Հեղինակներ

Երան Գույումճեան. «Պիտի կարենա՞նք մեր մէջ մշակել ՏԵՍՆԵԼՈՒ, ՀԱՐՑԱԴՐԵԼՈՒ, ՄՏԱԾԵԼՈՒ կարեւորագոյն յատկանիշները....»

17.12.2014 23:59

Երան Գույումճեանը այս 12 հարցերին  անուղղակիորեն  վաղուց  է  պատասխանել  իր  գրառումներով:  մենք այս հարցերը կազմեցինք և ուղղեցինք  նրան: Ստացված  պատասխաններն ըստ  էության  դարձան ավելի  վաղ  գրված  նրա խոհերի  շարունակությունը:
Այսպիսով մենք ունեցանք թե' բուն հարցերի անմիջական պատասխանները, և թե տիկին  Գույումճեանի ֆեյսբուքյան հարթակում տարբեր առիթներով ավելի վաղ գրած մտորումները, որոնք մասամբ համապատասխանում են հիշյալ հարցերին ( այդ  պատասխանները մեր  կողմից ընդգծված են) Այսպիսով ԳԱՂՏՆԻ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑ խորագիրը կրող էջը սկսում է իր հարցազրույցների շարքը:
 
-Տիկին  Գույումճեան Հաճախ որոշները թողած իրենց սեփական մտածելակերպը կամ կարծիքը'  առաջնորդվում են մյուսների տեսակետներով: Ի՞նչ կասեք նման մարդկանց մասին:
 
-Սխալ պիտի ըլլար դատելը, բայց նման մարդիկ հաւանաբար կորսնցուցած են կամ ընդհանրապէս չունին ինքնուրոյն մտածելու կամ միտք ածելու յատկութիւն:
Ժամանակին մեծ փիլիսոփայ ՏԷՔԱՐԹ կարեւորութեամբ ընդգծած էր՝ «կը մտածեմ, ուրեմն կա՛մ» կամ «Cogito ergo sum»... բայց ներկայիս, մտային ծուլութեան մէջ տակաւ մխրճուող մարդկութեան համար, գուցէ աւելի լաւ պիտի ըլլար ըսել՝ «ես կամ, ուրեմն կը մտածեմ»...., քանզի առանց մտածելու ապրիլը պիտի նշանակէր փոխ առնել այլոց միտքերը թութակաբար, առանց սեփական մտածումի բովէն անցնելու զանոնք....Եթէ չմտածենք, կամ միտք չածենք, յայնժամ կ'ենթարկուինք տեւաբար այլոց ի գործ դրած ուղեղալուացումներու եւ կը դառնանք գործիք, ոչ՝ մտածող ենթակայ...
 
-Հաճախ մեզ թվում է, որ դիմացինը մեզանից ավելի շատ է սխալվում: Դա այդպե՞ս է:
 
-Անձնապէս ես իմ մեծագոյն քննադատն եմ...հետեւաբար կը դժուարանամ պատասխանել...
Նախքան ուրիշէն բան մը ակնկալելը, մենք մեր սեփական անձին հետ պիտի ըլլանք խստապահանջ....ուրիշին սխալը տեսնելէ առաջ, մեր սխալը պիտի տեսնենք անաչառ ու անկողմնակալ աչքով....ուրիշը քննադատելէ առաջ, մեր սեփական անձը պիտի դատափետենք....Սա չէ՞ ուղին ճշմարիտ յառաջդիմութեան....քանզի բոլոր գործուած սխալներուն մէջ, մասնիկ մը կայ մեր ալ սխալէն...եթէ կարենանք դուրս ելլել մեր խոզակէն եւ՝ տեսնել ամբողջ համայնապատկերը ազգային թէ մարդկային պատմութեան....
 
