ապրեց Դերենիկը, մարմնում զգալով մեռած կամ քնած ինչ-ինչ մկանների թրթռում: Եվ այդ արթնացումը մի պահ նույնիսկ վախեցրեց նրան: Ավելի ճիշտ՝ դա վախ չէր, այլ անսովորության հետ երես երեսի հանդիպման դողոցք, որ շատ շուտ է անցնում, որովհետև անսովորը միայն առաջին պահ է անսովոր:
Դերենիկը տեսավ իր ոտնահետքերը, որ ձագարներ էին արտում, ուզեց կռանալ, ստուգել՝ կոտրվե՞լ են ցողունները, թե՞ ճկվել են միայն, հետո ծուլորեն շտկվող հասկեր նկատեց ու հասկերից մեկին թառած թիթեռ, որ չալպուտուրիկ թևերը սուր անկյուն կազմած դողում էր՝ ամբողջովին թռիչքի տենդով բռնված:
- Թռիր, դե,- խրախուսեց Դերենիկը,- մեկ, երկու, հոպա՜...
Թիթեռը ծաղկեց օդում, քսվեց Դերենիկի մազերին ու խուճապահար փախավ՝ շաղելով գույնզգույն ալրափոշի: Դերենիկը դուրս հանեց լեզուն, գլուխը վեր տնկեց ու վայելում էր մեռոնահամ ալրափոշու շոյանքը:
- Վերջ տուր խաղերիդ,- ձայն տվեց սայլապանը,- մեռելատանը ինձ են սպասում, չէ՞:
- Դու գնա,- սթափվեց Դերենիկը,- գնա, ես ոտքով կգամ:
- Խե՞նթ է, ինչ է: Ոտքով էիր գալիս, ինչո՞ւ նստեցիր սայլս: Արի, խելառ, արի, ձիերին չեմ ծեծի: Ճանապարհն իջնում է, ձիերն իրենք իրենց կգնան:
Դերենիկը դուրս եկավ արտից, նստեց արտեզրի թմբին, բերանն առավ մի ցողուն, ծծեց խաշած ցորենի համ հիշեցնող հյութը և ափսոսաց, որ անցնում է բարկությունը:
- Ինչո՞ւ երեխաներին ձիու պոչի մազ չտվեցիր,- հիշեց, ինքնագրգռման փորձ արեց Դերենիկը,- այդ երեխաները հիմա երևի լուսամուտի ապակիներ են կոտրում: Այդ երեխաներին հիմա երևի ծեծում են: Վաղն այդ երեխաները գողանալու են ձիուդ ամբողջ պոչը:
- Արևի, քամու, անձրևի տակ պարարտանյութ եմ կրում, խոտ եմ կրում, դագաղն ի՞նչ է, երկու տախտակ, երկու տախտակի համար երեսուն կիլոմետր գնում եմ, երեսուն կիլոմետր ետ գալիս, երեկվա լակոտն ես, գլխիս քարոզ ես կարդում,- շուտասելուկի պես ասաց սայլապանը:
- Ես լակոտ չեմ,- բողոքելու ճիգ արեց Դերենիկը,- ես Դերենիկ Տերտերյանն եմ:
- Ախար, գլխի էի ընկնում, որ տերտերների տոհմից ես,- ուրախացավ սայլապանը,- այս պուճուր երկրում երեք հայից երկուսը տերտերի թոռներ են:
Նա նստելատեղից վերցրեց բաճկոնը, ցած իջավ սայլից ու հենց ճանապարհի մեջտեղում փռեց բաճկոնի ծոցագրպանից հանած մաշված, ծալված քարտեզը:
Դերենիկը, որ եկել կանգնել էր սայլապանի գլխավերևում, նկատեց, թե ինչպես մի հետաքրքրասեր մրջյուն թողեց ավարը և բարձրացավ քարտեզի վրա: Նա անարգել կտրեց մի քանի լեռնաշղթա, առանց թրջվելու լողաց-անցավ Սևանը և, բոլորովին ուշադրություն չդարձնելով պետական սահմանը խորհրդանշող կարմիր գծի վրա, մտավ հարևան երկիր: Հարևան երկրի կենտրոնին չհասած, նա կանգնեց շունչ քաշելու, իրար քսեց առջևի վերջավորությունները, և հենց այդտեղ սայլապանի մատը ճզմեց նրան:
- Այստեղ մեր գյուղն էր, Բեսին: Հին գյուղ չէր, հին լիներ, եկեղեցի կունենայինք: Ուրֆայից էինք տերտեր կանչում՝ պսակի, թաղման համար: Եվ արդեն փող էինք հավաքել, որ եկեղեցի շինենք, երբ լուր եկավ, թե հայերին կոտորում են: Մենք փախանք Մդեբ՝ Բոզիմ Համադի մոտ: Բոզիմ Համադն ասաց. երեք եղբայր եք, երեքդ էլ իմ տղերքն եք: Դու Սարգիսը չես, Խդրն ես, դու Կարապետը չես՝ Իսան ես, դու Ներսեսը չես՝ Ուեսոն ես, գնացեք ոչխար պահեք: Տո, դուք ի՞նչ գյավուր,- ասաց Բոզիմ Համադը,- դուք եզդի եք: Գյավուրն արհեստավոր է:
Մի քանի ամիս ծպտված ապրեցինք և էլի կապրեինք, եթե Կարապետը՝ Իսան, Ուրֆա տանող ճանապարհին չհանդիպեր գաղթականների քարավանին: Իսա, դու Իսա լինես, տասներկու կին, պառավ, երեխա է փախցնում քարավանից ու բերում Մդեբ: Խեղճ, սոված, ջարդված հայեր էին, ընկան թթենու տակ, քնեցին:
Բոզիմ Համադը մի տղա ուներ, անունը՝ Ասաֆ: Մի չարսիրտ, ոսկի սիրող շուն: Սա անցնում է թթենու մոտով, տեսնում է գաղթականներին ու մտածում. սրանք տուն-տեղ թողած հայեր են, ոչինչ չեն վերցրել, գոնե ոսկի վերցրած կլինեն: Մոտենում է, թե՝ կնանիք, եթե ոսկի ունեք, տվեք, ձեզ ուտելիք բերեմ, խմելիք բերեմ: Մի պառավ խալաթի աստառի տակ ոսկիներ է կարած լինում, պոկում է մի ոսկի, տալիս է այս շանը:
Ասաֆը բռնում է Իսայի օձիքից. «Գյավուր,- ասում է,- սրանց ինչո՞ւ ես բերել»:
«Մեղք են, չէ՞»,- ասում է Իսան:
«Բա մենք մե՞ղք չենք: Ձեզ հազիվ ենք պահում: Ձեր պատճառով վաղը մյուս օր մեզ էլ կարող է մորթեն»:
Մդեբում մի արաբ կար. չխոսկան մարդ էր, ապրում էր մոր հետ: Ասաֆը, Իսայից գլուխ չհանելով, գրգռում է սրան՝ թե սպանենք գյավուրներին, շատ ոսկի ունեն: Ու գիշերը այս արաբը տասներկուսին էլ խեղդում, ջրհորն է գցում:
Երեք օր հետո առավոտյան արթնացանք արաբի մոր ճչոցից: Գիշերվա շապիկով կանգնել էր դռանը ու բղավում էր. յա-յովելի՜, հա-հո, հավար, հասեք, տղաս խենթացել է: Մորն, ուրեմն, ուզեցել է խեղդի ու ոսկի է պահանջել:
Դռները փակեցին, որ դուրս չգա տնից, մինչև երեկո մեռավ: Ոչ ոք չէր կարողանում մոտենալ դիակին: Գարշահոտը ընկավ գյուղը:
- Հետո՞,- հարցրեց Դերենիկը:
- Հետո մենք փախանք Մդեբից: Էլ ի՞նչ ես շշմել, նստիր գնանք:
Սայլապանը խնամքով ծալեց քարտեզը, դրեց ծոցագրպանը, հետո բաճկոնը ուզեց փռի նստելատեղին ու, չգիտես ինչու, մտադրությունը փոխեց, հագավ ու ինքն էլ նստեց չոր տախտակին:
Ձիերը հոգնել էին կանգնելուց, վազելու փորձ արեցին, բայց սայլապանը պահեց նրանց: Ճանապարհն իրոք իջնում էր, զգացվում էր ձորի խոնավ հոտը, և Դերենիկին այնպես էր թվում, թե անիվների ճռնչոցի հետ լսողությանն է հասնում նաև ջրի խշշոցը:
- Քրիստոսին ձեռ ես առնում,- խոսեց Դերենիկը,- տեսա՞ր, ինչ եղավ արաբին:
- Իսկ Ասա՞ֆը,- մեկեն վրա բերեց սայլապանը, ասես սպասում էր Դերենիկի խոսքին, ասես այս ամբողջ պատմությունը պատմել էր Դերենիկին ծուղակը գցելու համար,- իսկ մնացածնե՞րը: Ամեն սպանության քանի՞ պատիժ է ուղարկում աստված: Եթե ամեն սպանության դիմաց աստված պատիժ է ուղարկում, ապա, բարով ես եկել, աստծո որդի: Իսկ եթե չէ, իզուր ես եկել, մեզ ուրիշ աստված է պետք, ուրիշ աստծո որդի է պետք:
Ձիերը ծարավ էին. ջրի կանչը խենթացնում էր նրանց, ու սայլապանը, որ խճճվել էր մտքերի, հուշերի քաոսում, մոռացել էր ձգի ձիու սանձը, զսպի ձորը թռչող ձիերի վազքը:
Եվ այդ խելացնոր վարգի մեջ Դերենիկը մտածում էր, թե ահա քանի դար ինքը իր ճշմարտությամբ, սայլապանն իր ճշմարտությամբ նստած են այս ճռճռան սայլը, գլորվում են անվերջ և ոչ խորտակվում են, ոչ էլ լեռան գագաթն են բարձրանում...

________________

Ոսկու շուկայում

Ոսպնյակն աջ աչքին հպած ակնավաճառը տնտղում էր Միքայելի մատանին և քթի տակ դնդնում ոչ այն է՝ երգ, ոչ այն է՝ աղոթք: Երգ կոչվելու համար դնդնոցը մեղեդի պիտի ունենար, աղոթքի համար` բառեր, բայց ոչ մեղեդի էր հյուսվում, ոչ էլ բառեր էին հոդաբաշխվում: Ակնավաճառի փակված ձախ աչքի թարթիչները թրթռում էին` ինչպես իրար քսվող թիթեռի թևիկներ, երբեմն միայն հեռանում մեկ-մեկուց, կկոցվում, երբ ոսկու շուկայի ծղրիդային բվվոցն ընդհատվում էր վաճառասեղանների ապակուն զարկվող զարդերի զրնգոցից: Արարատի առասպելական միաչքանի օձի էր նման ակնավաճառը և նրա ոսպնյակը թվում էր որպես թանկագին քար, ուր որ է պիտի շպրտվեր երկինք ու շողշողար արեգակի նման:
- Ոսկին մերն է,- եզրակացրեց ակնավաճառը,- երևի` Զոդից: Ակը փիրուզ է: Երկու կողմերում էլ ձկան թեփուկներ են փորագրված: Սրա նմանը տեսել եմ թանգարանում… Հատուկ պահոցում:
- Մեծ տատուս մատանին է,- շտապեց տեղեկացնել Միքայելը, ուզեց ասել նաև, որ պառավին լողացնելիս ծոցից ծալծլված, խունացած մի ծրար էր ընկել ջուրը, սուզվել մինչև տաշտակի հատակը ու թեև թույլ, խուլ, սակայն ճիշտ այնպիսի զրնգոց էր արձակել, ինչպիսին հիմա արձակում են վաճառասեղանների ապակուն զարկվող զարդերը: Տիկնիկի չափ տկլոր պառավին մոռացած մի քանի զույգ կանացի ձեռքեր սուզվել էին զրնգոցի ետևից և երկար ժամանակ չէին կարողանում դուրս հանել տաշտակի հատակին սոսնձված ծրարը: Պառավի դեմքին ժպիտ էր նկարվել: Ոտքերի խուտուտից նա զգում էր, որ կանացի այդ ձեռքերն ավելի շատ խանգարում էին մեկմեկու, քան տաշտակի հատակից փորձում պոկել զրնգոց արձակած ծրարը: Թե ինչու մատանին մատին չէր հագել, այլ գցել էր ծրարը ու ծոցը խցկել, այդպես էլ չհասկացան, թեև ծրարի մեջ պահվող թղթակտորը, որի վրա անվարժ ձեռքով տուն էր նկարված, տան ետևի պատի տակ կլորիկ մի փոս, փոսի վրա երկանքի քար, կարծես հուշում էր, թե ինչպես պետք է կարդալ եղելությունը: Փախեփախից առաջ, եղած-չեղած ոսկին այդ փոսն էին գցել, ծածկել հողով, երկանքի քարով, մտածելով, որ մի օր հետ են դառնալու ու երկանքի քարն է իրենց մատնացույց անելու, թե որտեղ փորեն: Իսկ տան փոքր աղջնակը, որ հետո պիտի մեծ տատ դառնար, կամ գայթակղվել էր մատանու փայլից և կամ չէր հավատացել վերադարձի հնարավորությանը: Ամեն դեպքում ամաչել էր արարքից և մոտ յոթանասուն տարի ծոցում պահել գաղտնիքը:
- Ես չեմ ասում՝ գողացել ես,- առանց գլուխը բարձրացնելու ասաց Արարատի առասպելական միաչքանին,- թեև շուկա բերում են առավելապես գողացված զարդեր… Շատ հին մասնագիտություն է գողությունը, շատ ավելի հին, քան` պոռնկությունը:
Ակնավաճառի ձախ աչքից հեռացան թարթիչները, իսկ ոսպնյակից նայող աչքը խոշորացավ, դարձավ վայրէջքի պատրաստվող թռչող ափսե… Հիմա, հիմա վեր է շպրտվելու թանկագին քարը…
- Եվ հետո իմ ի՞նչ գործն է` գողացել ես, թե ոչ: Ես հո Ներսես Աշտարակեցին չե՞մ:- Ակնավաճառը աչքից հեռացրեց ոսպնյակը և նրա ժպիտը վերածվեց դեպի ծուղակի խայծը հրող որսկանի խրախուսանքի: – Եվ ոչ էլ դու ես իշխան Սոլոմոն երկայնաբազուկ Արղությանը: Սրա տանը վախճանվեց, չէ՞, մեր նորընծա կաթողիկոս Հովսեփը, ով այդպես էլ չհասավ Էջմիածին` իր Աթոռին:
- Հա, Թիֆլիսում վախճանվեց,- ասաց Միքայելը,- վրաց հանգուցյալ թագավորի ջերմուկներում լողանալուց հետո:
- Կարծում ես` մրսե՞ց,- Միքայելի տեղեկության վրա փոքր-ինչ զարմանալով հարցրեց ակնավաճառը և մեջլիս մտնող աշուղի վճռականությամբ որոշեց խեղճացնել սազը ձեռքն առած այս նորելուկին: -Շատերն են կարծում, թե մրսեց, բայց գուցե Դարեջան որբևայրի թագուհի՞ն ծածուկ թույն գցեց նրա թեյի բաժակը: Հը՞…
Միքայելի լռության մեջ ակնավաճառը տոնում էր կայծակնային իր հաղթանակը: Դե խոսիր, գիտունիկ, խոսիր, տեսնենք` որքան է գիտելիքներիդ խորությունը: Եթե շուկա ենք մտել ու ոսկի ենք առնում, ոսկի ենք ծախում, հո չի՞ նշանակում, թե քնած ենք էշի ականջում, իսկ պատմությունն առանց մեզ քսվելու, գալիս է ու գնում:
- Հը՞,- մի անգամ էլ հրավերքի կոչ արեց ակնավաճառը, բայցև չդիմացավ հակառակորդին վերջնականապես ոչնչացնելու գայթակղությանը:- Մենք չէ՞ որ պիտի անկախանայինք, վերականգնեինք մեր թագավորությունը, իսկ իրենք արդեն հանձնվել էին Ռուսաստանին: Եվ Ռուսաստանի հետ դաշնագրության մեր ծրագիրը հենց ինքը` Հովսեփ արքեպիսկոպոսն էր կազմել… Առաջին թագավորը կոմս Պոտյոմկինը պիտի լիներ… Հետո ի՞նչ, որ ռուս էր, թագավորությունն էր հայկական… Նախկին երեք դրոշներից` Արշակունյաց միագլուխ արծվից, Քրիստոնեության Գառն Աստծուց և փոքր հայոց երկու առյուծներից արդեն ձևել-կարել էին թագավորության նոր դրոշը: Նախանձը, չարությունը կարող էին, չէ՞, մի երկու կաթիլ թույն գցել թեյի բաժակը: Էլ չեմ ասում, որ Սանկտ-Պետերբուրգից էլ, հնարավոր է, աչքով անող է եղել…
- Կասկածներ եղել են,- ասաց Միքայելը,- ապացույցներ՝ ոչ: Ասացին՝ մրսել է: Փետրվարի վերջն էր, թագավորական բաղնիքի ջրերը եռում էին, իսկ դրսում սառնամանիք էր:
- Թեյի բաժակը քննող եղա՞վ… Կաթողիկոսի արյան բաղադրությունը ստուգվե՞ց… Թարմ հետքերով կարելի էր պարզել, թե ինչից մեռավ Հովսեփ կաթողիկոսը, բայց այդ գործը հո Դարեջան որբևայրին չէր անելու և կամ Սանկտ-Պետերբուրգից աչքով անողը… Իսկ Ներսես Աշտարակեցուն այլ հետքեր էին հետաքրքրում: Ջրօրհնեքի օրը գնաց նա իշխան Սոլոմոն Արղությանի տուն՝ տոնը շնորհավորելու և իշխանի մատին տեսավ հանգուցյալ կաթողիկոսի եպիսկոպոսական զմրուխտե մատանին: Բարև-բարի իրիկուն ասելուց հետո նա մատը տնկում էր պատից կախված Հովսեփի յուղաներկ մեծ պատկերի կողմը և ցույց տալիս հայրապետի մատին պսպղացող մատանին: «Ինչո՞ւ է հայրապետական զարդը ձեր մատին, իշխա՛ն, և ոչ թե իմ ձեռքում,- ասում է Ներսես Աշտարակեցին,- մինչդեռ հոգելույս քահայանապետի ժառանգը, որպես Աթոռի ներկայացուցիչ, ես եմ, և ոչ թե դուք»: Ծանո՞թ է քեզ այս պատմությունը, երիտասարդ:
- Ծանոթ է,- դառը ժպտաց Միքայելը,- ճեմարան եմ ավարտել:
- Բա ո՞ւր է սքեմդ, միրուքդ…
- Կարգալույծ եղա,- կարճ կապեց Միքայելը:
- Ա՜,- ցավակցեց ակնավաճառը,- բա հիմա ո՞նց ես ապրում… Դուք՝ կղերականներդ, ախր, ուրիշ փեշակ չունեք… Գոնե քահանա մնայիր՝ կնունքից, թաղումից, տնօրհնեքից մի քանի կոպեկ կշահեիր… Մատանիդ լավն է, բայց ոչ գործածելի: Հիմա կանայք զիզի-բիզի զարդեր են սիրում: Գին չեն տա, թեև՝ անգին է…
- Ես չեմ էլ վաճառում,- ստեց Միքայելը,- ուզում էի արժեքն իմանալ:
«Թույլ տուր չհավատալ»,- մտքում ասաց ակնավաճառը և նրա կասկածը նկարվեց դեմքին:
«Վաճառող լինեի՝ մեծ տատիս ծոցից ընկած քարտեզը կվաճառեի,- իր սրտին հավատալով, արդարացավ Միքայելը,- բայց չվաճառեցի, չէ՞»:
Քարտեզն, իրոք, չէր վաճառել: Այդպես էր ստացվել. գնորդն ինչպես հանկարծակի հայտնվել էր, այդպես էլ չքվեց: Ձերբակալվե՞ց, խփվե՞ց սահմանի վրա, ինչ իմանաս:
Թուրքի հետ սահմանը, ճիշտ է, փակ էր, այս կողմից ռուս սահմանապահներն են հսկում, մյուս կողմից՝ ասկյարները, բայց արի ու տես, որ կան մարդիկ՝ այս կողմից այն կողմ են անցնում, այն կողմից՝ այս կողմ: Պապերից, տատերից, կորուսյալ երկրից խոսելիս, մի օր, մտերմիկ մի շրջապատում, պատմել էր մեծ տատի ծոցում պահված ծրարի մասին և ընկել էր կրակը: Նեղ ճակատով, մանրիկ աչքերով բարձրահասակ անծանոթը հայտնվել էր օրեր անց և առաջարկել գործարքի երկու տարբերակ. «Եթե վստահում ես ինձ,- ասել էր,- կգնամ, կգտնեմ ձեր գանձը ու հավասար կկիսենք: Այս տարբերակի դեպքում քո վախն է արդարացի` կարող է քեզ խաբեմ: Եթե չես վստահում` նախապես մի գին ասա, ես կվճարեմ: Այս տարբերակով էլ, անշուշտ, իմ վախն է արդարացի: Բայց ոչ այն պատճառով, որ չեմ հավատում քեզ և քո մեծ տատին, այլ, որովհետև, շատ հավանական է, որ թուրքն արդեն գտել է ձեր գանձը»: «Դու, ի՞նչ է, նման գործով շա՞տ ես եղել այն կողմերում»,- հարցրել էր Միքայելը` զարմանալով, թե այդ բարձրահասակ մարդն ինչպես է աննկատ կտրում-անցնում սահմանը: «Մի քանի անգամ,- ասել էր անծանոթը,- և ոչ մի անգամ գանձ չեմ գտել: Փոսերը գտել եմ, գանձերը` ոչ: Ողջ երկիրը փորփրել են անաստվածները»:
- Հիշատակը` հիշատակ,- հիշողությունից ազատվելով ասաց Միքայելը,- բայց ուզում էի իմանալ մատանու իրական արժեքը:
- Ասացի արդեն` անգին է,- հաստատեց ակնավաճառը,- բայց որպես թանգարանային նմուշ է անգին: Գողը քո մատանին չի էլ գողանա: Գրպանիդ թաշկինակը կթռցնի, սա՝ չէ: Իհարկե, կան մարդիկ, ովքեր կգնահատեն մատանիդ, նաև կփորձեն գողանալ, կամ գնել հնարավորինս էժան, բայց դրանից ոչինչ չի փոխվի… Միևնույն է, նրանց կանայք կամ սիրուհիները չեն հագնելու այս մատանին… Եվ, ուրեմն, էլի մնալու է որպես թանգարանային նմուշ… Բայց վերադառնանք Ներսես Աշտարակեցուն… Խելացի, հայրենասեր, սկզբունքային մարդ էր, ինչո՞ւ թողած Հովսեփ կաթողիկոսի մահվան պատճառների փնտրտուքը, զբաղվեց իշխան Սողոմոն Արղությանի, թող որ անթույլատրելի, մեղքով: Խեղճը վախից անկողին ընկավ, մեռավ… Իսկ Դարեջան թագուհին ապրեց երկար: Իսկ Սանկտ-Պետերբուրգից աչքով անողը ապրեց երկար… Հայկական թագավորության ստեղծման գաղափարն էլ պայթեց օճառի պղպջակի նման… Հիմա ես, դու, նա, երկու հարյուր տարի անց, կարո՞ղ ենք վերականգնել հավաստի պատմությունը: Կարո՞ղ ենք իմանալ, որ եթե մեզ կոտորել են հավատի համար, ապա ինչո՞ւ են կանգուն մեր եկեղեցիները, իսկ պալատները չկան… Հավաստի պատմությունը, ի դեպ, ընթանում է հորինովի պատմության կողքից, զուգահեռաբար: Մենք ապրում ենք հորինովի պատմության մեջ… Քեզ ինչո՞ւ կարգալույծ արեցին:
Վեհարանից դեպի Մայր տաճար շարժվող կաթողիկոսական թափորն անցնում էր հավատացյալների ու զբոսաշրջիկների միջով: Մարդկային միջանցք էր առաջացել Վեհարանի ու Մայր Տաճարի միջև: Ղողանջում էին եկեղեցու զանգերը: Ամպհովանու տակ քայլում էր Վեհափառը, խաչակնքելով ողջունում և օրհնում հավատացյալներին, զբոսաշրջիկներին: Գրկի երեխա տեսնելիս նա դուրս էր գալիս ամպհովանու տակից և աջը դնում մանկան գլխին: Կանայք համբուրում էին Վեհափառի աջը: Ամպհովանու ետևից քայլում էին պատվավոր քաղաքացիները, ըստ հոգևոր աստիճանակարգի` արքեպիսկոպոսներն ու եպիսկոպոսները, վարդապետներն ու սարկավագները: Սարկավագների դասի մեջ քայլող Միքայելի հայացքը թափորի շարքերի մեջ ճեղք որոնելով, սևեռված էր պատվավոր քաղաքացիներից այն մեկի վրա, ով գլխավերևում հովանոց էր պահել: Երբեմն սրա գլուխն էր նկատվում, երբեմն` կիսադեմը, ավելի հաճախ ձախ ձեռքը, որով բռնել էր հովանոցի երկար կոթը: Պիջակի թևքը ցած էր սահել, մերկացրել դաստակի կապտավուն դաջվածքը: Մարդկային միջանցքի երկու կողմերի առաջին շարքերում հիմնականում կանայք էին: «Տես, թե մեզ ոնց են խղճում կանայք,- Միքայելի ականջի համար շշնջացել էր կողքից քայլող սարկավագը և գլխի շարժումով աջ ու ձախ ցույց տվել:- Նրանց թվում է, թե մեզ գողացել են իրենցից… Նրանք իրենց որբևայրի են կարծում…»:
Վեհափառը հերթական մանկան գլխին էր դրել աջը, իսկ մանկանը գրկած մոր կողքին կանգնած հնամաշ շրջազգեստով կինը համառորեն իր կլորիկ փորն էր ցույց տալիս: Վեհափառը հղի կնոջն էլ էր օրհնել: Իսկ կապտավուն դաջվածքի կարիճին փակվող-բացվող տեսադաշտը շարժում էր հաղորդել: «Որդան կարմրի թելի նման են քո շրթունքները,- Երգ-երգոցից տողեր էր արտասանում Միքայելի կողքից քայլող սարկավագը: – Սերս հափշտակել ես, ով իմ քույր հարս, սիրտս հափշտակել ես քո մի հայացքով, պարանոցիդ մի մանյակով…»: «Այ Սողոմոն,- հեգնանքով ընկերոջն էր դիմել Միքայելը,- քեզ ծանո՞թ է հովանոցի տակ քայլող պատվարժանը»: «Բռնեցեք աղվեսներին,- սարկավագը այլ տողեր էր արտասանել Երգ-երգոցից,- բռնեցեք այգիներն ավերող պստիկ աղվեսներին, որովհետև ծաղկել են մեր այգիները…»: «Աղվե՞ս է»,- հարցրել էր Միքայելը: «Սողոմոնի ժամանակ պստիկ աղվես էր, հիմա խոշոր գայլ է… Նվիրատու է, զավակս…»:
Արդեն եկեղեցու ներսում, պատարագի ժամանակ, Միքայելը մոտեցել, բռնել էր հովանոցը ձեռնափայտի վերածած պարոնի օձիքը և ոտքով անզգուշաբար դիպել ձեռնափայտի վերածված հովանոցին: Պարոնը կորցրել էր հավասարակշռությունը, ոտքը ոտքին զարկել և պիտի վայր ընկներ, եթե վրա չհասնեին երկու հաղթանդամ, հաստավիզ տղաներ: Միքայելին հրմշտելով նրանք եկեղեցուց դուրս էին հանել կարիճի դաջվածքով պարոնին` անասելի խառնաշփոթ առաջացնելով եկեղեցում… Տարիներ առաջ այդ պարոնը մուրացիկ երեխաների հանրապետության նախագահն էր: Ամեն երեկո, քնելուց առաջ, անավարտ շինության ավերակների մեջ, նա մանրակրկիտ հաշվում էր օրվա մուրածը և վայ նրան, ով կփորձեր ծոցը գցել թեկուզև մի լումա: Ծեծելուց առաջ, երբ քշտում էր ձախ թևքը, մուրացիկներին թվում էր, թե կարիճն է իրենց խփում: «Քանի՞ անգամ եմ ձեզ ասել, որ ձեր գործը մուրալն է: Մուրալը,- բղավում էր մուրացիկների հանրապետության նախագահը:- Մարդիկ չեն սիրում գողերին… Մուրացկաններին խղճում են, գողին` ատում…»: Երկրաշարժից հետո Միքայելը այդ հանրապետության քաղաքացիներից էր…
- Չեմ կարծում, թե հարբեցողությամբ ես զբաղվել,- ասաց ակնավաճառը,- կամ` մանկապղծությամբ… Առողջ, ամուր տղամարդու տեսք ունես և քեզ դժվար էլ է պատկերացնել սքեմի տակ…
Հրաժեշտից առաջ հոգեհայր Սրբազանը իր խուցն էր տարել աշխարհիկ հագուստով Միքայելին և շշուկով ասել. «Ներող եղիր, զավակս, ես չկարողացա մեղմել Վեհափառի զայրույթը»: «Դուք ինձ ներեք, հայր սուրբ, կարգազանց եղա: Խանգարեցի պատարագի խաղաղ ընթացքը»: «Խնդիրը պատարագը չէ, զավակս,- ասել էր Սրբազանը,- պատարագի խաղաղ ընթացքը վերականգնվեց: Դու խանգարեցիր մեղք գործած մարդու ետդարձի ընթացքը»: Սրբազանը թեթևակի հազոցով մաքրել էր կոկորդը և Սուրբ Գրքի անհրաժեշտ էջը մտովի գտնելով, կարդացել. «Եթե որևէ մեկը ետ դառնա իր անօրինությունից և իրավունք ու արդարություն գործի, նա կապրեցնի իր անձը: Ետ դարձեք անօրինությունից, որ ապրեք: Հաճելի չէ տեսնել մեռնողի մահը: Ուրեմն` ետ դարձեք, որ ապրեք»: Այսպես է ասված, զավակս»: Միքայելը ծնկել էր եպիսկոպոսի առջև, երկար նայել ծերի իմաստուն աչքերին, հետո քնքշանքով բռնել նրա աջը, համբուրել: «Ամեն մեղք կարելի՞ է ներել, հայր սուրբ»: «Կարելի է, զավակս»,- ասել էր Սրբազանը: «Ապաշխարանքով, խաչհամբույրով կարելի՞ է փրկվել»: «Կարելի է, զավակս»: «Իսկ եթե խաբո՞ւմ է, որ ետ է դարձել, եթե կեղծո՞ւմ է»: Սրբազանը մատը վեր էր տնկել. «Նա տեսնում է ամեն ինչ»: «Նա երկնքում է,- ասել էր Միքայելը,- իսկ այստեղ` երկրի վրա եկեղեցին է, եկեղեցու սպասավորներն են… Մեր տեսողությունը չի՞ խեղճանում նվիրատվություններից… Այս ովքե՞ր են, հայր սուրբ, եկեղեցու բարերարներն ու նվիրատուները: Նույնիսկ եկեղեցի կառուցողները… Այս աղքատ երկրում որտեղի՞ց հայտնվեցին այսքան մեծահարուստներ… Դուք էլ գիտեք, որ արդար քրտինքով չեն հարստանում… Հարստանում են մեղքով… Գիշերով նրանք մեղք են գործում, առավոտյան՝ գալիս ապաշխարանքի: Առավոտն են մեղք գործում, երեկոյան են գալիս: Եկեղեցին ներում է նրանց, իսկ կյանքը շարունակում է ապականվել: Մեղքը գործվում է այնտեղ, ներումը շնորհվում է այստեղ: Մեղքն ու ապաշխարանքը հեռացել են մեկ-մեկուց…»:
- Կարգազանց եղա,- վերջապես պատասխանեց Միքայելը ու մեծ տատի մատանին ծոցագրպանը գցեց:- Ես քեզ խաբեցի` թե չեմ ծախում, բայց ուրախ եմ, որ այս անգինը գին չունի:
Միքայելը դուրս ելավ ոսկու շուկայից և երկար ժամանակ գլխի չէր ընկնում` հավաստի՞, թե՞ հորինովի պատմության ճանապարհով է գնում… Իսկ ակնավաճառը, թեև տնտղելու ոչինչ չուներ, ոսպնյակը հպել էր ձախ աչքին, աջը՝ կկոցել, և կրկին նմանվել Արարատի առասպելական միաչքանի օձին:

__________________________

Մեղք է, չէ՞

Ընկուզենուց կապված մեր շունը շփոթվել էր, չգիտեր` ետևի ոտքերին կանգնի ու փաթաթվի ծնկների՞ս, ինչպես վարվում էր ամեն անգամ, երբ հայրական տուն էի գալիս, թե՞ ատամները կրճտացնելով հաչա անծանոթ հյուրի վրա: Նա ավելի շփոթվեց, երբ անծանոթ հյուրը լայնեզր գլխարկը հանելով ու թեթևակի խոնարհումով մտերմաբար աչքով արեց և ընդառաջ եկող հորս ձեռք մեկնելով՝ տուն մտավ: Հիմա արդեն շփոթմունքը վերածվեց վիրավորանքի: Սկսեց հաչալ: Վիրավորվել էր, որ հյուրը սկզբում կարծես թե իր առջև էր գլխարկ հանել ու իրեն էր աչքով արել, հետո, պարզվեց, տանտիրոջն է ողջունել:

- Սուս,- ասացի նրան,- չե՞ս տեսնում ով է եկել…
Նա մեր լեզուն հասկանում էր, մենք` իրենը վերծանում… Հաչոցը, ճիշտ է, կտրեց, բայց ճպռոտ շրջանակների մեջ պսպղացող աչքերից կայծեր էին դուրս թռչում:
Հայրս մեծ ու առատ սեղան էր գցել, այնքան առատ, որ դեմ դիմաց նստած երկուսն էլ հազիվ էին երևում: Միայն գլուխներն էին նկատվում: Ես թե՛ հուզված էի, թե՛ ծիծաղս էի հազիվ զսպում, որովհետև պատկերը համառորեն հիշեցնում էր ժամանակին կարդացածս «Պրոֆեսոր Դոուելի գլուխըե գիտաֆանտաստիկ վեպը:
Երկուսն էլ կարճահասակ էին, երկուսն էլ կիսաճաղատ, երկուսն էլ ծանոթության առաջին պահերի անհարմարությունն էին ապրում, բայց որովհետև ամաչում էին մեկմեկու «հերթապահե հարցեր տալուց, հիմնականում լռում էին: Փրկողը ես պիտի լինեի, բայց գիտաֆանտաստիկ անիծյալ վեպը դարձել էր ծամոն, պոկ չէր գալիս մտքիցս, և հետո` խորովածը չէ՞ որ ես պիտի անեի: Դրությունը կարող էր փրկել նաև տանտիրուհին` իր գրադարանում գրողների հետ հանդիպման մեծ փորձ կուտակած տիկին Ազգանուշը, ով մեր թաղում և քաղաքում հայտնի էր իր լեզվանիությամբ, բայց արի ու տես, որ հիմա կծկվել էր, խեղճացել, դարձել համավոր հարս ու չէր համարձակվում առանց անհրաժեշտության դուրս գալ խոհանոցից:
Խորովածի դեռևս բոցկլտացող օջախի դիմաց պպզած՝ ես ստեղծված վիճակի համար մեղադրում էի հյուրին` Համո Սահյանին: Ինքը չցանկացավ, որ ընկերներիս էլ հրավիրեմ: Եվ նաև ակնարկեց, որ հայրս ոչ մեկին չկանչի: Երևի հոգնել էր աղմկալից խնջույքներից…
Հայրս կարծես ուրախ էր, որ երկուսով են լինելու, թեև դժվար պիտի լիներ դիմանալ պատվավոր հյուրով պարծենալու գայթակղությանը: Համենայնդեպս, նա մեծ ու առատ սեղան էր գցել և կիսաբաց թողել դարպասի դռնակը: Հյուրն Աստծունն է: Բայց ո՛չ լուրը, որ մեր տուն Համո Սահյանն է եկել, ո՛չ էլ խորովածի հոտը ի զորու չեղան խախտելու պարկեշտության սահմանը: Եվ նրանք` հայրս ու Համո Սահյանը, ստիպված էին ինքնուրույն ճեղքել լռության պատնեշը:
Երբ ներս տարա թոքի ու լյարդի վաղաեփ կտորներով շամփուրները, նրանք արդեն զրուցում էին: Ցածրաձայն, նույնիսկ խորհրդավոր: Ինձ տեսնելով` լռեցին, և ես հասկացա, որ նրանց համար այլևս ավելորդ եմ, նույնիսկ խանգարող, թեև համոզված էի` իմ մասին են խոսում: Հորս դիմագծերով գլուխը փոքր-ինչ սահյանավարի էր ինձ նայում, Սահյանի դիմագծերով գլուխը` փոքր-ինչ հորս պես: Ես պարզապես փախա սենյակից ու օջախի դիմաց նստած, իբր խորովածի ծխից, տրորում էի հուզմունքից լացող աչքերս…
Հետո, երբ նրանք, չգիտես խմիչքից թե զրույցից արբեցած, բակ դուրս ելան և մեկմեկու թիկն տված հազիվ էին ոտքի վրա մնում, ես սոսկումով մտածեցի, որ մահ ասած անխուսափելին նրանց ավելի մոտ է կանգնած, քան ինձ, և որ ես դատապարտված եմ տեսնելու նրանց կորուստը…
Հորիցս անջատվելով և ճոճվելով՝ Համո Սահյանը քայլեց դեպի Շեկոն: Ոչ միայն վիրավորանքը, այլև խորովածի ոսկորները մոռացած շունը ետևի ոտքերին կանգնեց, ինչպես իմ առաջ էր միշտ կանգնում և փաթաթվեց բանաստեղծի ծնկներին: Համո Սահյանը շոյում էր Շեկոյի գլուխը և քթի տակ ինչ-ինչ խոսքեր քրթմնջում: Քրթմնջում էր և Շեկոն ու պարանոցը հարմար պահելով՝ թույլ տալիս, որ Համո Սահյանը արձակի վզի կապը: Ազատություն ստացած Շեկոն մի քանի ոստյունով բակից այգի խուժեց:
- Մեղք է, չէ՞,- ասաց Համո Սահյանը:
Իսկ այգին ջրել էին նախորդ օրը: Մարգերը դեռ թաց էին: Շեկոն խրվում էր ցեխի մեջ, ցեխաջրի հրավառություն կրակում ոտքերի տակից և գրեթե ոչ շնական, այլ մարդկային հիացմունքի ձայներ արձակում:
Խոհանոցի լուսամուտից դուրս նայող տանտիրուհին` տիկին Ազգանուշը, սարսափից չռել էր աչքերը: Շունը տրորում էր լոլիկի, վարունգի, տաքդեղի սածիլները, սոխի, ռեհանի ծիլերը…
- Մեղք է, չէ՞,- կրկնեց Համո Սահյանը:
Իսկ հայրս, չգիտես ինչու, քրքջում էր…
Այգին, մասամբ բանջարանոցը լիովին ավերելուց հետո, ցեխակոլոլ Շեկոն սուսիկ-փուսիկ եկավ, պառկեց ընկուզենու տակ, պարանոցը հարմար պահեց, որ հայրս կապը վիզը գցի:
- Մարդն էլ շան պես է,- տխուր ասաց Համո Սահյանը: – Հենց ազատություն ես տալիս` ավերում է, ցեխոտվում…
Մեղք է, չէ՞…

___________________________

Արագիլները վերադարձան

Մի ժամանակ կարծում էի, թե արագիլներն են գարուն բերում։ Կանգնում էի մեր բակում, ցեխոտ մատներով սուլում ու ողջունում էի նրանց գալուստը։
Պապս ասում էր՝ գարունը ընկնում է երկնքից, աստծու տվածն է։
Հայրս ասում էր՝ տարին ունի չորս եղանակ՝ ամառ, աշուն, ձմեռ, գարուն։
Մայրս ասում էր՝ էլի ցեխոտել ես շալվարդ, դու փնթի տղա ես։
Իսկ ես համոզված էի, որ արագիլներն են գարուն բերում։
Երկու արագիլ էին՝ էգը և արուն։ Մեր փոքրիկ քաղաքում բամբակազտիչ գործարան կար, կարմիր-կարմիր տանիքով։ Ահա հենց այդ կարմիր-կարմիր տանիքի վրա էր հյուսված արագիլների զամբյուղաձև բույնը։ Ամեն գարնան սկզբին ուղիղ քաղաքի վերևում Աֆրիկայից, թե մի այլ հեռու տեղից, գալիս էին արագիլներն ու պտտվում։ Սկզբում պտույտների շրջանը մեծ էր. կկոցում էի աչքերս գտնելու նրանց ամպերի ճերմակ փրփուրների մեջ։ Հետո շրջանը փոքրանում էր, և նրանք պտտվում էին գործարանի վերևում։ Հետո էլի էր փոքրանում։ Ասես ներքևից մեկը անընդհատ փաթաթում կարճացնում էր նրանց ոտքերից կապված թելը։ Եվ այս անգամ նրանք պտտվում էին լայն բնի շուրջ։ Երբ արդեն կանգնում էին տանիքին, թվում էր, թե նրանք ոտքեր չունեն։ Ոտքերը կարմիր էին, տանիքը կարմիր էր։
Մայր արագիլը երկար կտուցով կսմթում էր ինքն իրեն, թքում-հարդարում էր գզգզված, փոշոտված փետուրները։ Իսկ արուն գործարար, տղամարդկային հայացքով զննում էր շրջապատը՝ որևէ փոփոխություն չի՞ եղել ձմեռվա ընթացքում։
Այդ օրվանից ճերմակում էին կարճահասակ բալենիները, ծիրանիները, հետո դեղձենիներն էին ներկոտվում նուրբ թափանցիկ ծաղիկներով։ Այդ օրվանից ես մի ծառից մյուսն էի թռչում խեժ գտնելու։ Այդ օրվանից քրդուհիները «մացուն, լավ մացուն» էին բղավում։ Այղ օրվանից հարևան աղջիկները կարմիր, դեղին, կապույտ գոգնոցները սպիտակ ոտքերի արանքներում խճճելով դաշտ էին գնում բանջար քաղելու, իսկ ողջ գիշերները տանիքն էին ճանկռում մռմռ կատուները։ Եվ մեր խաղերն էին սկսվում, գարնանային խաղերը.
— Կի-կի-դա-նա-կի...
Այսպես էր գարունը գալիս։ Արագիլներն էին բերում։

Երևանից որսորդական ընկերության տոմսը գրպանը դրած մի հրացանավոր գալիս է մեր կողմերը կաքավ սպանելու անզուսպ վճռականությամբ։ Այս կողմ, այն կողմ՝ կաքավ չկա։ «Թյու» ասում է երևանցի հրացանավորը ու մտնում Սև ջրի եղեգնուտների մեջ։ Մտածում է այսպես. եթե կաքավ չկա, հերն էլ անիծած, վայրի բադերն էլ պակաս համեղ չեն։
Եղեգները շրշացել են, ինչպես կնոջ փեշերն են շրշում, և որսորդական հրացանի փողը ուղղվել է այդ կողմը: Տրաք-տրաք... մոտեցել է, տեսել արյունը ու ետ փախել, փախել այնքան, մինչև պատահական մի բեռնատար վերցրել է նրան։ Վարորդն ասել է.
— Երեսիդ գույն չկա, ախպերացու։
Սա ձայն չի հանում։ Վարորդը կասկածանքով նայել է հրացանին։
- Դու հո...
- Չէ, չէ... կարծեցի բադ է, բայց... արագիլ էր։
- Էհ, ախպերացու,- ասել է վարորդը,— ես քեզ հիմա կիջեցնեի մեքենայից, բայց դե... Ախր, ամեն մարդ հրացան չպիտի վերցնի, ախպերացու։ Հրացան վերցնողը չպիտի սխալվի, ախպերացու։ Թե չէ, ի՞նչ դուրս կգա...
Մայր արագիլը երկար սպասեց ընկերոջը։ Կանգնում էր գործարանի տանիքին ու կտուցը վեր տնկած սպասում։ Նրան թվում էր թե հիմա ուր որ է օդը ծածանվելու է ծանոթ թևերի թափահարումից։ Աշնանը չվեցին կռունկները։ Մայր արագիլը ճանապարհեց նրանց կտուցով ու մնաց։ Մնաց ձմեռելու։ Մեր հարևան պառավները խաչակնքում էին երեսները: Նման բան չէին տեսել։
Պապս խոսում էր ինքն իր հետ՝ արագիլն էլ մարդ է։ Մարդու նման սիրել գիտե։
Հայրս հայհոյում էր որսորդին՝ կույր շանորդի։
Մայրս ձգում էր ականջս՝ մեկ էլ չլսեմ, որ մտնես եղեգների մեջ։ Չլսեմ։
Իսկ ես մտածում էի գարնան մասին։ Եթե չչվի մայր արագիլը, էլ ո՞վ պիտի գարուն բերի։
Մայր արագիլը ձմեռեց բամբակազտիչ գործարանի տանիքին։
Բայց գարունը եկավ։ Ես զարմացել էի։ Էլի սպիտակել էին բալենիները, ծիրանիները, էլի նուրբ թափանցիկ ծաղիկներով էին ներկվել դեղձենիները... Սակայն խեժն այլևս այն համը չուներ, գարնան մեջ ինչ-որ բան պակաս էր։
Հայրս տանը չէր, դարբին Գրիգորը տանը չէր, քեռի Գևորգը, թաղի մնացած տղամարդիկ նույնպես, և մայր արագիլն էլ չէր դիմացել ձմռան ցրտին՝ մեռել էր։
Մեր խաղերը այլևս «կիկի-դանակի» չէին, այլ` կռիվ-կռիվ:
Հիշում եմ, թե ինչպես քաղաքում երևաց առաջին հենակավորը։ Քաղաքը լուռ էր, և այդ լռության մեջ, ինչպես մուրճի հարվածներ, զույգ հենակ էր թըկ-թըկում։
Հիշում եմ, թե ինչպես մի ամառ Երևան գնացինք, հորաքրոջս մոտ։ Առաջին անգամ տեսա իսկական, կենդանի գերմանացիների։ Դրանք ֆաշիստներ չէին, դրանք պարզապես գերմանացիներ էին՝ մաշված համազգեստներով, առանց ուսադիրների, շեկլիկ մազերով և տխուր աչքերով։ Հարևանի տղա Միշիկի հետ պատշգամբից լրագրեր էինք նետում նրանց և փոխարենը ստանում փայտե խաղալիքներ։ Մի խաղալիք-մարզիկի համար մենք երկար կռվեցինք։ Միշիկն ինձնից ուժեղ էր՝ խլեց։ Մի քանի օր անց, ստացվեց Միշիկի հոր սպանության լուրը: Միշիկի մայրը լաց էր լինում, հորաքույրս լաց էր լինում, Միշիկը լաց էր լինում, ես էլ էի լաց լինում։
Հետո մենք, ոտքերի տակ գցելով, փշրեցինք խազալիք-մարզիկը և պատշգամբից այլևս լրագիր չէինք նետում...
Այս ամենը ստիպեց ինձ հիշել հորս հեռախոսազանգը։ Զանգեց ու մի քիչ կարոտով, մի քիչ բարկացած ասաց.
— Տղա, դու հո Նոյի ագռավ չե՞ս։ Ինչո՞ւ չես գալիս։ Ամուսնացել ես, լավ ես արել, բայց հայրական տուն կա, որ պիտի նորոգվի, հող կա, որ պիտի մշակվի։ Դու չգիտե՞ս, որ գարուն է եկել։
— Գիտեմ,— ասացի,— Երևանում էլ են կանաչել ծառերը։
— Այս տարի լավ բերք է սպասվում,— շարունակեց հայրս,- վերադարձել են արագիլները։
— Ի՞նչ արագիլներ,— զարմացա ես։
— Արագիլներն էլի՞, չես հիշում։
Ու ես հիշեցի։
Հիշեցի տարիներ շարունակ անտեր մնացած բույնը, որից ամեն թեթև քամի շյուղեր էր փախցնում։ Ինձ միշտ թվում էր, որ մեր փոքրիկ քաղաքի վրա պատերազմը միայն մի ռումբ էր գցել, գցել էր արագիլների բնի վրա։
— Չե՞ս հիշում։
– Հիշում եմ։ Կգամ։
Վաղը շաբաթ է ու կգնամ։ Կգնամ տեսնելու արագիլներին։ Կգնամ ծառերից խեժ պոկելու, կգնամ զգալու գարունը։
Հետաքրքիր է, որտե՞ղ է հիմա Միշիկը:

_________________________________

ԱՄԱՌ ԷՐ, ԿԻՐԱԿԻ

Չորրորդ հնդուհավի գլուխն էլ առաջին երեքի նման Արշակը պիտի գցեր հարևան Արամի շան առաջ, եթե հենց գլխատման պահին բակ չմտներ անծանոթ մի հայորդի: Քրտնած էր մարդը, քրտինքը թրջել էր վերնաշապկի թևատակերը, սպիտակ շալվարի նստատեղը, ճակատից, հոնքերից կաթիլներ էին ծորել ակնոցի փոշոտ, լայնեզր գլխարկի ստվերից մթնած ապակիներին, որ այլևս թափանցիկ չէին, համենայն դեպս, Արշակին չհաջողվեց տեսնել եկվորի աչքերը:
- Աստծու բարին,- բարևն առավ Արշակը, ուզեց գուշակել, թե ով է այս մարդը և ինչու է հայտնվել իր բակում:
Երբ բաժանում էին թաղի հողերը, Արշակը ուշ էր վրա հասել՝ մշակված սևահողերը այլևս չկային: Անմշակ քարքարուտներ, աղուտներ՝ ինչքան աչքդ կտրում է: Ուզում ես՝ սա է, չես ուզում՝ սա է: Արշակը վերցրել էր քարքարուտը: Նրա հողամասով վերջանում էր թաղը, որովհետև, թեև էլի ուշացողներ էին հայտնվել, բայց և ոչ մեկը նրանցից չէր հավատացել, թե քարքարուտը կարելի է դարձնել բերրի հողակտոր, ուր եթե սերմ գցես՝ ծիլ կտա, ծառ տնկես՝ պտուղ կտա: Իսկ առանց հավատի ո՞վ ձեռքը կառնի լինգը ու կմտնի քարքարուտ: Արշակի տունը թաղի վերջին տունն էր, ու եթե անծանոթը կտրել-անցել էր թաղը, հասել էր վերջին տանը, նշանակում է գործը կամ իր՝ Արշակի հետ էր, կամ... Ի՞նչ «կամ», աղուտներում ի՞նչ գործ ունի խելքը գլխին մարդը:
- Ջուր ունե՞ք, ջուր,- խնդրեց անծանոթը, և Արշակին այնպես թվաց, որ եթե քիչ ուշացնի ջուրը, ապա եկվորը ափ հանած ձկան պես շունչը կփչի: Նա ցած գցեց արնոտ դանակը, հնդուհավի գլուխը, մի անգամ էլ նայեց վերջին ջղաձգումներով մարող թռչունին ու մոտեցավ ջրհորին: Դույլի մեջ քիչ ջուր կար՝ արևի տակ էր, եռում էր: Տաք ջրով լվաց մատները, դույլը հորը գցեց: Թեթև ճնկըլ էր, փետուր էր, խցան, նախկինն ափսոս չէ՞ր,- ծանր ոնց որ թուջե,- հենց գցում էիր, բլդբլդալով հասնում էր հատակը ու ձիգ պարանի միջով վեր էր վազում ավազների խշրտոցը:
- Էլ հոգս չունեինք, հա՞,- ինքն իրեն դժգոհեց Արշակը, և այնպես դուրս եկավ, թե մորն է բողոքում: Պաղ ջուր խմելու ախորժակով տնից ելած պառավը եկել-տնկվել էր որդու կողքին:
- Ցամաքե՞լ է, Արշակ,- վախեցավ պառավը, բայց հավատը չէր գալիս ու, թեև աչքերը միայն լույսն ու մութն էին ջոկում, կռացավ, գլուխը կոխեց ջրհորի բերանը՝ ստուգելու կասկածը:- Տարին չորային է,- ձայնը խոնավ պատերին քսվելով իջավ,- անցած գիշեր չիմացա՞ր, առուներից ելել, փախչում էին գորտերը:
- Ո՞ւր էին փախչում,- անծանոթին մոռացած՝ հարցրեց Արշակը:
- Հա, դու քնած էիր, հարբել-քնել էիր, իսկ նրանք առուներից ելել, կռկռալով փախչում էին: Թոկը թափ տուր, Արշակ... Մարդ որ փախչում է, գիտե՞ ուր է փախչում: Մարդ որ փախչում է, վտանգից է փախչում: Գորտն էլ մարդու պես: Ճանապարհին թե ջուր, ճահիճ հանդիպեց, կապրեն, թե չհանդիպեց՝ կսատկեն:
- Թող սատկեն կամ թող մողես դառնան: Հրեն, աղուտներում առանց ջուր ո՞նց է ապրում մողեսը,- Արշակը շտկեց թիկունքը, և ջրից պոկված դույլի ճլփոցն ընկավ պառավի ականջը:
- Առավոտ կանուխ բերանը չար խոսքով չեն բացի, բալա,- պառավը խռոված ետ քաշվեց, նստեց թթենու կոճղին:- Հորը լիքը ջուր է,- փնթփնթաց,- ասում է՝ ցամաքել է:
- Բաղդադում էլ խուրմա շատ կա,- չարացավ Արշակը,- ուտո՞ւմ ես: Քանի անգամ եմ ասել, այ մեր, ջրհորից ջուր մի քաշիր: Տղա ունես, թոռ ունես: Կռներումդ ուժ չկա, պարանը հորի պռնկին քսելով ես քաշում: Պարան չէ, պողպատ էլ լինի՝ քսվելով, քսվելով, քսվելով կմաշվի:
Կես դույլ ջուր հանեց, մոտ կանչեց անծանոթին, սա ձեռքերը բուռ արած քիչ կորվեց, մոռացավ լվացվելուց առաջ հանի ակնոցը:
- Ջրհորն ո՞վ փորեց, Արշակ,- ձայն տվեց պառավը:
- Եթիմը:
- Կանչիր, թող հանի դույլը: Համ կհանի, համ էլ ջրհորը կմաքրի: Աչքերը լցված կլինեն:
Ծարավ էր անծանոթը, բուռ-բուռ ջուրը բերանն էր լցնում,- գետնին կաթիլ չէր ընկնում,- հետո ներողություն խնդրեց, հանեց վերնաշապիկը, շփեց կուրծքը, թևատակերը: Լվացքի լարից ցամքոց էր կախված՝ Արշակը մատնացույց արեց, բայց մարդը թաց-թաց մարմնի վրա հագավ շապիկն ու ձեռքը մեկնեց Արշակին:
- Սամսոն:
- Արշակ,- ներկայացավ տանտերը,- կոճղին նստածն էլ մերս է, թախտին պառկածը՝ տղաս, Դերենիկը,- կամեցավ շարունակել, թե այսպես ու այսպես, ինչպես տեսնում ես, կինս չկա, մեռավ Դերենիկին ծնելիս, և, ուրեմն, մայրս և' ինձ է պահել, և' թոռանը, ինձ՝ իր կաթով, թոռանը՝ կովի, իսկ թաղում հնարել են, թե, իբր, հարսին հողին հանձնելու մյուս օրը Շողերը, այսինքն՝ մայրս, արմանք-զարմանքով նկատել է, որ կաթով լցվում-ուռչում է չորացած կուրծքը... Կամեցավ ասել նաև, որ մորթածն էլ հնդուհավ է, որ այդ հնդուհավը, ինչպես և առաջին երեքը, մորթել է մոր հորդորով՝ մատաղի նման մի բան, քանի որ այդ փքվող անասունների մեղքով է հարևան Արամի շան ատամների տակ ընկել Դերենիկը: Չորս հնդուհավ էին, հարևան Արամինը՝ հինգն են: Հինգ հնդուհավերը չորսին իրենց բակն էին տանում, ու Դերենիկի գործը իրիկունները դրանց տուն բերելն էր: Թալինցի մի քուրդ ձմեռնամուտին շունը բերում, պահ էր տալիս հարևան Արամին, գարնան գլխին գալիս տանում էր սարը: Շան ձմեռելու վարձը կարագ էր, բուրդ, պանիր, մի խոսքով՝ ինչ իջնում է սարից: Անցած գարուն քուրդը չեկավ: Անհանգստացած Արամը մեքենա վարձեց, Թալին գնաց՝ գտնելու շնատիրոջը, բայց չգտավ, որովհետև նրա հարցուփորձին քրդի ազգականներից մեկը պատասխանել էր, որ շնատերն այլևս չկա: Շունը մնաց Արամին: Գելխեղդ շուն էր, խոշոր, Դերենիկի հասակին, շղթայի օղակներից մե՞կն էր թուլացել, թե կապն էր վզից գլխին անցել, գլխից դուրս պրծել, այդպես էլ չիմացան, քննություն հո չէի՞ն անելու, դատաստան հո չէ՞ր, շուն էր, հարևանի շուն, կծել էր Դերենիկի ձեռքը, ոտքը: Ձեռքի վերքը թեթև էր, ոտքինը՝ ծնկից քիչ վեր, խորն էր, լայն, ամենախոշոր լոբահատն էլ ներս էր խցկվում: Այսքանը լեզվին եկավ, բայց որովհետև չասաց, շփոթվեց, որովհետև Սամսոնն էլ լռում էր, ավելի շփոթվեց ու մի բան ասելու համար վերցրեց հնդուհավի արնոտ գլուխը, որ տանի, գցի հարևան Արամի շան առաջ:
- Ո՞ր ես տանում,- հարցրեց Սամսոնը:
- Հարևանը շուն ունի,- կմկմաց Արշակը:
- Շունը լափ էլ կուտի:
- Ո՞վ է, Արշակ,- անծանոթ ձայնից գլուխ չհանելով՝ հարցրեց պառավը:
- Մերս չի տեսնում,- բացատրեց Արշակը:- Ուզո՞ւմ ես՝ չգցեմ շան առաջ, բայց ի՞նչ անեմ:
- Խորովեք, ու թող ուտի, Դերենիկ էր, չէ՞, անունը, ու թող ուտի Դերենիկը:
Շունն էլ հեռվից առել էր հնդուհավի արյան հոտը՝ կլանչում էր, ատամներով կտրատում շղթայի մետաղը:
- Ես մի ծանոթ ունեմ, ավելի ճիշտ՝ հարևան,- խոսեց Սամսոնը,- աշխատում է քաղաքին կպած թռչնաբուծական տնտեսության սպանդանոցում: Օրական, ի՞նչ եք կարծում, քանի՞ հավ ու հնդուհավ են մորթում այնտեղ: Եթե ձեզ ասեմ տասը հազար հատ, չեք հավատա, ես էլ այնքան չեմ հավատում, բայց հարևանս տասը հազարից պակաս թիվ չի ասում ու ցույց է տալիս պայուսակով տուն բերած հնդուհավերի գլուխները: Իհարկե, ոչ տասը հազար հատ: Ամենաշատը բերում է երեսուն, քառասուն գլուխ: Նրա կինը, տիկին Աշխենը...
- Աշխե՞նը,- ճչաց պառավը:
- Ճանաչո՞ւմ եք տիկին Աշխենին,- ուրախացավ Սամսոնը:
- Ի՞նչ է անում այդ... տիկինը,- Արշակը աչքով արեց Սամսոնին, որ շարունակի պատմությունը, թեև բոլորովին էլ պետքը չէր, թե ինչ է անում կամ ասում տիկին Աշխենը, գաղթի ճանապարհին կորած մորաքրոջ անվանակիցը:
- Որպեսզի երեխաները չզզվեն,- շարունակեց Սամսոնը,- հարևանուհիս ամեն օր նոր ճաշատեսակ է դնում սեղանին. արգանակ, խորոված, բորշչ, տոլմա, կոտլետ, ինչ ասես կարելի է պատրաստել հնդուհավի գլխից, իսկ դուք տալիս եք շանը:
Սամսոնը կարծես վրեժ էր լուծում առաջին պահերի լռության համար, և Արշակը մտածեց, որ բախտն այսպես ամեն ինչում չի բերում: Որտեղից լույս ընկավ այս շատախոսը, որից չգիտես թե ինչպես պիտի հոգիդ ազատես: Նա դիտավորյալ ոչ զարմանք էր արտահայտում, ոչ հիացմունք, ոչ հետաքրքրություն, որպեսզի անկոչ ու շատախոս հյուրն ավարտի ասելիքը, պարզի գալու նպատակը ու վերջապես գնա իր գործին, թե չէ որ շոգ է, նշանակում է ամբողջ կիրակին պիտի պարապ զրույցո՞վ մթնեցնես:
- Ո՞վ է, Արշակ,- հարցը կրկնեց պառավը, բայց Արշակը չհասցրեց պատասխանել, ու ճիշտն ասած չգիտեր էլ, թե ինչ պատասխանի: Ասի՝ Սամսո՞նն է: Սամսոնն ո՞վ է:
- Դու քանի՞ տարեկան ես, մայրիկ,- պառավի ոտքերի մոտ ծնկեց Սամսոնը,- յոթանասունհի՞նգ, ութսո՞ւն:
- Յոթանասուներկու,- հառաչեց պառավը:
- Քսանութ տարի անց կլինես հարյուր տարեկան: Եթե ամեն մայր ապրի հարյուր տարի, ու նրա ծնած երեխաները էլի հարյուր տարի, ուրեմն, ասա, մայրիկ, Մարիամից սկսած քանի՞ մայրություն է եղել, մինչև ծնվել է, այ, մեր Դերենիկը:
- Բոլորը հարյուր տարի կապրե՞ն, բալա:
- Դժբախտությունն էլ դա է, որ չեն ապրում: Բայց եթե ապրեն... եթե ապրեն, ուրեմն Մարիամից մինչև Դերենիկի ծնունդը տասնինը, քսան մայրություն է եղել: Ձեռքդ երկարեցնես՝ կդիպչի Քրիստոսի օրորոցին:
- Դիպչես որ ի՞նչ,- այլևս չդիմացավ Արշակը, հազիվ զսպելով վզակոթին տալով անկոչ հյուրին վռնդելու ցանկությունը:
- Ասենք՝ երկար, երկար ճանապարհ ես գնում,- պառավի համար շարունակեց Սամսոնը,- որ հասնես մի տեղ, ուր պիտի հասնեիր, և հանկարծ ճանապարհի կեսին նկատում ես, որ շատ փոքրիկ, չնչին մի բան կորցրել ես, չկա: Հոգնած ես, ետ դառնալու ուժ չունես, ու հոգնությունից ներսումդ մեծանում է կասկածը, որ եթե ետ էլ դառնաս, միևնույն է, ճանապարհի փոշու մեջ դժվար թե գտնես կորցրածդ: Ու դու շարունակում ես ճանապարհդ: Մարդիկ հաճախ են մոռանում, մայրիկ, որ իրերը, առարկաները, ամեն-ամեն ինչ կապված են իրար հետ անտեսանելի, բայց ամուր թելերով: Կորցրել էիր մի բան, հիմա արդեն ինքդ ես շպրտում, որովհետև առանց այն առաջինի, չնչինի, ավելորդ են և սրանք: Ու գնում ես, քայլում դատարկվելով, թեթևանալով... Ի վերջո այնքան ես թեթևանում, որ պատահական քամին էլ քեզ ճամփից կշեղի: Ու շեղում է: Եվ քո պետքը չէ: Ո՞ւր ես հասնելու՝ այլևս պետքդ չէ: Մանր-մունր բաներ կորցնելով դու կորցրել ես ամենակարևորը՝ ճանապարհ ելնելու նպատակդ: Բայց դու դեռ գնում ես...
- Հա, բալա,- տնքաց պառավը,- շատ ենք կորցրել...
Սամսոնը ոտքի ելավ, թափ տվեց շալվարի ծնկամասերը ու կարծես գոհ էր, որ կարողացավ պառավին հուշերի գիրկը գցել:
- Դու մեզնից ի՞նչ ես ուզում,- բղավեց Արշակը՝ հայացքը Սամսոնի պսպղուն ակնոցին, աշխատելով չթարթել աչքերը, թեև դա անհնար էր, որովհետև ակնոցի ապակիներից թռչող շողիկները, ասեղների նման ծակծկում էին բիբերը:
«Թող ասի՝ ի՞նչ է իր ուզածը,- ինքն իր առաջ արդարացավ Արշակը: Նրան թվում էր, թե իր տան գլխին ահավոր վտանգ է կախվում, և էլ ուրիշ ո՞վ, եթե ոչ ինքը պիտի հեռացնի:- Եկավ ջուր խնդրեց՝ տվեցինք, խոսել էր ուզում՝ լսեցինք, հիմա թող ասի՝ ի՞նչ է շինում մեր տանը...»:
- Ինձ ցցեր են պետք,- Սամսոնը սարքովի ժպտաց,- վրան եմ խփելու այնտեղ,- մատը տնկեց աղուտների կողմը:- Կես մետրանոց ցցեր թե տաք, շնորհակալ կլինեմ: Չորս հատ:
Արշակը ցախատուն մտավ ու, մինչև աչքերը կվարժվեին ներսի կիսամութին, կանգնել մտածում էր, թե այս կրակ շոգին աղուտներում ինչո՞ւ պիտի մարդը վրան խփի, եթե խենթ չէ:
«Խենթ է,- վճռեց նա,- խև ճաղրիկ: Այս ազգից խենթերն անպակաս են, էլի...»:
Ցախատան տախտակները չորացել-հեռացել էին մեկմեկուց մատնաչափ, ավելին: Արշակը հարմար ճղակ գտավ, քիթը հպեց անտաշ, փշփշոտ փայտին, դուրս նայեց՝ տեսնելու ինչ է կատարվում բակում: Պառավը կոճղին նստած մրմնջում էր,- շրթները նկատելի շարժվում էին,- Սամսոնը մոտեցել էր Դերենիկի թախտին ու տղայի առաջ խաղաքարտերի մեծության նկարներ էր փռել:
«Անեծք քեզ, չար սատանա,- մռթմռթաց Արշակը,- հիմա էլ երեխին է խելքից հանում»:
- Աղուտներում խաղացած կլինես,- լսեց Արշակը Սամսոնի ձայնը,- այսպիսի որդեր չե՞ս տեսել: Ուշադիր նայիր, տղաս, սրանք սովորական որդեր չեն, սրանք կորած, բայց շատ կարևոր որդեր են:
- Չէ, չեմ տեսել,- խոստովանեց Դերենիկը:
Արշակը ամոթով հանկարծ զգաց, որ ուզում է դուրս գալ ցախատնից, տեսնել, թե ինչ կերպարանք ունեն այդ կորած, բայց կարևոր որդերը:
- Գուցե տեսե՞լ ես ու չե՞ս հիշում, գուցե և տրորել ես, չիմանալով, թե ինչ ես տրորում... Նրանք մանր են, նկարում խոշոր են երևում, բայց մանր են...
- Չէ, չեմ տեսել,- կրկնեց Դերենիկը:
- Սրանցից ժամանակին կարմիր ներկ էին շինում...
Արշակը աչքերով փնտրեց, գտավ ցախատան այն անկյունը, ուր սովորաբար ցցերը, հենափայտերն էր շարում, մի քանի ցից խտիտը առավ, դուրս եկավ ցախատնից ու ձայն տվեց Սամսոնին.
- Սրանք հարմա՞ր են:
Սամսոնը շտապ-շտապ գրպանը խոթեց նկարները, համարյա վազքով մոտ եկավ, գիրկն առավ ցցերը: Արշակին թվաց, թե ցցերի ծանրությունից Սամսոնը կծալվի, կծնկի, վտիտ, չորուկ մարդ էր, շալվարի ծափ-ծափ զարկող տոտերի մեջ թաքնված ոտքերը պիտի որ ցցերից բարակ լինեին:
- Շնորհակալ եմ, հայրենակից, իհարկե, հարմար են,- Սամսոնի շնչառությունը արդեն խաղաղ չէր:- Արձակուրդս ավարտվի, ցցերն անվնաս ետ կբերեմ:
Արշակն ուղեկցեց հյուրին մինչև դարպաբը, ուր մեծ ուսապարկ էր ընկած, օգնեց, որ Սամսոնն ուսն առնի պարկը, հետո նստեց շեմին տեսնելու, թե ինչպես է բեռնավորված խենթը կոխկրտելու անապատի շիկացած հողը: Չգիտես ինչու՝ համոզված սպասում է, որ Սամսոնը երկար չի գնա, ահա-ահա ետ կդառնա, կփախչի իր քաղաքը, հնդուհավի գլուխ ուտող հարևանի մոտ, իսկ նրա քայլերից ելնող փոշին էլի վար կիջնի, կծածկի խելառ ոտնահետքերը, գուցե և կորած, բայց կարևոր որդերին, որոնցից ժամանակին կարմիր ներկ էին շինում:
Բայց Սամսոնը քայլում էր, հա քայլում, նույնիսկ չէր շրջվում, և Արշակը հոգնեց սպասելուց ու երբ հոգնեց, զարմացավ, որ բարկանալու փոխարեն հրճվում է, որ չարության փոխարեն կաթիլ առ կաթիլ սեր է կուտակվում ներսում: Իսկ երբ պուպրիկի չափսերին հասած Սամսոնը վայր նետեց ուսապարկը, ցցերը, Արշակը բակ մտավ, մորն ու որդուն չնայելով քայլեց դեպի բացբերան ջրհորը, ձեռքն առավ դույլը, փորձեց արձակել կանթի վրա ուռած հանգույցը: Մատներն անօգուտ պլստացին քարկապ հանգույցի վրայով, ատամները՝ նույնպես, ու ցավող ատամները կրճտացնելով, Արշակը համարյա ճչաց.
- Դանա՜կ...
Դեռ չէր հասցրել մի կարգին թքել բերանում հավաքված թաց պարանի մուզը, պառավն արդեն բերել էր դանակը:
- Ա'յ մեր,- ասաց Արշակը,- դու ոնց որ խաբում ես, թե չես տեսնում: Շատ լավ էլ տեսնում ես:
- Ի՜հհ,- սրտնեղեց պառավը,- դանակն ի՞նչ ես անում:
- Բա ո՞նց գտար դանակը:
- Դանակը իր տեղում էր, տղա...
Հանգույցից վեր կտրեց պարանը, դույլը գցեց ոտքերի տակ ու արհամարհանքով բզեց. դույլը զարկվեց հավաբնի ժանգոտած ցանցին, վախեցրեց շոգից շշմած, նառերին տափ-տափ արած հավերին:
«Շոգ չլիներ,- մտածեց Արշակը,- բանտարկված չլինեին, թե աքլորը չալարեր՝ քսաներեքն էլ կածեին... Ասա... Ուտողդ ո՞վ է, Արշակ... Հրեն, հինգ-վեց հավկիթն էլ օր օրի հավաքվում են, փչանում...»:
- Քաշիր,- մոր ափը խոթելով պարանի կտրած ծայրը, ասաց Արշակը,- քաշիր, հասցրու կոճղին:
Տասը ձվից եղձու էր ուտում Դերենիկը, իսկ որ փոքր էր՝ կճեպներն էլ առանձին էր ուտում: Հում-հում էլ էր խմում: Լուցկու հատիկով խառնում էր սպիտակուցն ու դեղնուցը, անհաց, անաղ կուլ էր տալիս: Մի օր բնկալն էր ձեռքն ընկել: Ձու չէր, թույն էր, գարշահոտություն: Ործկում էր Դերենիկը, ներսում ինչ ուներ՝ դուրս տվեց: Զզվեց Դերենիկը ձվից, իսկ պառավը կարծում էր՝ թունավորել են թոռանը:
Երբ մայրը հասավ կոճղին, Արշակը պարանի մյուս ծայրը ջրհորը նետեց: Խաղաղված ջուրն ալիքվեց էլի, ու Արշակն ուրախացավ, որ պարանի երկարությունը ճիշտ այնքան է, որքան պետք է իրեն: Նա մոր ձեռքից խլեց կտրած ծայրն ու փաթաթեց կոճղին, կապ գցեց:
- Նստիր,- ասաց,- ոտքդ դիր կապին:
- Դու ես մտնո՞ւմ,- գլխի ընկավ պառավը:- Եթիմին կանչեիր...
- Եթիմ կա՞, որ կանչեմ: Վերջին ջրհորը փուլ չեկա՞վ Եթիմի գլխին:
- Օղորմի,- խաչ քաշեց պառավը,- բա հիմա ո՞վ է ջրհորներ փորում:
- Աշխարհը կործանվե՞ց,- հոխորտաց Արշակը,- մեքենան է փորում: Եթիմից էլ լավ է փորում:
Թիկունքով դեպի մայրը դարձավ Արշակը, աչքով արեց պլշած Դերենիկին՝ մոր կտորն է,- ասաց մտքում,- թե հարց տաս՝ կպատասխանի, թե չխոսեցնես՝ կլռի, կլռի, այսքան լռել կլինի՞,- հանեց շալվարը, քշտեց շապիկի թևքերը, ու որպեսզի հապաղելուց չմեծանա վախը, ոտքերն իսկույն ջրհորը կախեց, կոշտ բթամատերով պատերի վրա ոտնատեղերի փոսիկներն էր փնտրում:
- Իջա՞ր, Արշակ,- վերից լսվեց մոր ձայնը:
Առաջին պահ Արշակը չհասկացավ, թե ինչու ճմլվեց սիրտը, երբ մոր ձայնը լսվեց վերևից: Նա փորձեց հիշել, էլի չի՞ եղել նման դեպք, էլի չի՞ լսել մոր՝ վերևից եկող ձայնը: Քանի՜-քանի անգամ է մայրը ելել կտուր՝ ճխլված ծիրանը փռելու, չիրը շուռ տալու ու այնտեղից բղավել՝ Արշա՜կ, սանդուղքը բռնի, վար եմ իջնում: Ու ինքը գլուխը քարշ մոտեցել, ամուր հենվել է կտուր տանող սանդուղքի ստորին մատներին ու վեր չի նայել, որ և աչքերը փոշի չառնեն, և չտեսնի մոր տակի շորերը: Կտուրից երբ ձայն էր տալիս, գիտեր, որ կտրանն է, բարձրում, ու ձայնը ներքև էր հղում: Իսկ հիմա նստած է կոճղին ու ձայն տվեց սովորականի պես՝ ներքևից վերև: Իսկ Արշակն այդ պահին այնտեղ չէր, ուր ուղղված էր մոր ձայնը, ներքևում էր, մինչև կոկորդը խրված հորի մեջ, և միայն գլուխն էր կաղամբի նման դուրս ցցված: Արշակը խղճաց մորը: Նա պատկերացրեց, թե ինչպես է մայրը ձեռքերն առաջ մեկնած տուն մտնում, կանգնում ճիշտ այնտեղ, որտեղ սեղանը պիտի լինի, և մատներով շոշափում սեղանի հարթ երեսը՝ գտնելու այն անկյունը, ուր դանակը պիտի ընկած լինի: Իսկ դանակը չկա: Մայրն իր քարտեզը ունի. մահճակալն այստեղ է, դանակն այստեղ է, բնկալն
այստեղ է, ամեն ինչ իր տեղն ունի, նշանակում է՝ պետք էլ չեն աչքերը, նշանակում է՝ տեսնում են աչքերը: Եվ ահա չկա դանակը, սեղանին չէ, իր տեղում չէ: Ո՞ր կողմը շրջվի՝ աջ, ձախ, ո՞ւր գնա, որ գտնի դանակը: Դանակն անպայման գրավել է մեկ ուրիշի տեղը: Ուրեմն խաթարվել է քարտեզը, ուրեմն պետք են աչքերը, ուրեմն չեն տեսնում աչքերը:
- Սուրբ Մարիամ Աստվածածին,- աղոթեց պառավը,- դու պահիր, պահպանիր իմ մինուճարին:- Նա մի ոտքին չվստահեց, մյուսով էլ սեղմեց կապը. հարմար լիներ, կկռանար, ձեռքերով էլ կբռներ: Հարմար չէր, կոճղը բարձր էր,- սղոցը վարից չբռնեց, վերևից կտրեցին չորացած թթենին,- պառավի եղունգներն իզուր ճանկռեցին կոճղի կնճռապատ կեղևը:
Արշակը մտածեց, որ եթե այս պարանը չլիներ, ո՞նց էր հենվելու զույգ ոտնաթաթերին: Ոտնաթաթերին էլ չէ, բթամատերին: Եթիմի ոտքերը խոշոր էին, տոհմիկ լեռնցու ոտքեր, ոտքը գրկող փոսիկները նույնպես պետք է խոշոր լինեին, քսան տարին ի՞նչ էր արել, որ հիմա փորվածքներում չղջիկի ձագն էլ հազիվ թե տեղավորվեր:
Ոտքն անակնկալ խուտուտ եկավ. թաց, ճկուն, օձանման մի բան խրվեց մատների արանքը ու չէր ուզում պոկ գալ: Ոտքն ասես անջատվեց մարմնից, խրտնեց, փախավ: Մյուսն էլ գայթեց, կախվեց օդում: Ոտքերի անիմաստ թափահարումից Արշակը պտտվեց պարանի շուրջ, կորցրեց կողմնորոշումը: Ո՞ւր են Եթիմի ոտնատեղերը, ինքը ցած սահե՞ց, թե սարսափից մի երկու ափաչափ մագլցեց: Երկնքին նայելու տենչով բռնված՝ նա գլուխը հենեց ուսին, տեսավ ջրհորի վրա կախված Սամսոնի ակնոցավոր դեմքը: Ճպպացրեց աչքերը՝ Սամսոնը չքվեց: Ջրհոր հորդող լույսի հեղեղը խելացնոր արագությամբ պտտվելով, դարձավ լույսի սյուն, որի մեջ իբրև շաղախ քարանում էր Արշակը: Նա ոտքերով փաթաթվեց պարանին, այրվող ափերը հովացան, գլխապտույտն անցավ:
«Թթենու մզեխից վախեցա,- հասկացավ Արշակը,- տես, է, ինչ արմատներ է գցել: Ծառը վաղուց չկա, իսկ սրանք դեռ ջուր են խմում...»:
Նա մի ձեռքով կառչեց պարանից, մյուսով շոշափեց ցեխոտ պատը, գտավ մզեխը, ձիգ տվեց վրեժով, թափվող հողից, քարերից ծեծվեց ջուրը, ցփոններ թռան, թրջեցին Արշակի բոբիկ ոտքերը: Մզեխը ռետինի նման ձգվեց, ոլորվեց, դուրս պրծավ խեղդող մատների աքցանից ու թաց մտրակ դարձած շրխկաց Արշակի դեմքին: Լարումից պլոկվեց ափի մաշկը, մրմռաց, դաղված շերտն էլ, թվաց, ուռչում է, ուռչում է և ուր որ է պիտի պայթի:
Նա ջուրն ընկավ ու ընկղմվեց: Գազազած արյունը, որ քլթքլթում էր երակներում, քունքերում գոլացավ, հանդարտվեց, մրմուռը, կսկիծը պաղ ջուրը տարավ, ու հատակի խրտնած ավազահատիկները փափլիկ շերեփուկների նման խուտուտեցին նրա մարմինը: Աչքերը գոց, բորբոքված կոպերի միայն կարմիրը, արյան կարմիրն ունենալով, նա ջրի մեջ շարժեց ձեռքերը և, մինչև մատները կդիպչեին կորած դույլի ողորկ պատերին, մտածեց.
«Տեսնես Սամսոնը խփե՞ց վրանը: Տեսնես ուտելիք ունի՞ մարդը...»:

Դավիթ Գասպարյան / Մեծ Գաբոյի ժամանակը

03.12.2014 19:51

 

Իսպաներենից ռուսերեն թարգմանությամբ լույս է տեսել
Մեծ Գաբոյի` Գաբրիել Գարսիա Մարկեսի 
«Ապրել` կյանքը պատմելու համար» ինքնակենսագրականը

ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ
Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր

ՄԵԾ ԳԱԲՈՅԻ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

Իսպաներենից ռուսերեն թարգմանությամբ լույս է տեսել Մեծ Գաբոյի՝ Գաբրիել Գարսիա Մարկեսի <Ապրել՝ կյանքը պատմելու համար> ինքնակենսագրականը (Г. Г. Маркес, Жить, чтобы рассказывать о жизни, М., Астрель, 2012, 576 с):

Այս գիրքը վաղուց էր սպասվում:
Անկախ հարցազրույցներում և հոդվածներում իր բացահայտվածության չափից ու ճանաչվածության աստիճանից, Մարկեսը շարունակում էր մնալ առեղծված: Այս ինքնապատումն այդ առեղծվածի բացահայտումն է, ինչն է'լ ավելի նշանակալի է դառնում նրա մահից հետո, որ վրա հասավ 2014 թ. ապրիլի 17-ին Մեխիկոյի իր տանը: Նրան դիակիզեցին և աճյունն ամփոփեցին Մեխիկոյում:

Արդեն անցյալի մեջ է մեծ կյանքը, և ամեն ինչի այլ աչքով ես նայում:

Անընդհատ մտածում էի նամակ գրել Մարկեսին և հարցնել' ո՞վ է  «Մենության հարյուր տարի» վեպի առաջին էջերում թռուցիկ հիշված տխուր աչքերով հայ գնչուն, ո՞վ է նախակերպարը, ինչո՞ւ և ինչպե՞ս է նա հիշվել վեպում, ինչո՞ւ է հայը ներկայանում որպես գնչու, ինքը'  գրողը, ի՞նչ գիտի հայության մասին, իր շրջանակում երբևէ եղե՞լ են հայազգի մարդիկ: Այդ նամակն այդպես էլ չգրեցի, ինչի համար շատ ափսոսում եմ:
«Հայոց լեզու և գրականություն» հանդեսի 2011 թ. 2-3-րդ համարներում տպագրեցի իմ  «Գաբրիել Գարսիա Մարկես» ծավալուն ուսումնասիրությունը, նույն թվականի 6-րդ համարում' Մարկեսի և Մարիո Վարգաս Լյոսայի երկխոսությունը' տեղի ունեցած 1967-ին  «Մենության հարյուր տարի» վեպի հրատարակության կապակցությամբ:
Կյանքը Մարկեսի համար ոչ միայն ապրած տարիներն էին, այլև հիշողությունը, որ կյանքի ժամանակը երկարեցնում է դեպի անցյալ: Այս ամենի համադրություն են ոչ միայն նրա գեղարվեստական երկերը, այլև սույն գիրքը: Այսինքն' Մարկեսը ոչ միայն իր կյանքն է պատմում, այլև հիշողությունների կյանքը, որ նշանակում է սերունդների ու ժամանակների կյանք:

Գիրքը գրված է դեպքերի, իրադարձությունների ազատ, այդ իսկ պատճառով խառը հաջորդականությամբ: Կենսագրական տարբեր դիպաշարային գծեր կտրում են մեկը մյուսին և անմիջականորեն շարունակում իրար: Այս հյուսվածքով գիրքը հետաքրքրական է ընթերցման համար, բայց դժվար' ներկայացնելու: Ուստի կփորձեմ հնարավորինս պահպանել ժամանակային հաջորդականությունը և դեպքերի բնականոն ընթացքը:

Ծնվել է 1927 թ. մարտի 6-ին: Այս կապակցությամբ մի նրբերանգ. շրջանառվել է նաև նրա ծննդյան 1928 թվականը: Մի առիթով նա գրում է.  «Բարանկիլիայում ինձ ճանաչեցին «Էլ Էրալդո» խմբագրության վկայականով, որտեղ ուղղված էր ծննդյան թվականը' միայն թե խուսափեի զինվորական ծառայությունից, ինչի պատճառով երկու տարի շարունակ ես օրինախախտ էի»: Պիտի ենթադրել, որ ակնարկը վերաբերում է տարիքը փոքրացնելուն, որպեսզի զորակոչից խուսափի, այստեղից էլ 1928 թվականի առկայությունը, ինչը` որպես ծննդյան թվական, սխալ է:

Նույն ծնողներից տասնմեկ երեխա էին: Ինքն ավագն էր: Հետո այս տասնմեկին պիտի ավելանային մինչև ամուսնությունն այլ կանանցից հոր ունեցած չորս զավակները: Տասնհինգ երեխա միևնույն տանիքի տակ, որոնց պետք էր կերակրել, հագցնել և ուսումի տալ...

Կենսագրական շարադրանքը Մարկեսն սկսում է մի պահից, երբ մոր` Լուիսա Մարկեսի (օրիորդական ազգանունը` Սանտյագա) հետ մեկնում են իրենց հին տունը վաճառելու: Ճանապարհը նաև հիշողություններ է արթնացնում: Այս ինքնապատումը գրել է, երբ 75-ի սահմաններում էր և, այդ տարիքում մտաբերելով մոր հետ ճամփորդելու իր վճիռը, այն համարում է շատ կարևոր: 

Մշտապես ուղեկից են մանկության տպավորությունները` ծնունդի պահից իսկ լսել է կրկնվող զրույցներն այն մասին, որ երկաթգիծը կառուցել են գիշերով. ցերեկները հնարավոր չէր ձեռք տալ երկաթե գործիքներին, որովհետև արևի ճառագայթներից երկաթը եռում էր: Եվ սա չափազանցության չէ, որովհետև տաքությունից երկաթե գործիքներին հնարավոր չի եղել ցերեկով ձեռք տալ:

Բարանկիլիայից նավով մեկնում են Արակատակա: 1950 թ. փետրվարի 18-ի երեկոյան ժամը 7-ն էր: Մայր ու որդի յուրաքանչյուրը վճարում է իր համար, որովհետև հաշվված էր անգամ վերջին պեսոն: Նավի վրա կարդում է ժամանակի «հեղինակավոր դևի» Ֆոլկների «Լույսը օգոստոսին» վեպը, գրող, ում տիրական ազդեցությունը լուսավորել է նրա գրական ճանապարհը:

Մայրն իր հոր կամքին հակառակ ամուսնացել է գեղեցիկ հեռագրիչի հետ: Մոր գլխավոր արժանիքներն է համարում հումորի զգացումը, ամուր առողջությունը, կամքի ուժը: Առյուծի համաստեղությունը, ինչի տակ ծնվել էր, նաև նրա մարմնավորումն էր կյանքում: Համբերատար, տոկուն, ընտանիքին նվիրված:
Գետանավը լողում է առաջ, և մտքի մեջ լողում են հիշողությունները: Աչքի առջև են կանգնում մայրական պապը` գնդապետ Նիկոլաս Ռիկարդո Մարկես Մեխիան Պապալելոն, տատը` Տարանկիլինա Իգուարան-Մինան, որոնց պատմություններով հասունացել է նրա միտքը: Այս հիշողությունների մեջ նա հինգ տարեկան է: Ի՞նչ կա ծովի այն ափին,- հարցնում է թոռը Պապալելոյին, և պապը տալիս է իր   «մեծ» պատասխանը.   «Ծովն անսահման է» (հիշենք Չեխովին` «Ծովը մեծ էր»): Իսկ մայրն այդ պահին սթափեցնում է նրան. «Տե'ս, ահա այնտեղ եղել է աշխարհի վերջը», որովհետև 1928-ին այդ վայրում գնդակահարել են բանանի այգիների օրավարձու մշակներին: Հիշողության աշխարհն ու իրական աշխարհը համաժամանակյա հոսքերի մեջ են:
 
Գետանավը հասնում է հանգրվան: Հետո արդեն ճանապարհը շարունակվում է գնացքով: Տարածություն անցնելը նույնն է, ինչ կյանքի մտաբերումը: Այստեղ տարածությունը դառնում է ժամանակ, ժամանակը' տարածություն: Այս փոխակերպությունը շատ բնական է:
Ի վերջո, հասնում են Մակոնդո: Այս տեղանվան բանաստեղծական հիշողությունը մանկուց գրավել է նրան: Հետո արդեն օգտագործել է վաղ շրջանի իր երեք գրքերում' որպես մտացածին ավանի անուն: Հանրագիտարաններից մեկում ճշտում է, որ մակոնդո նշանակում է բամբակատիպ արևադարձային ծառատեսակ, որ  ոչ ծաղկում է, ո'չ պտուղ է տալիս, ինչի սպունգե փայտն օգտագործում են կանոե պատրաստելու և խոհանոցային սպասքը մաքրելու համար: Իրենց կողմերում այդ ծառատեսակը չի հանդիպել. «Գուցեև այն ընդհանրապես գոյություն չի ունեցել»: Բրիտանական հանրագիտարանում ավելի ուշ պարզել է, որ Տանգանիկայում ապրում է մակոնդե անունով թափառական ցեղախումբ:

Մակոնդոյից գնացքը շարժվում է Արակատակա' իր ծննդավայրը, ինչը տասը րոպե տարածությամբ այն կողմ էր: Այստեղ նրանց տունն ու կալվածքներն էին: Մարկեսն ընկնում է հարազատ տարերքի մեջ' նկարագրելով բնակավայրը, մարդկանց, միջավայրը, մանկությունը, ոգեկոչելով անցյալի հիշատակները:

Տան վաճառքը գլուխ չի գալիս, և մայր ու որդի մտածում են, եթե այդպես է և քանի որ «այստեղ ծնվել ենք», ուրեմն «այստեղ էլ բոլորս կմեռնենք»: Տունը` որպես մանկության հիշողությունների հանրագիտարան, առիթ է թափանցելու անցյալի խորքը: Այդ թափառումների ընթացքում Մարկեսը հաճույքով է ոգեկոչում ոչ միայն տատի ու պապի, այլև մյուսների հիշատակները, որոնց մեջ են մորաքույր Պետրան, պապի քույր Վենեֆրիդա Մարկեսը, իր բոլոր քույրերն ու եղբայրները:
Լքված տան փոշոտ սենյակներից մեկում մայրն ասում է որդուն. «Ահա այստեղ ես դու ծնվել»: Հետո Մարկեսը նկարագրում է տունը, հասնում 70 գիշերանոթներին, շաքարաքլորներին և այլ մանրամասների, որոնց մասին արդեն գրել էր «Մենության հարյուր տարի»  վեպում: Տատի և պապի Արակատակա տեղափոխվելու պատմությունը նույն Մակոնդոյի հիմնադրման վիպական ուրվագիրն է: Հաջորդում են պապի հերոսություններն ու իմաստախոսությունը. «Պատվի գնդակը հաղթեց իշխանության գնդակին»: Տալիս է Արակատակա բնակավայրի ստուգաբանությունը. Cataca ara - գետ, ջուր, զուլալ ջրերի աղբյուր: Ահա այս բնակավայրում էլ պապը հանգրվանել է իր ծնունդից 17 տարի առաջ, 1910-ին: Ընթացքում ճշտվում են այլ տվյալներ: Շարադրանքի գործողությունների սկզբում ինքը` Մարկեսը, 23 տարեկան է, մայրը` 45: Նշանակում է 1950 թվականն է` 20-րդ դարակեսը:

Բարեբեր տարածքների բնակեցման ալիքը, բանանային տենդը հեղեղի պես այդ կողմերն է բերում իտալացիների, կանադացիների, սիրիացիների, որոնց տեղացիներն ասում էին «թուրք»: Հնարավոր է, որ սիրիացիների մեջ եղած լինեն նաև սիրիահայեր, որտեղից էլ տխուր աչքերով գնչուի կերպարը: Բայց սա սոսկ ենթադրություն է:

Ցեղային, տոհմային բազմացող, աճող, ծավալվող աստվածաշնչյան հայացքն ունենում է սևեռումներ. «Մայրս այս աշխարհում գրավում էր կենտրոնական տեղ... Աստված նրան տվել էր առողջություն` թույլատրելով ծննդյան 96-ամյակը նշելու իր տասնմեկ հարազատ երեխաների, ամուսնու չորս երեխաների, 65 թոռների, 88 ծոռների և 14 թոռանթոռերի հետ»: Մայրը մահացել է 2002-ի հունվարի 9-ին, ծնվել էր 1905-ի հուլիսի 25-ին: Ինչո՞վ մոր կերպարը Ուրսուլայի նախատիպը չէ
 
Հոր ու մոր կերպարները յուրահատուկ տեղ են գրավում շարադրանքի մեջ: Երկուսն էլ եղել են լավ պատմողներ, հայրը` պերճախոս, ոտքի վրա բանաստեղծություններ հորինող, հանգ բռնող, իմացել է լավ պարել և նվագել, իսկ վալսի պտույտներն աղքատ հեռագրիչի առջև բացել են ապագա կնոջ սրտի, դրա հետ մեկտեղ նաև պապի ու տատի տան դռները: Գնդապետ Նիկոլաս Մարկեսը դեմ էր այդ թափառաշրջիկի հետ իր աղջկա ամուսնությանը նաև այն պատճառով, որ ապագա փեսան ոչ միայն աղքատ էր, այլև պահպանողական կուսակցության եռանդուն անդամ, ինչի դեմ պայքարել էր ազատամիտ գնդապետը:

Հայրը` Գաբրիել Էլիխիոն, ծնված 1901 թ., աղքատ և ազատ վարքի տեր ուսուցչուհու անօրինական զավակ էր, և երեք տարբեր սիրեկաններից ունեցել էր հինգ տղա ու երկու դուստր: Հայրը` գեղեցիկ, ուրախ և բաց սիրտ, ուսուցչուհի մոր կտորն էր և, տասնվեց տարեկանից սկսած, նրա սիրուհիներին թիվ ու համար չկար, որոնց մասին ամուսնական առաջին գիշերը պատմել է կնոջը:

Հետագայում ծնողների մշտական վեճերի պատճառը մոր խանդն էր, ինչի առիթներ հայրը տալիս էր: Բայց իմաստուն կինը գիտեր, որ խանդը ոչինչ է այն ամրոցի առջև, որ կոչվում է ընտանիք:

Հայրը եղել է անկանխատեսելի ու ինքնաիրահարված մարդ: Ամուսնացել են 1926-ի հունվարի 11-ին, իսկ 1927 թվականի մարտի 6-ին, ահա ծնվել է առաջնեկը` Գաբիտոն: Ծննդավայրը` Արակատակա, ծնունդի օրը` կիրակի, ժամը` առավոտյան ինը, եղանակը` տեղատարափ անձրև: Հնարավոր էր, որ նորածինը տատմոր սխալի պատճառով պորտալարից խեղդվեր: Ծնվել էր սուրբ Օլեգարիոյի օրը և նրան ցանկացել են մկրտել այդ անունով, բայց քանի որ ոչ մեկի ձեռքին չի եղել եկեղեցական տոնացույց, անվանակոչել են հոր անունով, հաջորդել է Խոսեն և մի վերջին անուն, որ երեք տարի անց կնքելիս մոռացել են: Եվ այսպես Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը ծնվելիս ստացել է Գաբրիել Խոսե դե լա Կոնկորդա անունը: Ամբողջությամբ` Գաբրիել Խոսե դե լա Կոնկորդա Գարսիա Մարկես:
Այսպես ավարտվում է ինքնապատումի առաջին գլուխը, որ ունի շատ ուշագրավ կառուցվածք. քսաներեքամյա գրողը մոր հետ մեկնում է ծննդավայր` հին հայրենի տունը վաճառելու, այդ ճանապարհին հիշում է անցյալը և հասնում մինչև իր օրհնյալ ծնունդը:

Կրկնաբերումը բնորոշ է Մարկեսի ոճին: Դա խոսքի մեջ ոճական կապ ու շաղկապ, շաղ ու շաղախ է ստեղծում: Այդպես էր «Մենության...» մեջ   «Կանցնեն շատ տարիներ, և գնդապետ Աուրելիանո Բուենդիան, գնդակահարության պատի տակ կանգնած, կմտաբերի հեռավոր այն իրիկունը, երբ հայրը իրեն տարավ սառույց տեսնելու...», այդպես է նաև այստեղ վերանորոգելով հիմնական գաղափարը և վերհիշելով այն օրը, երբ մոր հետ գնացին հայրենի տունը վաճառելու: Այսպես, հիմնանյութը կրկնաբերելով, հեղինակը մտնում է նոր փուլ, անցնում նոր շարադրանքի:

Եթե սկզբում շարժումը տանում էր դեպի իր ծնունդը, ապա հիմա ետադարձ շարժում է' մակընթացությանը հաջորդում է տեղատվությունը, ծովի օրենքն է' օվկիանոսի շարժը, իր կողմերի Մագդալենա գետի վեր ու վարի հզոր ծփանքը:

Հիմա հիշում է իրեն երեք տարեկան հասակում. պապի տեղը'  սեղանի գլխին, իր տեղը'  աջ անկյունում: Նախ տղամարդիկ էին նստում, ապա կանայք` առանձին:

Հաջորդում են մանկության այլևայլ տպավորություններ. տուն են այցելում տարբեր կանանցից ծնված գնդապետի որդիները, որպեսզի թեկուզև մեկ ամսվա ուշացումով շնորհավորեն նրա ծննդյան օրը:

Տարիների տպավորությունների մեջ եղբայրների ու քույրերի ծնունդն է: Ականատես է լինում ծնունդներից մեկին, տեսնում է մարդու լույս աշխարհ գալը: Հիմա արդեն նա վեց տարեկան էր, և արդեն ծիծաղելի էր մեծերի խոսքը, թե նորածինին արագիլը Փարիզից է բերում:

Մեկ տարի անց ծնվում է եղբայրը` Լուիս Էնրիկեն, ում հետ նա ամենից ավելի էր կապված: Աչքի առջև մեծ ընտանիքի բոլոր անդամներն են, ովքեր տպավորվում են իրենց յուրահատկություններով` խոսելու ձևով, շարժուձևով, նիստուկացով: Մեկը նստում, սանրվում է դռների արանքում, ասես աստվածաշնչյան արարողություն է անում, պապը շարունակում է իմաստախոսել   «Դուք չգիտեք, թե ինչքան է կշռում մահը», տատը ծնվողների ու մեռնողների ցուցակներն է նորոգում: Մեկ ուրիշը չար ոգիներին է հիշում: Քույրերից մեկը'  Մարգոն, հող էր ուտում ու գաջի ծեփ և օրերով ձեռք չէր տալիս սնունդին: Ամբողջ տունը լցված էր վառ բնավորության տեր մարդկանցով: Ասես վառվռուն թռչուններ` արևադարձային անտառներում:

Այսպես աշխարհաստեղծման առասպելի հանգույն ստեղծվում է Մարկեսի  «Գիրք ծննդոց»-ը: Այստեղ մեծ անձրևների ու շարունակական պտղաբերման ժամանակներ են: Չքավորությունն ընտանիքի մշտական ուղեկիցն է, բայց ոչ ճակատագիրը: Ամեն մեկը շատ արագ դառնում է իր բախտի տերը:

Մարկեսն անընդհատ մեծացնում է իր հիշողության ոսպնյակները և տեսանելի է դարձնում անցյալը: Նորից պապն ու տատն են, որոնց ամբողջ կյանքում «տեսել է մտքի հայացքով» և որոշակի մի տարիքում: Դա այն տարինքն է, որ վաղ ծերության ժամանակ արձանագրվել է դիմանկարներում:

Տատ Տրանկիլինան տպավորվել է նաև երազների մեկնություններով, հանովի-դնովի արհեստական ատամներով, արհեստականը թվացել է բնական, իսկ հանել-դնելը` կախարդանք: Տատը նրա համար եղել է հուսալի-վստահելի ապավեն: Ցնորված տատին հայրն ու մայրն անկյուն են հատկացնում, ուր, դռների արանքում նստած, նա իր պատանքն էր կարում: Տատը մահացել է տնից հեռու, կուրացած, զառամած, խելքը գցած իսկ պայծառացման պահերին միայն մի բան է ասել` ես հանգիստ եմ մեռնում, որովհետև դուք կստանաք հազարօրյա պատերազմի վետերան Նիկոլասիտոյի թոշակը:

Պատերազմի ժամանակ գնդապետ Նիկոլասի պահպանողական եղբայրը նրան բանտարկել է, միայն տատի համարձակ ընդվզումն է նպաստել ազատագրմանը:

Պապը թոռանը տարել է կինո, կրկես, առևտրի գնալիս հետը ման է ածել խանութներում և երբ առաջին անգամ ձեռքը դիպել է սառույցի` նրան ցնցել է դրա սառնությունը: Պապը նրան ինքնազարգացման դասեր է տվել. ստիպել է հաջորդ օրը պատմել տեսած ֆիլմը, ընթացքում ուղղել է սխալները, լրացրել բացթողումները, վերականգնել նրբերանգները: Սրանք արդեն իսկ գրական դասեր էին: Տատը պապին ստիպում էր թոռանը իր հետ տանել նաև երեկոյան զբոսանքների, որպեսզի սիրուհիների տուն չգնար: Պապը, ով կրթված մարդ էր, հինգ տարեկան թոռան առջև բացում է բառարանների գաղտնիքը և ասում. «Այս գիրքը ոչ միայն ամեն ինչ գիտի, այլև միակն է, որ երբեք չի սխալվում»: Հետո պապը նրան բառարան է նվիրում և ապագա գրողի մեջ այնպիսի հետաքրքրություն է արթնացնում բառերի հանդեպ, որ սկսում է բառարանը կարդալ «որպես վեպ»:

Ամեն ինչ համընթաց շարժման մեջ է' տան նիստուկացը, արտաքին միջավայրը, մարդիկ ու նրանց հարաբերությունները, կյանքն ու մահը, նաև երկրի պատմությունն ու քաղաքական կյանքը: Պապը այդ պատմության մասն էր:

1932-ին Կոլումբիայի ծայրագույն հարավը Ամազոնկա գետի ափերին ենթարկվում է պերուացի գեներալներից մեկի հարձակմանը: «Կեցցե Կոլումբիան», «կորչի Պերուն» կոչերը մանկությունից սնում էին նրա երևակայությունը: Իսկ հայտնի է, որ Մարկեսն ամենևին անտարբեր չէր քաղաքականության հանդեպ և նրա համար մինչև վերջ էլ Ֆիդել Կաստրոյի կերպարը մնաց որպես ազատության պայքարի խորհրդանշան:

Այս ընթացքում նա յուրացնում է կյանքի դպրոցի դասերը` սովորում է ավանակ հեծնել, կով արածեցնել, ցուլ ամորձատել, թակարդ լարել, ձուկ բռնել: Սա սերունդների քաղաքակրթությունն է հանուն կեցության, որ ժառանգաբար անցնում է նրան:

Ավարտվում է պապի դարաշրջանը: Նա մեռնում է կոկորդի քաղցկեղից, մի հիվանդություն, որ հետո պատուհասեց նաև Մարկեսին: Պապի վերջին փաղաքշանքը հասնում է վեց ամսական եղբորը` Գուստավոյին, ինքը հեռու էր:

Երրորդ գլուխն սկսվում է էջեր առաջ ակնարկված պապի մահվան հանդիսավոր գույժով. «Կատարվեց Արակատկայի աղետը: Մեռավ պապիկը, իսկ նրա մահվան հետ վրա հասավ մի նոր պատուհաս` ոչ պակաս սարսափելի մի նոր մահ, մեռավ մեր տան Հոգին»: Շարունակաբար սկսվող և ավարտվող շարժումը, ինչպես հարակա նույն տեղեկատվությունն ու մակընթացությունը, բնորոշ է Մարկեսի փիլիսոփայությանը: Այդպիսի կառուցվածք ունի նաև « Մենությունը»:

Ավելանում է մորեղբայր Էստեբանի կերպարը, ով արդեն խոր ծերության մեջ ասում է Գաբիտոյին. «Ես այդպես էլ չհասկացա, այդքան վատ հիշողությամբ քեզ ինչպես հաջողվեց դառնալ գրող»:

Պապի ու տատի, ծնողների կերպարները հետագա էջերում ևս բազմիցս գալիս ու անցնում են: Ուշագրավ մի դրվագ. 1939 թ. ծնված քրոջ կապակցությամբ ավելացնում է.  «գեղեցիկ հնդկացիական կիսադեմով» արտահայտությունը: Ինչի՞ համար է կարմրամորթ հնդկացու հիշեցնող այս ակնարկը:

Հոր կերպարը` ցավի մեջ կատակի, ուրախության պահին «լուրջ»: Հոր հանդեպ սերը ուշ է հասունանում: Օտարություն` ապրուստ հայթայթելու մեկնելուց առաջ, հայրը տան գլխավոր է կարգում ավագ որդուն` Գաբրիելին: Հրաժեշտի այդ հուզիչ պահին էլ ահա հանկարծ արթնանում է որդիական անսահման սերը հոր հանդեպ: Իսկ հայրը Մագդալենայի հսկայածավալ գետաբերանով մեկ մշտական թափառական էր:

Ավելացնենք, որ ծնողներից երեխաներին էր փոխանցվել հատուկ երաժշտական հիշողություն և լսողություն:

Դիպաշարային հանգույցն այստեղ կանգն է առնում ելման կետի վրա: Մայր ու որդի, չկարողանալով տունը վաճառել, մտածում են ետդարձի մասին:

Քնած ճահիճների վրայից եկող թարմ քամին նրանց արթնացնում է ընդարմացումից, և մայրը հարցնում է որդուն` ի՞նչ ես մտածում: Իսկ տղան մտածում էր իր գրելիքի մասին: Մայրն իր մտահոգությունն է հայտնում` դու չե՞ս վախենում, որ հայրդ մեռնի վշտերից: Սա այն պատճառով, որ որդին հեռանում էր հոր նախատեսած ճանապարհից և ուզում էր գրող դառնալ:

Մոր հետ երկխոսությունը թափանցում է անցյալի խորքերը և հշողությունը դառնում է ընթացիկ գործողություն: Մոր խոսքն ականջներում, հետո նա իրեն պետք է նետեր խմբագրություն և հենց մոր խոսքերով էլ սկսեր հաջորդ վեպի շարադրանքը. «Ես եկել եմ քեզ դիմելու մի հարցով. դու չե՞ս կարող ինձ հետ մեկտեղ գալ, որպեսզի տունը վաճառենք»:

Ինքնապատումն ընթացքում ձևավորում է ժամանակային երեք շերտ`

ա) այն տարիքը (72-75), երբ գրում է,

բ) այն տարիքը (23), երբ մոր հետ գնում է տունը վաճառելու,

գ) կյանքի հաջորդական տարիները`  վաղ մանկությունից մինչև գրելու պահը:

Մի տեղ իրեն ուղղված այսպիսի արտահայտություն է օգտագործում. «Դուք պետք է կառավարեք երկու ժամանակներ»: Եվ նա, իրոք, ժամանակային հոսքերը բնական տատանումներով ու անցումներով հասցնում է վախճանի:

Տասներկու տարեկանից հաջորդում են դպրոցական տարիների հիշողությունները: Կարդացածությունն ու զարգացումն իզուր չեն անցնում, զրույցից հետո տնօրենը նրան միանգամից ընդունում է տարրական դպրոցի չորրորդ դասարան: Հրաշամանուկն առանձնանում է միջավայրից: Նա արդեն կարդացել էր «Հազար ու մի գիշերները»՚` տաք անապատի ցնորքը, իսկ հիմա` դպրոցական  գրադարանից օգտվելով` կարդում է  «Գանձերի կղզին» , «Կոմս Մոնտե Քրիստո»-ն, «Դոն Կիխոտ»-ը: Վերջինիս կապակցությամբ տարաձայնություն է ունենում' մի՞թե սա այն գիրքն է, որ արժանի է գովեստի, և ընթերցումն ավարտում է մի կերպ: Մինչ այդ «Հազար ու մի գիշերներ»-ին հաջորդել էին «Ծովագնաց Սինդբադը՚», «Ռոբինզոն Կրուզո»-ն, Էդմոնդո դե Ամիչիսի «Ապենիններից մինչև Անդեր»  և բազմաթիվ այլ գրքեր: Ամեն մի տարիք իր գիրքն ունի: Եվ Մարկեսը տարիքային անցումներով ներկայացնում է իր կարդացած գրողների, գրքերի եթե ոչ ցանկը, ապա գոնե հիմնական անուններն ու վերնագրերը:

Ընտանիքը տեղափոխվում է Բարանկիլիա: Սրանք նաև ընտանիքի չքավորության տարիներն էին: Ընտանիքի մանկահասակ ղեկավարը մտահոգվում էր ում ինչ հագցնելու, սնունդ հայթայթելու հարցերով: Այդ նպատակով արձակուրդներին բանվորություն է անում տպարանում, դառնում փողոցային առաքիչ, երգով մասնակցում ձայնասփյուռի «Ամեն ինչի մասին մի քիչ» ծրագրի մրցույթին, Ընտանիքն այնքան աղքատ էր, որ ստիպված էին ուշ ժամերի լույսը խնայել անգամ ընթերցանության համար, որովհետև հայրը դեռևս ընտանիքի համար ապրուստ էր որոնում հեռուներում:

Կարիքն ստիպում էր տեղից տեղ վերաբնակվել, այս անգամ Սուկրե քաղաքն էր: Այսպես նրա կյանքի տարիներն անցել են Արակատակա, Բարանկիլիա, Կարտախենա, Սինս, Սուկրե և Բոգոտա քաղաքներում: Կյանքին ընդառաջ գնալու ցանկությամբ ծնողների կամքով տղան կրթությունը շարունակում է Կարիբյան ափի ամենահայտնի և թանկ քոլեջներից մեկում: Աղքատությունը նաև այսպես պետք էր հաղթահարել: Տղային այդ ճանապարհով մղողը մայրն էր, ըստ որի քոլեջն ավարտողները դառնում են կառավարիչներ:

Նա արդեն տասներեք տարեկան էր և միայնակ դեմ հանդիման էր գնում հասուն կյանքին: Քոլեջում սկզբից ևեթ ձեռք է բերում բանաստեղծի համբավ, որովհետև գրում էր հանգավոր երգիծական չափածոներ, ըստ երևույթին էպիգրամներ, անգիր էր ասում ամբողջական մեծ պոեմներ: Գաբիտո ստորագրությամբ դրանք լույս են տեսնում «Իմ բարբաջանքը» վերնագրով: Այս բարբաջանքի փոխարեն կարող է լինել նաև հիմարություն, դատարկաբանություն, անհեթեթություն, անմտություն... Պատանի հանճարը նաև մեներգիչ էր երաժշտական խմբում, նկարում էր, հանդիսությունների ժամանակ բեմերից արտասանում:

Մի տեղ գրում է, որ պարել այդպես էլ չսովորեց, բայց ուրիշ տեղեր նրան տեսնում ենք պարելիս: Նշանակում է ' պարել գիտեր, բայց ոչ անպես, որ զարմացներ շրջապատին: Իսկ պարը լատինաամերիկացիների համար նույնն է, ինչ-որ բեդվինի համար անապատի ավազների վրայով ոտաբոբիկ քայլելը:
Դրա հետ մեկտեղ վատ էր նրա ուղղագրությունը, որ հասնում էր «աներևակայելի» «անգրագիտության»: Ըստ գրողի խոստովանության ուղղագրությունն այսօր էլ խնդիր է նրա համար: Այ քեզ հանճարի տարօրինակություն: Վայելչագրությունը մի կերպ կարելի է հասկանալ, բայց ուղղագրություն վատ իմանալն արդեն իսկ լեզուն վատ իմանալ է նշանակում, որ եզակի դեպք է գրականության պատմության մեջ: Այսքան առաջադեմ աշակերտն այդուհետև շարունակում է կաղալ ուղղագրությունից և արդեն հետագա օրերի անդրադարձով միջարկում. «Այսօր ինձ՝   տասնյոթ հրատարակած գրքերի հեղինակիս, սրբագրիչները սիրով պատիվ են անում, որպես հասարակ վրիպակներ ուղղելով ուղղագրական կոպիտ սխալները»:

Իր կյանքի այս ճանապարհին նա հանդիպում է բազմաթիվ նշանավոր և աննշան մարդկանց, թվարկում է նրանց անուններն ու բնութագրում: Սա ասես ոչ միայն իրական, այլև գեղարվեստական դիմապատկերների շարք լինի:

Լարվածության առաջին ալիքը նրան հասցնում է նյարդային ընկճվածության: Ոմանք կարծում էին, թե նա միշտ էլ խելագար է եղել, իսկ ոմանք  դարձել է:

Այսպիսի իրական պահ կամ այդպիսի հոգեբանական վիճակի նմանակված զգացողություն մեծությունների կյանքում միշտ էլ եղել է և պայմանավորված է կամ անձնական, կամ հանրային, կամ ստեղծագործական կյանքի բարձր լարվածությամբ, որի հոսքագծերն անցնում են մարդու սրտի և ուղեղի միջով ու կարճ միացումներից բռնկվում, պայթում...
Ոմանց մոտ դա դառնում է արյան զեղում կամ կաթված, ոմանց մոտ խելագարության պահ, մեր Տեմիրճիպաշյանն ու Ինտրան, Մուրացանն ու Կոմիտասը, Չարենցն ու Սևակը, մյուսների Դոստոևսկին, Վան Գոգը, Գոգենը և ահա, նաև Մարկեսը... Բայց ստեղծագործական լարվածության հետ մեկտեղ դա էլ է անցնում... «Վեսլի Ջեկսոնի արկածները» գրելուց հետո 72 ժամ խենթություն է իջել նաև Սարոյանի վրա: Սրանք ծննդյան ցնցումներ են, որովհետև ստեղծագործող մարդն ազատագրվում է երկրային ձգողականությունից և բարձրանում վեր, դեպի երկինք:

Ոսկե մեդալներն ու պատվոգրերը հաջորդում են իրար: Իսկ բժիշկները բուժում են նրա խելագարությունը: Մինչ նա տարված էր գրականությամբ` հայրը որդուն բոլոր դեպքերում տեսնում էր նաև առևտրականի դերում: Բայց...ավա¯ղ տվյալ պահի ցանկություններին, երանի  նախախնամությանը:

Երբ գալիս է քոլեջում որդու ուսմամբ ու հաջողություններով ուրախանալու պահը, հայրը տղային ուղարկում է Բոգոտա: Տղան հագնում է հոր վրայով փոքրացած և վերաձևված կոստյումները: Իսկ ուղտի բրդից հանգուցյալ սենատորի վերարկուն, մայրն էր գնել: Պայծառատես քույրերից մեկը' Լիխիան, եղբորն զգուշացնում է, որ հանգուցյալ սենատորի ուրվականն այդ վերարկուով գիշերները թափառում է տան շուրջբոլորը: Վերարկուն հագնելիս նա ևս իրեն տեսնում է հանգուցյալի դեմքով, դրանից հիասթափվում, վերարկուն տասը պեսոյով գրավ է դնում և ետ չի վերցնում: Կորչի'   սենատորի վերարկուն:
Քրոջ' Լիխիայի մասին արած պայծառատեսության ակնարկն ամենևին պատահական չէ: Գրում է. «...նա պայծառատես էր բնությունից», այսինքն' ի ծնե: Իսկ դա արդեն տոհմի պարգևներից մեկն էր, որ ակնհայտորեն առկա է Մարկեսի ամբողջ ստեղծագործության մեջ:

Հասունության հետ փոխվում են ընթերցողական նախասիրությունները: Կարդում էր կորուսյալ սերունդից այն ամենը, ինչ ընկնում էր ձեռքը և առաջին հերթին Ֆոլկներ, նաև Հեմինգուեյ... Իսկ Դոստոևսկու «Երկվորյակ»-ը, որ նա փորձում է, բայց չի կարողանում գողանալ Բարանկիլիայի գրադարանից, նրա խելքն ու միտքը տանում է: Ի վերջո, նա ունենում է այդ գիրքը, որ նրան տալիս է մի անհագ ընթերցող... ով դոկտոր էր և կրթության նախարարության թոշակավորող բաժնի տնօրենը:

Տասնչորս տարեկան քոլեջի սանի հայացքով ներկայացնում է գործող գրական խմբակցությունները, նրանց ղեկավարներին, նրանց գործունեությունը և ճշտում իր դերը: «Ավազ և Երկինք»-ը, որ տեղական «Քար և Երկինք» խմբակցության կրկնությունն էր, փորձում էր Պաբլո Ներուդայի օրինակով թարմացնել Կարիբյան ափեզրի պոեզիան: Տեղական խմբակցության պաշտպանը Խուան Ռամոն Հիմենեսն էր:

Այստեղ խորացնում է կապը առաջին խմբի քսաներկուամյա առաջնորդ Սեսար Աուգոստո դել Վալյեի հետ, թափանցում է նրա անձնական կյանքի մեջ, ասպարեզ բերում վերջինիս սպիտակամորթ գեղեցկուհի սիրուհուն, ում ամուսինը նավաստի էր և օրերով ու շաբաթներով նավարկում էր Մագդալենա գետի ջրերում: Թշվառ նավաստի, խաբված երջանկություն, գողացված սեր, որ մեկ բառով կյանք է կոչվում...

Հիշում է Սան-Խոսեի քոլեջում անցկացրած օրերը: Իսկ հիմա նա Բոգոտայում է: Այս նոր բնակավայրը նրա աչքին այսպես է երևում. «Բոգոտան այն ժամանակ հեռավոր մռայլ քաղաք էր, ուր 16-րդ դարի սկզբներից տանջող անքնության պես մաղում էր անձրևը»: Առաջինը, որ քաղաքում աչքի է զարնում, ինչ-որ տեղ շտապող բազմաթիվ մարդիկ էին, որոնց ավելանում է և ինքը, որպես հերթական քոլեջի դիմորդ: Այստեղից էլ նրան ուղարկում են մեկ ժամվա հեռավորությամբ գտնվող Սիպակիր քաղաքի Ազգային լիցեյ: Նոր անուններ, նոր ճակատագրեր և գլխավոր դիտարկումը  աշակերտների և ուսուցիչների հարաբերությունը շատ անմիջական էր: Այստեղ գրադարանում ստանում են Զիգմունդ Ֆրոյդի երկերի լիակատար ժողովածուն, առաջին ընթերցողներից մեկն ինքն էր: Այս ազդեցությամբ և ուսուցչի հանձնարարությամբ  գրում է պատմվածք   «Մոլագարի հոգեխախտման դեպք»  ըստ Ֆրոյդի նկարագրած կլինիկական դեպքերից մեկի և, հակառակ դասընկերների քննադատության, արժանանում է ուսուցչի խրախուսանքին,  գրելու արվեստին թեև չես տիրապետում, բայց ունես ներզգացողություն և ցանկություն:

Նա արդեն 16 տարեկան էր և շարունակում է զարմացնել անգիր անելու և անվրեպ վերարտադրելու իր ունակություններով: Քոլեջում ուսանելու տարիներին բացվում է նրա օժտվածության` անգիր անելու այս առանձնահատուկ կողմը: Անգիր է անում Գասպար Նունյեսա դե Արսեի «Գլխապտույտ» պոեմի 57 տասնյակ 570 տող, մեկ ուրիշ անգամ Պաբլո Ներուդայի մի ծավալուն պոեմ: Այս կապակցությամբ գրում է.  «Ես կարող էի անգիր ասել այդ տարիներին Կոլումբիայում ժողովրդականություն վայելող բանահյուսական ամբողջական պոեմներ, և ամենագեղցիկները Ոսկե դարից ու իսպանական ռոմանտիզմից... »:
Լիցեյում քնից առաջ աշակերտները նաև բարձրաձայն ընթերցման ժամ էին անցկացնում, օրինակ' կարդում էին Մարկ Տվենի պատմվածքներից մեկը: Ավագ սաները սովորում էին, կրտսերները' լսում, ծանոթանում, որ անցնելիս հեշտ լիներ: Նա նաև պաշտոնական արարողությունների համար ճառեր էր գրում:

Անպակաս են հեռացող ժամանակների խորհրդանշանները: Մարկեսը ժամանակը ոչ միայն զգում էր, այլև տեսնում:

Հիշում է մայրը հանուն երեխաների դաստիարակության հրաժարվեց դաշնակահարի հեռանկարից, հայրը տունը պահելու հոգսով տարված դեն նետեց ջութակը, ինքն ակկորդեոնով երգում էր Արակատակայի տոնավաճառներում մարմնավորելով հոր ու մոր չկայացած երազանքը: Իսկ լիցեում այցելել է երաժշտական դասընթացների:

Կարդում է Էդուարդո Կաբանսի քնարական արձակը, մասնակցում է Պոլ Վալերիի գրքի քննարկմանը, ում մասին ոչինչ չէր լսել: Բանաստեղծի համբավը շարունակում է ուղեկցել նրան: Արժանանում է ռեկտորի խրախուսանքին. «Ահա արգասավոր բանաստեղծը»:

Խավյեր Գարսես գրչանունով հրատարակում է սոնետներ. որոնք, ըստ նրա, սոսկ տաղաչափական փորձեր էին և առանձին նշանակություն չունեին: Նմանակել է Կեվեդոյին, Լոպե դե Վեգային, անգամ` Գարսիա Լորկային:

Բանաստեղծություններ էր գրում նաև գիշերօթիկի սաների համար, որ նրանք' որպես իրենց գրածներ, նվիրում էին կիրակնօրյա ընկերուհիներին:
Մեջբերելով ըստ Մարկեսի Լենինին վերագրվող խոսքը'  «Եթե դու չես զբաղվում քաղաքականությամբ, քաղաքանությունն է զբաղվում քեզանով»  և գիտակցելով դրա նշանակությունը՝ ներքաշվում է քաղաքականության մեջ: Քաղաքականությունը թափանցում է լիցեյ  սաներին բաժանելով ազատամիտների և պահպանողականների: Անհոգ պատանությունը քաղաքական ճեղքվածք է տալիս: Նա անտարբեր չէր կոմունիստական գաղափարների հանդեպ: Համայնավարությունը  գրավում էր: Տպագրում են աշակերտական թերթ, Խավյեր Գարսես անունով տեղ է գտնում նաև նրա քնարական արձակը: Սիպակիր քաղաքի ալկալդը (քաղաքապետարանի ծառայող, դատավոր) զինված ջոկատով մտնում է դպրոց և բռնագրավում թերթի 200 օրինակը, իսկ ռեկտորն ազատվում է աշխատանքից: Վիրավորվածության հետ մեկտեղ թերթի հրատարակիչների մեջ մնում է իրենց կարևորության գիտակցումը:

Արձակուրդներին վերադառնում է տուն:

Ազատ ու շարժուն եղբոր' Լուիս Էնրիկեին ծնողներն ուղարկում են ուղղիչ հաստատություն' նախատեսված չլսող երեխաների համար, որ ըստ էության բանտ էր: Եղբայրն այնտեղից դուրս է գալիս տարիուկես անց և դառնում քաղաքապետարանի ամենաերիտասարդ ալկալդը:

Հիշում է հոր սիրային արկածները, որից ծնված չորս երեխաներին մայրն ընդունում է իր տուն և հանուն մեծ ընտանիքի խաղաղության  թաքցնում խանդը: Վերստին մտաբերենք   «Մենության» մեջ այդպիսին էր Ուրսուլան: Նախատիպն աչքի առաջ է: Ուրսուլայի պես մայրը ևս զավակների կորստյան տագնապ ուներ: Վեպում վախը բնազանցական էր,  չլինի հանկարծ ժառանգները ծնվեին պոչով, իսկ մայրը միշտ վախ ուներ, որ երեխաները կմեռնեն քնի մեջ: Նախապաշարումները մեկ այլ իրականության արձագանքն են: Նախապաշարումների մեջ գիտակցության աստիճանի հասցված բնազդն է, ուստի նախապաշարումները ևս կենսաբանական թաքնված ծրագրեր են, որ մի օր ցույց են տալու իրենց, այսինքնª իրականանալու են: Մարկեսին հասկանալու համար երևակայության թռիչքները տեսնելու հետ նաև նախապաշարումների ձայնը պիտի լսել:
Նրա կյանքում առանձնահատուկ տեղ ունեն կանայք: Առաջինի անունը Տրինիդադ էր, 13 տարեկան մի աղջիկ, ով ծաղկում էր «մահացու-սպանիչ-գեղեցիկ կանացի գույնով»: Այստեղից է նաև մաշկի հոտով, սիրո ձգողականությամբ սիրած էակին մթության մեջ գտնելու ազդակը, որ Բուենդիա եղբայրներից մեկին` գիշերով, բազմաթիվ քնած մարդկանց միջով, հասցնում է Պիլար Տերներայի գիրկը: Սա սիրո հոտն էր: Սա էգի կրքահարույց հոտն է:

Սիրո հասունացումն անցնում է նաև կենդանամերձության շրջան, այս կողմերում էշ ու հավ: Իսկ առաջին կինը գետի մակընթացություն հիշեցնող ծանր շնչառությամբ նրան տղամարդու գործունեության ուղեգիր է տալիս, երբ ինքը 14 տարեկան էր: Ասես Ֆեդերիկո Ֆելինիի հանճարեղ ֆիլմը լինի' «Ամարկորդ»-ը: Վերապատմելը իմաստ չունի: Մարկեսը այն հաստատ տեսել է: Կենսագրականի շարադրման ժամկետներն են հուշում դա և մղում այդ ստույգ ենթադրության:

Պարզվում է, որ մակընթացության պես ծանր շնչառություն ունեցող տարփուհու հաճախորդներից էր նաև նրա կրտսեր եղբայր Էնրիկեն: «Մենության...» մեջ երկու եղբայրների սիրուհին էր Պիլար Տերներան: Սիրային արկածները կրկնվում են:

Իրական սիրո մի հերոսուհիª Մարիա Ալեխանդրինա Սերվանտեսը «իր գիշերից հետո» անհայտանում է: Տարիներ շարունակ տանջող կարոտից ազատվելու համար նրա կերպարը մարմնավորում է վեպերից մեկում,  իբրև անառականոցի տիրուհի, թեև իրականում այդպիսի բան չի եղել:
Կանայք մշտապես եղել են նրա կյանքում, համենայն դեպս սա նախաամուսնական շրջանն է, և նա պարզ ու գեղեցիկ պատմում է իր կյանքի այդ երանելի պահերի մասին: Իսկ ինչո՞ւ ոչ... Նույնն է, թե շոգին ծարավ մի պահի սառույցը միջին մի բաժակ վարդի օշարակ խմես: Եվ պետք չէ սեռական կյանքի մաքուր ազատությունը դնել արգելակի տակ և ամեն անգամ բացատրություն և արդարացում որոնել... Ծարավ ես, խեղդվում-տոչորվում ես, պիտի խմես սիրո քաղցր թույնը: Չխմես` կմեռնես:

Լիցեյում 15 տարեկանից սկսած սովորում է ծխել, ինչը դառնում է սովորություն և հատկապես գրելիս ուղեկցում է նրան, իսկ առավոտները հասնում է ծխախոտային խումհարի: Հասել է երեք տուփի, անցել չորրորդին:

Իր «Անիծյալ ժամանակ» վեպի կապակցությամբ գրում է, որ այն շարադրել է  «իր հնդկացիական լեզվով», իսկ Մադրիդում հրատարակվել են մադրիդյան բարբառով, որ բնագրից հեռացում է նշանակում: Քիչ անց անդրադարձ է անում, որ վեպն ինքը ՙթարգմանել  է   «իր կարիբյան» բարբառով և այն համարել վեպի առաջին իսկական հրատարակությունը: Խոսքը իսպաներենի լեզվական շերտերի մասին է, որոնցից իրենը մայրենի բարբառն էր: Հնդկացիական լեզուն այս դեպքում, կարծում եմ, այլ բան չէ, քան իսպաներենի Կարիբյան ափի խոսվածքը:

Տարիքի հետ տղան դանդաղ, բայց նկատելի օտարանում է ընտանիքից: Ծնողներն անհանգիստ են, մտահոգված են նրա ապագայով, գուցե բժիշկ դառնա, որևէ բնագավառի լավ մասնագետ, գծագրող, երաժիշտ, եկեղեցական երգիչ, կիրակնօրյա քարոզիչ: Իսկ գուցեև ` գրող:
Մի օր մայրը դիմում է որդուն. «Ասում են, եթե ցանկանաս, դու կարող ես դառնալ լավ գրող»: Եվ տղայի պատասխանը. «Եթե գրող'  ապա մեծ, իսկ այդպիսիք մեր ժամանակներում արդեն չեն լինում»:

Մի երեկո, որդու հետ խոսելու փոխարեն, մայրը լալիս է առանց արցունքների: Դա ևս խոսք էր: Ուիշ մի այբուբեն, ուրիշ մի աշխարհի ձայն:

Գաբիտոն շատ նման էր հորը, այդ մասին ակնարկում է հայրը, իսկ որդին, որ սկզբում կասկածում էր, ավելի ուշ ավելի է պնդում այդ նմանությունը   «Հայելու մեջ ես ինձ ավելի հորս էի նմանեցնում, քան ինքս ինձ»: Ընտանիքի մենությունն ու անապահով վիճակը նկատի ունենալով մայրը խորհուրդ է տալիս. «Քո կրթության շարունակության ճիշտ լուծումը այն կլինի, որ ինքդ կարողանաս վճարել»:

Ծնողների համաձայնությամբ 1948-ի փետրվարին ընդունվում է Բոգոտայի Ազգային համալսարանի իրավաբանական բաժանմունքը, բայց ուշքն ու միտքը գրականությունն էր: Ունևոր ընկերները գրքեր էին գնում և սեղմ ժամկետով տալիս էին նրան կարդալու: Եղել է նաև, որ գրախանութից և գրադարաններից գրքեր է գողացել, որովհետև ուսանողությունն այն մտայնության էր, որ գիրք գողանալը ոչ թե մեղք է, այլ սոսկ հանցագործություն, նույնն է, թե' գրքի գողը գող չէ:

Հեղինակներն ազդեցիկ են և շարքն ընդլայնվում է Խորխե Լուիս Բորխես, Դավիթ Հերբերտ Լոուրենս, Օլդոս Հաքսլի, Գրեմ Գրին, Չեստերտոն, Վիլյամ Այրիշ, Կետրին Մենսֆիլդ և ուրիշներ: Ջոյսի «Ոդիսևս»-ը ընկալվում է որպես ժամանակակից Աստվածաշունչ:

Ժամերն անց էր կացնում ուսանողական սրճարանում, որոնք նաև մշակութային հաղորդակցության ու գրքափոխանակության կենտրոններ էին: Այստեղ նաև քննարկվում էին նոր կարդացած գրքերը: Ջոյսի հիշյալ վեպի «լուրջ վերընթերցումից» հետո գրում է. «Ոդիսևս»-ը ոչ միայն ինձ օգնեց բացահայտելու իմ ինքնուրույն ներքին աշխարհը, ինչի մասին ես չէի էլ կասկածում, այլև ճանաչել գրելու անգնահատելի տեխնիկան, որ ունակ է բացելու լեզուն, խելոք կառավարել ժամանակը, տիրապետել մտքերի կառուցման արվեստին»: Ավելանում է Կաֆկայի «Կերպարանափոխություն»-ը: Երևակայությունը բորբոքվում է և հորդում է գրելու տենչը:

Բոգոտան նրա համար ոչ միայն Կոլումբիայի մայրաքաղաքն էր, այլ նախևառաջ մի վայր, որտեղ բանաստեղծներ էին ապրում: Իսկ բանաստեղծությունը, ըստ գվատեմալացի բանաստեղծ, հրապարակագիր Լուիս Կորդոսա ի Արագոնի' նրա համար «իր տեսակի մեջ սեփական գոյության միակ զգացողությունն էր»:

Այսպես կյանքի պոեզիա էին ստեղծում Խուան Ռամոն Հիմենեսը, Ռուբեն Դարիոն, Գարսիա Լորկան, Պաբլո Ներուդան, Վիսենտե Ռիդոբրոն: Դա սրտի ձայն էր ընդդեմ պառնասյան հնագիտության, իսկ նա, ինչպես արդեն նշել ենք, ուսանողական տարիներից մտերիմ էր «Քար և Երկինք» խմբակցության հետ:

Ըստ Մարկեսի` իր թե՛ լիցեյական գործերը, թե՛ արձակն ու բանաստեղծությունները կրել են «Քար և Երկինք» գրական խմբակցության ազդեցությունը։ Այսպես՝ թեկո՛ւզ ազդեցություններով, գրականությունը նրա համար դառնում է կեցության մի գեղեցիկ օազիս։ Գրական անուններին ավելանում են նաև փիլիսոփաները, գեղագետները, տեսաբաններն ու քննադատները, նրանց թվում նաև Օրտեգա ի Գասետը։

Թվարկում է գրական անուններ ու երկերի վերնագրեր, որոնցով ստեղծվել է ստեղծագործական միջավայր՝ Հեմինգուեյ, Խորխե Լուիս Բորխես, Խուլիո Կորտասար, Ֆելիսբերտո Էրնանդես... Ճամփորդական մի պահի նրա ձեռքին էր Օլդոս Հաքսլիի «Ձայնակարգություն» («Կոնտրապունկտ») վեպը։ Առավել տպավորվում են Ֆոլկների «Գյուղակ», «Աղմուկ և ցասում», «Երբ ես մեռնում էի», «Վայրի արմավենիներ» երկերը, Ջոն Դոս Պասոսի «Մանհեթեն»-ը, Վուլֆի «Օրալդո»-ն, Ջոն Սթայնբեկի «Մկների և մարդկանց մասին», «Ցասումի ողկույզներ» երկերը, Ռոբերտ Նաթանի «Ջենիի դիմանկարը» և Էրսքին Քոլդուելի «Ծխախոտի ճանապարհը»։

Մի կողմից կյանքի գիրքն էր՝ ծննդավայրը, մարդիկ, ճակատագրերը, ճանապարհները, բնակավայրերը, մեծերից փոխանցվող պատմությունները, հարազատ բարբառը, բնաշխարհը, ազգագրությունն ու կենցաղը, մյուս կողմից` մարդկային քաղաքակրթության ստեղծված գիրքը՝ Սուրբ Գրքից մինչև հունա-հռոմեական ժամանակների և հետագա դարաշրջանների դասականներ և մինչև իր անմիջական նախորդներն ու ժամանակակիցները։ Սպունգի պես նա ներծծում էր ամեն ինչ, բայց այդ ամեն ինչը մարմնավորում էր մի միջավայրի մեջ, որ ուներ թավ ու գունեղ մերձարևադարձային երփնագիր. խոնավությունից ու արևից հափրացած բուսականություն, գետերի ու ծովերի թարմ մի շունչ, որ նորոգվում էր օվկիանոսի ծփանքով, լեգենդներ, առասպելներ, ավանդազրույցներ զարմանահրաշ պատմություններ և բնական կենսակերպից դեպի քաղաքակրթություն զատվող, անջատվող իրականություն՝ իր խորապես անհատական կերպարներով։ Նորը գալիս էր առանց հարցնելու, գալիս ու նոր հունի մեջ էր դնում ավանդական կյանքն ու կենցաղը, իսկ հինը գերեզմաններից կանչող ձայների պես որքան տագնապալի, նույնքան հարազատ էր և մշտապես ներկա... Սիրեններ կոչված հուշկապարիկներն ապրում են ամեն տեղ և կանչում իրենց կախարդիչ ձայներով...

Առաջին պատմվածքը` «Երրորդ հնազանդեցումը», 1947-ի սեպտեմբերի 13-ին տպագրել է Բոգոտայի «Էլ Էսպեկտադոր (դիտորդ)» թերթի «Ֆին դե լա Սեմանա» հավելվածում։ Բակալավրի աստիճան ստանալուց անցել էր ինը ամիս, նա անգամ այդ թերթը գնելու գումար՝ հինգ սենտավո չուներ։ Այդ գումարով կարող էր տրամվայ նստել, խոսել հեռախոսով, մի գավաթ սուրճ ըմպել կամ կոշիկները փայլեցնել։ Ի վերջո հայտնվում է «պարոն Աստվածային Նախախնամությունը»՝ թերթը ձեռքին, և գրողը խնդրում է թերթը նվիրել իրեն։ Պատմվածքը գրել էր Կաֆկայի «Կերպարանափոխության» ազդեցությամբ. հիմա, կարդալով, հիասթափվում է իր գրածից։ Իրենից վերստին չհիասթափվելու համար՝ այդ պատմվածքը հանդգնել է կարդալ միայն քսան տարի անց և այդ անգամ ավելի բարյացակամ է գտնվել իր երախայրիքի հանդեպ։ Առաջին հրապարակումից հետո նա գիտակցում է իր թերությունները՝ գրի անճոռնությունը և մարդկային հոգու չիմացությունը։

Քառասուներկու օր անց՝ 1947 թ. հոկտեմբերի 25-ին տպագրվում է երկրորդ պատմվածքը՝ քսանամյա արձակագիրը նույն թերթում արժանանում է գնահատանքի և համարվում հուսատու աստղ։ Նրան առաջին գնահատողը Էդուարդո Սալամեան էր։ Բոգոտա է գալիս Պաբլո ՆԵրուդան և գրական հավաքներում խոսում պոեզիայի քաղաքական-քաղաքացիական հնչեղության անհրաժեշտության մասին։ Հետագայում այդ իսկ գաղափարախոսության բերումով Ներուդայի մուտքը Կոլումբիա արգելվում է անձամբ երկրի նախագայի կողմից։

Մարկեսի կոչումն արձակն էր, բանաստեղծական ներշնչանքը թեև մնում է հեռվում, բայց յուրահատուկ կշռույթ է հաղորդում արձակին։ Նրա առաջին պատմվածքները յուրահատուկ էին և շատերը չեն կարողանում որոշել, թե ի՞նչ ժանր է։

Ուսման մեջ առաջադիմությունը ոգևորում է ծնողներին, և նրանք դյուրակիր արդիական մի գրամեքենա են նվիրում իրենց որդուն, գուցեև թաքուն երազում են նրա գրական փառքի մասին։

Գրական-ուսանողական առօրյային ավելանում է քաղաքական կյանքի խճանկարը։ Իսպանիայի գաղութային լծից ազատվելուց հետո երկրում շարունակվում են քաղաքացիական բախումները, որ լարվածության է հասնում 1940-ական թթ. երկրորդ կեսին։ Այդ թոհուբոհի մեջ հիշվում է Կուբայի ուսանողության առաջնորդ, Հավանայի համալսարանի պատգամավոր Ֆիդել Կաստրոն, ով մասնակցում էր ուսանողական պան-ամերիկյան համաժողովին և ում հանդեպ Մարկեսը տածել է մշտական հիացմունք ու հարգանք։

Քաղաքացիական լարվածությունը վերածվում է բախումի, և Բոգոտայի փողոցները լցվում են սպանվածների դիակներով։ Կարգախոսը՝ «Կոլումբիական ժողովրդավարության համար ավելի լավ է մեռած նախագահը, քան փախած նախագահը»։ Այդ անկարգությունների համար մեղադրվում է թե՛ Ֆիդել Կաստրոն, թե՛ նույն հավաքի մեկ այլ մասնակից, արդեն հիշատակված Լուիս Կարդոսա ի Արագոնը (օգտագործված է նաև գրության Կարդոսա-Արագոն ձևը)։ Դեպքերի զարգացումը հասնում է 1948 թ. ապրիլի 9-ին, օր, երբ ըստ Մարկեսի՝ Կոլումբիայում սկիզբ է առնում 20-րդ դարը։ Ամեն ինչ պայամանավորված էր իշխանափոխությամբ։

Վրա է հասնում ստեղծագործական կյանքի վերջնական ինքնաճանաչման պահը. «Առավելագույն չափով պարզ է, որ լրագրությունը իմ փեշակը չէր։ Ես կուզեի լինել առանձնահատուկ հեղինակ, բայց դրա փոխարեն նմանվում էի ուրիշ հեղինակների, ովքեր ոչինչ ընդհանուր չունեին ինձ հետ։ Այդպիսով, այդ օրերին ես խորհրդածությունների մեջ էի, քանզի Բոգոտայում իմ տպագրած առաջին երեք պատմվածքներից ու Էդուարդո Սալամեայի և ուրիշ քննադատների ու բարեկամների կողմից ինձ հասցեագրված այդքան բարձր գնահատականից հետո ես ինձ զգում էի փակուղու մեջ»։ Բայց այնքան էլ հեշտ չէր իրականացնել լրագրությանը հրաժեշտ տալու ներքին որոշումը, որովհետև դա իր ապրուստն էր։ Թեև ծնողներին հայտնում է, որ թերթում իբր բավարար չափով վարձատրվում է, բայց դա այնքան էլ այդպես չէր։ Երբեմն, ինչպես առաջ, քնել է խմբագրության պահեստում՝ թղթի հսկայական փաթեթների վրա։

Ճոճացանցը թևի տակ՝ քնում էր նաև ուր պատահի։ Միջավայրի համար նրա ներկայությունն այնքան էլ սովորական չէր, որովհետև քնի մեջ խոսելու սովորություն ուներ։ Շարունակում է ընթերցանությունը։ Հիմա՝ Սոֆոկլես, Ալեքսանդր Դյումա...

Ընկերներից մեկի՝ Ալվարոյի տանը ծանոթանում է նրա գրադարանին. «Սրանք համայն աշխարհի բացառիկ գրողներն են, ովքեր գիտեն իսկապես գրել»,- ասում է նա։ Այստեղ Ալվարոն պատմում է նաև Ասորինի և Սարոյանի մասին, ովքեր իր կուռքերն էին և որոնց հանրային ու անձնական կյանքը գիտեր անմնացորդ։

Այստեղ էլ առաջին անգամ լսում է Վիրջինիա Վուլֆի անունը, նվեր ստանում նրա «Տիկին Դելլոուեյ» վեպը։ Հերթը հասնում է Հերման Մելվիլի «Մոբի Դիկ»-ին, Նաթանայել Հոթորնի վեպերին։ Հանդիպում է նշանավոր բանաստեղծ Լուիս Կարլոս Լոպեսի հետ, ով շեղաչ լինելով, ուներ Միաչքանի մականունը։

Նրա մեջ տպավորվում են արտառոց դեպքերը։ Օրինակ, տասներկու տարեկան մի աղջկա թաղումից հետո, երկու հարյուր տարվա ընթացքում նրա մազերն աճել էին քսաներկու մետր։ Այս տպավորությունը հետագայում պիտի վերամարմնավորվեր վեպերից մեկում։

Ահա մեկ այլ դրվագ. պատմում է գաղտնախորհուրդ աղոթքների մասին, որով կարող էին մեռյալներին հարություն տալ և հակառակը։ Նրանցից մեկն ապրեց այնքան, ինչքան ցանկացավ, կամ կարծիք կար, որ նա արդեն 233 տարեկան է, բայց 66-ից այն կողմ այլևս չծերացավ։ Հեքիաթն այսպես շարունակվում է նաև իրականության մեջ, և նա նախապատրաստում է ամեն բան, «որպեսզի գրի գերբնական իրապաշտության տարեգրությունը»։ Հենց այս «գերբնականն» էլ դարձավ ու անվանվեց մոգական իրապաշտություն։

Այդ տպավորություններով սկսում է իր առաջին վեպը՝ «Տուն», որից մնում է սոսկ վերնագիրը։ Պետք է պատկերեր Կոլումբիայի Կարիբյան եզերքի հազարօրյա պատերազմը։ Մի գրքույկի մեջ՝ նվիրված այդ պատերազմի վետերաններից մեկին, հանդիպում և մտապահում է Բուենդիա ազգանունը, իսկ նկարով այդ վետերանը շատ նման էր իր պապին։ «Տուն»-ը պիտի պատմեր «մեկ ընտանիքի էպոպեայի մասին»։ «Տուն» վերնագիրը մտածված էր այնպես, որ գործողությունները մշտապես կատարվեն նույն տան մեջ։

Չի կարելի ասել, թե Մարկեսի այս կենսապատումի ներքին կառուցվածքը ամուր է։ Զգալի են հիշողության կորուստի հետքեր, որովհետև շատ են կրկնությունները։ Օրինակ 414-րդ էջում իրենց ընտանիքի՝ տատի, հոր երեխաների, նորածին եղբայր-քույրերի մասին գրում է այն, ինչ արդեն գրել էր։ Ծնողները չէին հասցնում մեծացնել երեխաներից մեկին, երբ արդեն լույս աշխարհ էր գալիս հաջորդը։ Բոլոր դեպքերում Մարկեսը՝ ավագը երեխաների մեջ, սիրով նորից թվարկում է իր բոլոր եղբայրների և քույրերի անունները, հիշում նրանց կյանքի առանձին դրվագներ։

Նույնը և չորրորդ տուփ ծխախոտին անցնելու իր ծխամոլության կապակցությամբ։

Վեց կիսամյակ տանջվելուց հետո ուսանող Մարկեսը թողնում է իրավագիտության բաժանմունքը, որովհետև վերջնականապես ու մեկընդմիշտ տարված էր իսպանական Ոսկե դարի անփոխարինելի պոեզիայով։ Այդ ժամանակ քսաներեք տարեկան էր, թերթերի հավելվածներում հրատարակել էր վեց պատմվածք ու շարունակում էր կարդալ ձեռքն ընկած ամեն ինչ, որպեսզի յուրացներ «արձակի տեխնիկան»։ Դա հոր սրտով չէր, որովհետև տղան խաղում էր իր ու ընտանիքի բախտի հետ՝ ապահով իրավաբանի հեռանկարը զոհելով գրողի անորոշ զբաղմունքին։

Իսկ համալսարան վերադառնալ նա հենց այնպես այլևս չէր կարող՝ քննություն չէր հանձնել երկու առարկայից երկրորդ կուրսում, երեքը՝ երրորդ։ Դրա փոխարեն պատմվածքներ ու հոդածներ էր գրում։

Մայրն այդ կապակցությամբ տունը վաճառելու ճանապարհին հարցնում է որդուն. «Հը՛, ի վերջո, ես ի՞նչ ասեմ հայրիկիդ»։ «Ասացեք նրան, որ միակ բանը, ինչ ես ուզում եմ կյանքում, գրող դառնալն է, և ես գրող կդառնամ»,- մորը Դուքով դիմելով՝ պատասխանում է որդին։

Մեկ այլ դրվագում զրույցը դարձյալ ընթանում է նրա շուրջ։ Մայրը բժիշկին ասում է. «Պատկերացնո՞ւմ եք, կնքահա՛յր, նա ուզում է գրող դառնալ»։ Բժիշկի աչքերը փայլատակում են. «Դա հրաշալի է... Դա չէ՞ որ երկնային պարգև է»,- բացականչում է նա և ճշտում գեղարվեստի սեռը՝ բանաստեղծությո՞ւն, թե՞ վեպ ու պատմվածք։ Եվ գնահատությունը. «Չգիտեմ, թե դու ոնց ես գրում, բայց պատմում ես արդեն որպես գրող»։

Ահա կենսապատումի մեջ ներխուժում է նրա գրական առօրյան՝ աշխատանքը խմբագրություններում (առաջինը՝ «Էլ Էռալդո», Բարանկիլիայում), ակնարկներն ու հոդվածները, գրական հանդիպումները, գեղարվեստական երկերը... Ահա այդ օրերի նրա կերպարը. «Առաջին շաբաթներին թերթի խմբագրությունում ես գրում էի մինչև ուշ գիշեր և քնում էի մի քանի ժամ՝ ուղղակի դատարկ խմբագրատանը կամ տպագրական թղթի փաթեթների վրա...»։ Այսպես աստիճանաբար ձևավորվում են նաև նրա գրական շրջանակն ու նախասիրությունները։

Այս ընթացքում խորհում է նաև գրի մեջ ընթերցողի երևակայության համար նախատեսված տարածության մասին։

Ձևակերպվում են գրական վարպետության դասընթացի պահանջները.

-երբեք ոչ մեկի ցույց մի տվեք ձեր գրելիք նյութի սևագրությունը,

-որպես գրող իմ թերություններից մեկն այն է, որ ես չեմ խոսում անգլերեն,

-պատմվածքը և վեպը ոչ միայն գրական երկու տարբեր տեսակներ են, այլ իրենց բնույթով երկու տարբեր օրգանիզմ,

-առավոտվա մեռյալ ժամերին ես գրում էի իմ պատմվածքները,

-անգամ մեքենագրական սխալը ինձ հանում է հունից, ինչպես ստեղծագործական սխալը...

-առաջինը, ինչ գրողը պիտի գրի, իր հուշերն են, քանի դեռ հիշում է դրանք,

-«Ես չէի համարձակվում խոստովանել, որ «Տերևահողմ»-ի առիթով ինձ հետ կատարվեց նույնը, ինչ «Տան» հետ. ինձ ավելի հետաքրքրում էր ոչ թե նյութը (թեման), այլ տեխնիկան»։

1950-ին Մարկեսը ոչ միայն լրագրության ու գրականության, այլև կինոյի տենդի մեջ էր։ Գրում է Ֆոլկների նորավեպի հիման վրա Կլարա Բրաունի նկարահանած «Աճյուն պղծողը» և Ռոբերտ Նաթանի պատմվածքի Վիլյամ Դիտերլիի էկրանավորած «Ջեննիի դիմանկարը» շարժանկարների մասին։ Հավաքում է կինոյին նվիրված գրքեր և համալրում գրադարանը։

Քսաներեքամյա երիտասարդ գրողը լիարժեք գրական տարերքի մեջ էր՝ գրական միջավայր, գրական ընկերներ, առանձին գրական հեղինակություններ, բուռն գրական առօրյա։

Այս օրերին պատահաբար ծանոթանում է ապագա կնոջ՝ Մերսեդես Բարչայի հետ՝ ծնունդով Սուկրայից, դեղագործի աղջիկ, տասներեք տարեկան, ում ամուսնության առաջարկ է անում։ Հանդիպում են «Պրադո» հյուրանոցի պարահրապարակում։ Աղջկա հայրը՝ Դեմետրիոն, ազատամիտ էր և քաղաքական հալածական։ Մինչդեռ ապագա գրողը կոմունիստի համբավ ուներ։ Ուսումը իրավաբանականում կիսատ թողած, երկրորդ-երրորդ կուրսերի մի քանի քննություն չհանձնած ուսանողը, ով պարտավորված էր նաև տան հոգսերով, այս օրերին ավարտում է իր առաջին վեպը՝ «Տերևահողմը» (1948, թարգմանվել է «Տերևաթափ»)։

Գեղարվեստական պատումի ոճը հետագայում նրան ուղեկցում է նաև ինքնակենսագրականի շարադրանքի մեջ. «Առաջին գիշերն իմ ծնողները քնեցին բազմոցին՝ հյուրասենյակում և տեսան տիկնոջ ուրվական, որ, առանց իրենց նայելու, անցել էր մի ննջարանից մյուսը՝ կարմիր ծաղիկ հագուստով և ականջների ետևում գույնզգույն ժապավեններով կապված կարճ մազերով»։

Ահա մեկ ուրիշ կերպար՝ մորաքույր Պան, ով իննսուն տարեկանում տաքսիով գալիս է հարազատներին հրաժեշտ տալու, որովհետև զգում էր, որ պիտի մեռնի, իսկ մահը վրա է հասնոմ հարյուր մեկ տարեկանում։

Մարկեսին ուղղված մեղադրանքներից մեկը կենցաղագրությունն էր։ Կենցաղը նրա ստեղծագործության հիմքն է՝ ներքաշված ժառանգականության ու հավիտենության հրաշքի մեջ։ Այս կապակցությամբ գրում է. «Կյանքն ինքն է ինձ սովորեցրել գրական օգտակար գաղտնիքներից մեկը՝ ինչ-որ բան հարցնելու նպատակով դուռը չծեծելու համար սովորել կարդալ իրականության մեհենագրերը»։

«Տերևահողմ» վեպն՝ ըստ նրա՝ «Գիրք էր, որ ինքը տեսել էր մոր հետ ճամփորդությունից հետո»։ Հրատարակիչները մերժում են վեպի տպագրությունը (լույս է տեսել 1955-ին)։ Այս պայմաններում տան հոգսը թեթևացնելու նպատակով աշխատում է գրավաճառ։ Պարբերաբար հիշեցնում է մի դեպք, թե ինչպես իր պապ Նիկոլաս Մարկեսը սպանել է Մեդարդո Պաչեկոյին։ Այս դեպքը Պրուդենսիո Ագիլարի սպանությամբ կա «Մենության» մեջ։ Հետո արդեն հանդիպում են սպանողի և սպանվողի թոռներ, հիշողությունը շարունակվում է որպես իրական կյանք։

Մարկեսն ասես ներկայացնում է «Մենության» ուրվագիրը՝ առանցքային դիպաշար, նախակերպարներ, պատումն առաջ տանող պատմություններ։ Ուսումնասիրողը կարող է բազմաթիվ ընդհանրություններով ներկայացնել կենսագրականի ու գեղարվեստականի հատման սահմանագիծը և ցուցանել, որ կենսագրականն իր առաջին իսկ մտաբերումներով արդեն իսկ գեղարվեստական է...

Գրքի վերջին՝ ութերորդ դրվագում հեղինակը ներկայացնում է իր աշխատակցությունը «Էլ Էսպեկտադոր» թերթին, ուր տպագրվում էին նաև նրա պատմվածքները։

Դեպքերը հասնում են 1955-1956 թթ.։ Թերթում եղել է կինոյի քննադատ՝ երկու տարում գրել է 75 հոդված, նաև 600 խմբագրական և 80 լրատվական թղթակցություն։

Զուգահեռ առաջ է ընթանում գրական կյանքը, և գրողը «Էլ Կոլոմբյանո» թերթին տալիս է իր առաջին՝ «ինքնասպանության ատիճանի» անկեղծ հարցազրույցը։

Մարկեսը, ինչպես գրեթե բոլոր գրողները, ունեցել է իր երաժշտական հակումները։ Սկզբնական շրջանում իր սահմանափակությունը համարում էր այն, որ չէր կարողանում գրել երաժշտության ներքո, որովհետև ավելի մեծ ուշադրություն էր դարձնում լսելիքին, քան գրելիքին։ Ստեղծագործական ձևավորումը դեռևս շարունակվում է՝ տեղ տալով երաժշտությանը։ Ազգային գրադարանի երաժշտական սրահում նա սկսում է կարդալ մեծ երգահանների երաժշտության հնչյունների ներգործությամբ։ Նա հայտնաբերում է «երաժշտության տարածությունը», ինչը և դառնում է նրա նվիրական կիրքը։ Ժամանակի ընթացքում ընտելանում է երաժշտության առկայությամբ գրելուն։ Երաժշտության բնույթը կախված էր գրելիքի բովանդակությունից։ Ավելի ուշ մասնագիտական աչքն ընդհանուր նմանություններ է նկատել նրա վեցերորդ՝ «Նահապետի աշունը» վեպի և Բելա Բարտոկի «Երրորդ կոնցերտ դաշնամուր համար» ստեղծագործության միջև։ Խոստովանում է, որ վեպը գրելիս լսել է այդ երաժշտությունը և զարմանում, որ նմանությունն այնքան ակնհայտ է, որ անգամ կողմնակի աչքն է նկատում։ Դա նկատել է նաև Նոբելյան մրցանակի հանձնաժողովը։

Կոլումբիայում գրական մրցանակաբաշխությունները համարում է «հասարակ սոցիալական կատակերգություններ», որոնք, լավագույն դեպքում, գավառական առաջնություններ էին։

Նավաբեկության ու թմրաբիզնեսի հետ կապված մի պատմության լրագրողական բացահայտումն ու լուսաբանումն ավարտվում է նրա և թերթի խմբագրության դեմ ուղղված սպառնալիքներով։ Նրան խորհուրդ են տալիս միառժամանակ բացակայել Կոլումբիայից։ Խմբագիրը նրան գործուղում է Շվեյցարիա՝ Ժնև, լուսաբանելու «Մեծ քառյակի» հանդիպումը։ Գործուղման մի քանի օրը դառնում է «գրեթե երեք տարի»։

Կոլումբիայից հեռանալուց առաջ մաքրում է գրասեղանն ու դարակները և պատռում ու աղբարկղն է նետում «Տերևահողմ» վեպից դուրս մնացած «Մակոնդոյում անձրևին նայող Իսաբելի մենախոսությունը» հատվածը։ Ծանոթներից մեկն այցելում է նրան, աղբարկղից հանում է ձեռագիրն ու տպագրում «Միտո» ամսագրում։

Առավոտյան ժամը յոթին դեպի օդանավակայան ճանապարհին Մարկեսը տեսնում է Մերսեդեսին. բարեկազմ ու հեռու՝ դռան մուտքի մոտ նա նստած էր ինչպես քանդակ։ Նրա հագուկապը ժամանակի թելադրանքով էր՝ կանաչ շրջազգեստ՝ ոսկե ժանյակներով, իսկ մազերը սանրված էին ծիծեռնակի թևերի պես։ Լարված հանգստությամբ նա ինչ-որ մեկին էր սպասում, նրա՛ն, ով պիտի գար, բայց առայժմ գնում էր։ Օդանավակայան շտապող գրողը մի պահ մտածում է` կանգնեցնել տաքսին և մոտենալ, բայց, իր անհաստատ կյանքը նկատի ունենանալով, որոշում է ճակատագրին ձեռնոց չնետել։ Ինքնաթիռի մեջ այս պահի հիշողությունն արդեն կեղեքում ու այրում է նրան, և նա նամակ է գրում Մերսեդեսին. «Եթե այս նամակիս պատասխանը մեկ ամսվա ընթացքում չստանամ, մեկընդմիշտ կմնամ ապրելու Եվրոպայում»։ Ինքնաթիռը փոխելու ընթացքում օդանավակայաններից մեկում, օվկիանոսը չհատած, նամակը փոստարկղն է գցում։ Ժնև հասնելուն պես պատասխան նամակն սպասում էր նրան։

Ահա այստեղ՝ Եվրոպա մուտքով և հայրենիք վերդառնալու պայմանավորվածությամբ ավարտվում է այս ինքնապատումը։ Շարունակությունը գրե՞լ է, թե՞ ոչ, հայտնի չէ։ Իսկ շարունակությունը մեծ ժամանակ է՝ 1950-ականների կեսերից մինչև... 2014-ին նախորդող տարիները, շուրջ վեց տասնամյակ։ Սակայն հայտնի է, որ կյանքի վերջին տարիներին նա ծանր հիվանդ էր, տարել էր երկու վիրահատություն, իսկ որ ավելի սարսափելի է` կորցրել էր հիշողությունը։ Ինչից ամենից շատ էր վախենում` իր հետ կատարվեց։

Իր կյանքի ճանապարհին Մարկեսն արձանագրում է բոլոր մանրամասները, բայց չի մանրանում, հաճույքով թվարկում է բնակավայրերի ու մարդկանց անունները՝ զարմանալիորեն պահելով դրանց բանաստեղծական-մոգական ներգործության ուժը։ Սա անունների ու ճակատագրերի յուրահատուկ գեղագիտություն է։ Տեղանունների և անձնանունների թվարկումներն ունեն նախակերպարային հավաստիություն, այդ կապակցությամբ ահա թե ինչ է գրում. «...ես հասկացա, որ իմ վեպերի հերոսները չեն կենդանանա, քանի դեռ իրենց կերպարին ու բնավորությանը համապատասխան անուն չեն ստացել»։ Անունը ոգեկոչում է մարդու հիշատակն ու բնակավայրի ոչ թե սոսկ պատմությունը, այլև կենդանի ոգին։ Փառահեղ են տեղանքի, աշխարհագրական վայրերի ու բնակավայրերի մանրակրկիտ ու գունեղ նկարագրությունները։

Մի տեղ այսպիսի արտահայտություն է օգտագործում. «Ինչ-որ պահի ես կորցրեցի զրույցի թելը...»։ Սա ինքնավերահսկողության պահ է, որ գեղարվեստական արձակի և այս ինքնապատումի մեջ զարգացնում ու հանգույցի է բերում պատումի բոլոր «թելերը» (գծերը)։

Ծնողները եղել են լավ պատմողներ, և երբ ինքը կես դար անց նրանց կերպարները կերտել է «Սեր խոլերայի ժամանակ» երկում, «ապա չի կարողացել զանազանել ճշմարիտը մտացածինից»։ Այստեղ է հենց Մարկեսի պատումի ու ոճի բանալին։ Մտացածին-երևակայականն այնքան ճշմարտանման էր, որ ինքնին արդեն հյուսում է մոգական կամ գերբնական իրապաշտության հեքիաթը։

Այստեղ իր դերն ունի նաև չափազանցությունը։ Երկրորդ գլխի սկզբում գրում է, որ մեկ անգամ մղձավանջային մի ողբերգույթյուն նկարագրելիս, որպեսզի ներգործությունն ավելի ընդգծի, երեսուն զոհը դարձնում է երեք հազար զոհ։ Շարունակում է. «Իրականությունն ընդունեց իմ ճշմարտությունը. վերջերս, գնդակահարության տարելիցի կապակցությամբ, սենատի խոսնակը հրապարակավ խնդրեց մի րոպե լռությամբ հարգել երեք հազար անմեղ ընկածների հիշատակը»։

Այսպես բնական է նաև նրա լեզվական զգացողությունը։ Իսպաներենը նախորդ դարում Կոլումբիա էր ներթափանցել Վենեսուելայից և համեմվել ու երանգավորվել Կարիբյան ծովափերին ավելի վաղ հայտնված աֆրիկյան ստրուկների բառերով, արտահայտություններով ու տեղական խոսվածքներով։

Խոսքի կախարդանքի իրականացմանը մեծապես նպաստում է մանկությունից մտապահած խոսքը. «Երեխաների սուտը մեծ տաղանդի նշան է», քանզի երբ սուտ են խոսում՝ հորիինում են... Սա այն սուտը չէ, որ վերածվում է կեղծիքի ու իրականության վերափոխման-օտարացման-նենգափոխման։ Սա կատարված փաստը երևակայությամբ վերափոխելու հմտությունն է, որից հյուսվում է գեղեցիկ խոսքի կախարդանքը։

Ամենամեծ նորությունը, որ Մարկեսը բերեց, հենց այդ գեղեցիկ խոսքի կախարդանքն է, իր ասած գերիրապաշտությունը, որ վաղուց շրջանառվող նույն մոգական իրապաշտությունն է, կյանքի որքան գեղադիտակն ու աճպարարությունը, նույնքան և ավելի՝ կյանքի հեքիաթը, մարդուն մանկությունից ուղեկցող աներևակայելի պատկերացումների շղթան։

Մարկեսի աշխարհում ամեն ինչ հնարավոր է, որովհետև այդ ամենն իրական է մարդու մտքի ու երևակայության մեջ։ Մարկեսն ստեղծեց հնարավոր ամբողջական ու լիարժեք մարդու կերպար, իրական ու անիրական ավելի մեծ տարածության ու ժամանակի մեջ և ինքնաբացահայտման անսահման հնարավորություններով։ Սա միանգամայն նոր հանգրվան է դեպի մարդը տանող ճանապարհին, որ գրականության առաջնային նպատակն է Հոմերոսից առ այսօր։

Տեղատարափ անձրևների ու աստվածաշնչյան ջրհեղեղի միջով լողում է մի նավակ, որի մեջ մի մարդ է, ինքը՝ նորին մեծություն Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը, մեր օրերի Նոյ նահապետը. այդ նավակը բարձրանում է դեպի վեր, դեպի մարդկության փրկության մի նոր Արարատ՝ Նոյյան տապանի հանգույն աշխարհը փրկվելու մարդակործան ժամանակների բարքերից և պահպանելու նվաճումը՝ մարդկության հիշողության մեջ ամբարված հոգևոր արժեքների գանձարանը։

10. 07. 2013 - 10. 07. 2014

 

Գագիկ Դավթյան, բանաստեղծ, թարգմանիչ

26.11.2014 15:28





 

Ծնվել է 1947թ. ապրիլի 4-ին, Սյունիքի մարզի Դավիթ Բեկ գյուղում:
Հրատարակել է բանաստեղծությունների հեղինակային և թարգմանական ավելի քան երկու տասնյակ գիրք:
Նրա ստեղծագործությունները առանձին գրքերով լույս են տեսել ռուսերեն («Ժամանակների ժամադրություն» - Մոսկվա, 1989) և վրացերեն («Արևն ու մենք» - Թբիլիսի, 1988, «Բաց նամակ» - Թբիլիսի, 2013), ընդգրկվել հայ պոեզիայի անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, ուկրաիներեն, սլովակերեն անթոլոգիանորում, տպագրվել լեհերեն, սերբերեն, բուլղարերեն, ռումիներեն, բելոռուսերեն, ղազախերեն:

Արժանացել է
Վլադիմիր Մայակովսկու անվան միջազգային մրցանակի - 1985,
Վրաստանի գրողների միության Իվանե Մաչաբելու անվան մրցանակի - 2007,
Հայաստանի գրողների միության և Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածնի «Կանթեղ» մրցանակի -2012,
Համավրացական «Ռուսթավելի» ընկերության Դավիթ Գուրամիշվիլու անվան մրցանակի – 2013,
Պոեզիայի Արցախյան միջազգային 2-րդ փառատոնի մրցանակի – 2014:

Պարգևատրվել է
ՀԳՄ «Գրական վաստակի համար» մեդալով - 2007:
Ռուսաստանի գրողների միության Մոսկվայի քաղաքային կազմակերպության «Միխայիլ Լերմոնտով, 1814 - 1841» մեդալով – 2014,
ՀՀ մշակույթի նախարարությաև Ոսկե մեդալով – 2014,

Գագիկ Դավթյանը ՀՀ Կապան քաղաքի պատվավոր քաղաքացի է:

=======================

Ո՜Չ ՄԵԶ ՆՄԱՆ


Ո՞վ է հերքում,
փաստարկներով ստից - մտից
համառորեն հաստատելով,
թե շունչ չկա մեզնից բացի տիեզերքում,
ո՞վ է հերքում...

Ինձ մոտ բերեք, հերքե՜մ նրան,
փաստարկնե՜րը հերկեմ նրա՝
մեկիկ - մեկիկ փաստատելով
և, ասեմ՝ կա՜ն -
նո՜ր եմ իջել նրանց մոտից,
չե՜մ հասցրել թափ տալ անգամ
աստղափոշին ձեռուոտիս...

Տեր իմ Աստված, ինչե՜ր ասես, որ չտեսա...

Զորօրինակ, քանի՜ հազար լուսատարի
մի՜ս չեն ուտում ո՜չ մի տեսակ,
ու չեն ուտում ո՜չ միսն իրենց,
ոչ էլ իրենց մերձավորի,
և ապրո՜ւմ են այսուհանդերձ,
և ապրում են մարդավարի՜ -
ո՜չ մեզ նման...

Ու նրանցից ո՜չ ոք մեզ հետ
չի՜ ցանկանում գլուխ դնել մինչև հիմա...

 

ԵՍ ՔՈՆԸ ՉԷԻ

Դու իմը՝
սակայն ես քոնը չէի,
-ներիր, սիրելիս...

Ես իմն էլ չէի...
Իսկ թե ումն էի,
մինչևիսկ դա էլ
ես չգիտեի,
քեզ կորցնելով 
գտել եմ ես ինձ,
բայց էլ ում համար...

Օրհնում եմ ես քո կորուստը,
ներիր,
ավելի լավ է կորցնել, սիրելիս,
քան կորցնելու ոչինչ չունենալ...

 

ԵՍ Ո՞ՒՐ ԳՆԱՄ

Աչքերիս դեմ մի զույգ աչքեր՝
հուսո մի զույգ կրակարան,
նրանք՝ ներկա և բացակա,
նրանք մի օր խելքս տարան...

Խելքս տարան
ու բարակող հուսո մի թել նրանք թողին,
հանդիպե՞լ եք, արդյոք, կյանքում
դուք անհավատ աղոթողի...

Ա՜խ, կասկածներն այս ոխակալ
քրքրեցի՜ն ինձ հիմնովին,
հոգիս կերա՜ն,
չե՜ն էլ թողնում մարդ նստի ու նայի ծովին,
մոտենում են մերթ սողեսող,
մերթ կատաղի հողմի նման,
չի՜ գուշակի վարքը նրանց
ոչ մի ճարտար աստղահըմա...

Ծանրացել են շնչիս վրա,
աջից, ձախից, վերից, վարից
քաշքշում են ու չեն թողնում,
որ մարդ ապրի մարդավարի,
ա՜խ, խոսքները մեկ են արել,
ինձ հանել են արդեն հունից,
մարդ ուզում է 
վերցընի ու հրաժարվի՜ իր անունից...

Ի՜նչ են ուզում, ախր, նրանք
գիշերներից իմ այս անքուն,
էհ, ի՞նչ անենք,
կրա՞կն ընկանք, որ ցավ քաշո՜ղ եղանք կյանքում,
մի՞թե ամբողջ կյանքում այս փուչ
ցավի անոթ պիտի մնամ,
կյանքս՝ կիսատ, երգս՝ թերի,
այս աշխարհից ես ո՜ւր գնամ...

Քրքրեցի՜ն ինձ հիմնովին
փուչ կասկածներն այս անհաշիվ,
հոգիս կերա՜ն,
ո՞վ է լսել, որ... կացինն իր կո՜թը տաշի...

 

ԱՆՏՈՒՆ ՏԱՆՏԵՐԵՐ
Ինչ - որ տրտմություն կա աչքերի մեջ օրվա,
և տրտմության խորքում վարագուրված մի ցավ,
մղկտո՜ւմ է սիրտս դառնությունից անափ,
դարձած մշուշաթև տեսիլքների անձավ...
Ա՜խ, այս հուշերն անտուն տանտերե՜ր են դառնում,
հերի՜ք եղավ արդեն, ի սեր Աստծո՜, բա՜վ է,
վերանա՜լ եմ ուզում, անէանա՜լ, կորչե՜լ,
խառնվել մոռացության փոշո՜ւն երանավետ...
Դու խոստացար կյանքի մի ճանապարհ երկար,
ձեռքիս դրիր մի գավ՝ վայելքներով լեցուն,
և ասացիր, եթե ես սայթաքեմ հանկարծ,
իմ ուղեկից աստղը ինձ կլինի նեցուկ,
և ճախրեցի՜նք քեզ հետ, թեթևաթև՜ այնպես,
և ճախրեցինք քեզ հետ որպես մի զույգ արծիվ,
հասանք երանելի ափը երջանկության,
չհուշեցի՜ր սակայն ճամփան վերադարձի...
Թափառեցինք, առած մի զույգ աստղե մոմեր,
ծովի վրա փռված արահետով լուսնի,
ինձ տվեցիր սերմեր, և ասացիր, ցանիր,
այս սերմերից պիտի սիրո ծառը բուսնի...
Դու ինձ տարար շքեղ երազների հունով,
հմայեցիր դու ինձ շռայլությամբ խղճի,
հիմա որտե՞ղ ես դու, 
ո՜ւմ ես խաբո՜ւմ հիմա,
օ՜, գնչուհի չքնաղ, բախտագուշակ աղջիկ...
Բախտը ժլատ եղավ, և երկինքը վերից
շռայլորեն անխիղճ ինչ - որ կարկուտ տեղաց,
և դառնությա՜մբ լցվեց գավը վայելքների,
և սիրո շիվը խեղճ մրրկահար եղավ,
կյանքի ճամփան կախվեց զառիթափի շուրթից,
ծովը ջնջե՜ց լուսնի արահետը արծաթ,
հանգա՜ն հողմի շնչից աստղե մոմերը զույգ,
շքեղ երազների հունը պղտոր դարձավ...
Դու որտե՜ղ ես հիմա,
ո՜ւմ ես փրկո՜ւմ արդյոք,
օ՜, գնչուհի չքնաղ, բախտագուշա՜կ աղջիկ...
Ինչ - որ տրտմություն կա աչքերիս մեջ հիմա,
և տրտմության խորքից քո պատկերն է հառնում,
մորմոքում է սիրտս դառնությունից անափ,
և այս հուշերն անտուն տանտերե՜ր են դառնում...
Գագիկ Դավթյան
ԱՆՏՈՒՆ ՏԱՆՏԵՐԵՐ

Ինչ - որ տրտմություն կա աչքերի մեջ օրվա,
և տրտմության խորքում վարագուրված մի ցավ,
մղկտո՜ւմ է սիրտս դառնությունից անափ,
դարձած մշուշաթև տեսիլքների անձավ...

Ա՜խ, այս հուշերն անտուն տանտերե՜ր են դառնում,
հերի՜ք եղավ արդեն, ի սեր Աստծո՜, բա՜վ է,
վերանա՜լ եմ ուզում, անէանա՜լ, կորչե՜լ,
խառնվել մոռացության փոշո՜ւն երանավետ...

Դու խոստացար կյանքի մի ճանապարհ երկար,
ձեռքիս դրիր մի գավ՝ վայելքներով լեցուն,
և ասացիր, եթե ես սայթաքեմ հանկարծ,
իմ ուղեկից աստղը ինձ կլինի նեցուկ,
և ճախրեցի՜նք քեզ հետ, թեթևաթև՜ այնպես,
և ճախրեցինք քեզ հետ որպես մի զույգ արծիվ,
հասանք երանելի ափը երջանկության,
չհուշեցի՜ր սակայն ճամփան վերադարձի...

Թափառեցինք, առած մի զույգ աստղե մոմեր,
ծովի վրա փռված արահետով լուսնի,
ինձ տվեցիր սերմեր, և ասացիր, ցանիր,
այս սերմերից պիտի սիրո ծառը բուսնի...

Դու ինձ տարար շքեղ երազների հունով,
հմայեցիր դու ինձ շռայլությամբ խղճի,
հիմա որտե՞ղ ես դու, 
ո՜ւմ ես խաբո՜ւմ հիմա,
օ՜, գնչուհի չքնաղ, բախտագուշակ աղջիկ...

Բախտը ժլատ եղավ, և երկինքը վերից
շռայլորեն անխիղճ ինչ - որ կարկուտ տեղաց,
և դառնությա՜մբ լցվեց գավը վայելքների,
և սիրո շիվը խեղճ մրրկահար եղավ,
կյանքի ճամփան կախվեց զառիթափի շուրթից,
ծովը ջնջե՜ց լուսնի արահետը արծաթ,
հանգա՜ն հողմի շնչից աստղե մոմերը զույգ,
շքեղ երազների հունը պղտոր դարձավ...

Դու որտե՜ղ ես հիմա,
ո՜ւմ ես փրկո՜ւմ արդյոք,
օ՜, գնչուհի չքնաղ, բախտագուշա՜կ աղջիկ...
Ինչ - որ տրտմություն կա աչքերիս մեջ հիմա,
և տրտմության խորքից քո պատկերն է հառնում,
մորմոքում է սիրտս դառնությունից անափ,
և այս հուշերն անտուն տանտերե՜ր են դառնում...
 

ԱՍԵՂՆԱԳՈՐԾ ԱՌԱՎՈՏ
Հրածին Վարդևանյանին

Ինչ ընծա՜ Է հրաշալի
այս առավոտն ասեղնագործ,
կնախանձեր նրան անգամ
անցած գիշե՜րն աստեղնագործ...

Հոսում է նա լեռներն ի վար,
ելնում է նա ձորերն ի վեր,
այս չարչարված երկիրը խեղճ
դեռ չի տեսել նման նվեր...

Վաղնջական ու անխաթար
առավոտն այս դրախտային
չէի՜ փոխի ոչնչի հետ,
ինձ մի կյա՜նք էլ թեկուզ տային...

Արարչության երանելի
կիրակի՜ն է ասես թե նա,
և առտըվան շղարշի մեջ
օրորվում է ծառը Կենաց...

Սերն ուժեղ է,
կարոտն՝ անափ,
հավատը՝ մեծ,
հույսն՝ անմեկին...
Ես, երևի, այսօր նորից
սպասում եմ... ինչ - որ մեկին...

 

ԴՈՒ ՀԻՇՈ՞ՒՄ ԵՍ

Երբ չքանան երազները տարաշխարհիկ,
տարրալուծվեն մշուշի մեջ մոռացության,
գիշերային տեսիլքները երբ նահանջեն
ու ծպտըվեն խավարի մեջ խորհրդավոր,

արտասուքը երբ խլրտա 
կոպերիդ տակ
ու երբ մարի հուսո շողը կրծքիդ ներքո,
երբ պարուրի քեզ մենության մորմոքն անբառ
ու երբ բացվի ցավի ծաղիկն արյանդ մեջ,

ես մի վերջի՜ն - վերջի՜ն անգամ ձեռքդ բռնած
կառաջնորդեմ դեպի անցյալն անվերադարձ,
դեպի այնտեղ, 
ուր մենք մի օր հանդիպեցինք
արշալույսին իմ մշուշոտ պատանության...

Ձեռքդ բռնած կառաջնորդեմ դեպի այնտեղ՝
նավահանգիստն այն հեռավոր ու մոռացված,
ուր արևը որպես հրե հսկա՜ մի նավ
կապտահանդերձ ալիքնե՜րն էր ճողփում լույսի...

Քեզ կտանեմ դեպի այնտեղ,
որ վերստին մտաբերես,
թե լույսն ինչպես երանությամբ ճչա՜ց մի պահ,
և այդ ճիչից ինչպե՜ս պայթեց հանկարծակի
կոկոնն ինչ - որ կարմիր, կարմիր, կարմիր... ծաղկի...

Ու երբ հասնենք
երանելի նավահանգիստն այն հեռավոր ու մոռացված,
քեզ կհարցնեմ մի՜ բան միայն.
- Դու հիշո՞ւմ ես արշալույսը իմ մշուշոտ պատանության...

Իսկ պատասխան ես չե՜մ ուզում,
չէ՜, սիրելիս,
աչքերի՜ս մեջ նայիր միայն,
ուղի՜ղ նայիր աչքերիս մեջ...


ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԻ ԺԱՄԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Անցյալն անցյալ է, ներկան ներկա է, գալիքը՝ գալիք,
մեր սիրտը՝ գաղտնի ժամադրավայր ժամանակների,
ապրում ենք այսպես մենք նրանց ձեռքին որպես խաղալիք,
լուռ ունկնդրելով վեճերին նրանց ու հանաքներին...

Վեճը՝ վեճ, սակայն հանաքից դաժան բան չեմ հասկանում,
չկա զուտ անցյալ, չկա զուտ ներկա, չկա զուտ գալիք,
այդ ո՜վ չգիտի, որ անցյալն անդարձ ոչինչ չի տանում,
որ պարտատե՜րն է ներկան անցյալի,
անցյալին ոչինչ նա չունի՜ տալիք...

Չկա հին ու նոր, ժամանակները կրկնում են իրար,
զուտ ոչինչ չկա, հավատա, զուտը դա սուտ է ներկած,
չկա զուտ ներկա, ներկան անցյալ է գալիքի համար,
չկա զուտ գալիք, անցյալի համար գալիք է ներկան...

Եվ ո՜վ է ասում, թե մենք չկայինք՝ երբ մենք չկայինք,
ծնունդից առաջ մենք ապրում էինք
մեր ծնողների երազների մեջ,
և երազներից պիտի ելնեինք ու պիտի գայինք,
ավելացնելու ժամանակների մատյանին մի էջ:

Եվ ո՜վ է ասում, թե մենք չենք լինի՝ երբ մենք չենք լինի,
չէ՜, երազները, որոնց մեջ հնում ապրում էինք մենք,
որ մեր կարճ կյանքում կերպափոխվում են միս ու արյունի,
մեր մասին արյան լեզվով անվախճան հուշեր կպատմեն:

Ու կապրենք այսպես, որպես արտասուք, կամ որպես մշուշ,
որպես ձայն արյան, որպես տառապանք կամ որպես թառանչ,
ու կապրենք այսպես, մեր մահից հետո կապրենք որպես հուշ,
ինչպես ապրել ենք երազի տեսքով ծնունդից առաջ...

ԱՆՀԱՍՑԵ ՀՈՐԴՈՐ

Աչքներդ բացե՜ք, բարեկամներս,
աչքներդ բացե՜ք,
և, ի սեր Աստծո, մի՜ հպարտացեք
ձեր փորձառությամբ
զահլա՜ տանելով...

Փորձը ոչ մի բան
ամենևին էլ չի՜ նշանակում,
քանզի ողջ կյանքում
կարող ես անել միևնույն բանը,
բայց՝ վա՜տ անելով...

Իսկ դուք հա՜ փորձեք,
վերստին փորձեք և էլի՜ փորձեք,
փո՜րձն է միմիայն,
որ թույլ է տալիս
հին սխալի տեղ նո՜ր սխալ գործել...

 

<< 1 | 2 | 3 | 4 >>