-Անցնող օրերը  արդարացնու՞մ են մեր  նպատակների իրագործումը: Չի՞ լինում, որ այս երկար  ճանապարհին  վհատվենք:
 
-Ես ընդհանրապէս միշտ ալ դժգոհ կը մնամ ըրածէս, միշտ ալ աւելին պահանջելով ....սակայն սա վհատութիւն չէ երբեք...այլ՝  աւելին կամ աւելի լաւը ընելու մշտական ձգտում...
Ամէն օրուան հետ, պիտի կարենանք դէմ առ դէմ կանգնիլ մեր խղճին հետ....հաշիւ տալու անոր թէ ի՞նչ գործած ենք, ի՞նչ ձեռքբերած, ի՞նչ աշխատանք կատարած՝ արդարացնելու համար մեր գոյութիւնը այս աշխարհիս երեսին....տակաւին՝ խոստանալու ալ, որ ի՞նչ նպատակներ ալ ունինք իրագործելիք՝ մեր կեանքի ճանապարհին, քանզի այդ նպատակներն են որ գերազանցօրէն ոյժ ու աւիւն պիտի տան ապրելու, մաքառելու, պայքարելու ալ, թիավարելու հոսանքն ի վեր կեանքի ալիքներուն եւ խութերուն...., քանզի ՆՊԱՏԱԿԸ ՏԿԱՐՈՒԹԻՒՆ ՊԻՏԻ ՉՃԱՆՉՆԱՅ....ՊԷՏՔ ՉԷ ՃԱՆՉՆԱՅ...
 
-Մոտեցավ ձմեռը:  Մանկությունից եկող  մեր  հոգիներում արձագանք ունի՞  մոտեցող ձմեռը:
 
-Ձմեռը կարծէք կը տրամադրէ մարդը ներամփոփ խոկումի, անդրադարձի, վերյիշումի, որոնցմէ անբաժան է մեր մանկութիւնը....պահեր կան երբ կարծէք ամենայն թարմութեամբ կ'ապրիմ մանկական յուշերս՝  յատկապէս ձմրան եղանակին....
Ձմրան ցուրտ գիշերներուն, մեր մանուկ հոգիները կը տաքնային այն անուշ հեքիաթներով, զորս կը պատմէր իմ աննման հայրիկս....Պատմելու յատուկ շնորհք ունէր ան, իսկ մեր մանկական երեւակայութեան չափ ու սահման չկար....Միտքս թռիչք կ'առնէր այդ պատումներու հերոսներուն հրաշք-սխրանքներու թեւերով....բարին կը յաղթէր չարին, արդարը՝ անարդարին...: Իւրաքանչիւր հեքիաթ անպայմանօրէն կեանքի դաս մը ունէր իր մէջ թաքնուած՝ քաջութեան, խիզախութեան, բարեգթութեան եւ այլ առաքինութեանց..., որոնք բարոյական մթնոլորտ մը կը ստեղծէին...: Մեր մանուկ հոգիները կ'ըմբոստանային չարին ու անիրաւին դէմ, որ անպայմանօրէն կը կրէր իր պատիժը, մինչ բարին կը վարձատրուէր.... Ձմրան այս եղանակին, հայրիկիս սիրելի պատկերը կ'ուրուագծուի աչքիս մէջ, իր ձայնը կը լսեմ ականջիս....եւ անհուն կարօտը կը սեղմուի սրտիս մէջ....Ձմրան խորհուրդին մէջ, ինծի համար թանկագի յիշատակ է մանուկ օրերուս այս լուսեղէն հեքիաթը....
 
 
-Ի՞նչ զգացողություն եք ունենում, երբ մոտենում է Նոր տարին:
 
-Մօտալուտ Նոր տարին զգաստ անդրադարձի, ապրուած օրերը վերարժեւորելու եւ նորոգ տեսլականով ու եռանդով Նոր Տարին դիմաւորելու տրամադրութիւն կը ստեղծէ...
Դեկտեմբեր ամսուան առաջին օրը....Սա ուրիշ տեղ ունի սրտիս մէջ, յուշարարը ըլլալով մանկութեանս հեքիաթային օրերուն, երա՛զ դարձած օրերուն, երբ մօտալուտ Կաղանդին կը սպասէինք անհամբեր, Կաղանդ պապային խոստացած համեստ, բայց մեզի համար անգին նուէրներուն ալ....Ուրիշ էր Կաղանդը մեր մանկութեան....ջերմիկ, տօնական մթնոլորտով, սիրելի դէմքերու, ընտանեկան յարկի անփոխարինելի քաղցրութեամբ՝ համակ սէր ու գորով, համակ խանդաղատանք ու գուրգուրանք...., գուցէ առանց պերճափայլ շքեղութեան, բայց տաքուկ-տաքուկ այն չեմգիտեր ի՛նչ անուշութեամբ օծուն, որ երանաւէտ զգացումներով կը պարուրէր հոգիս, սիրտս, էութիւնս համակ.....Կաղանդի այդ անուրջը դեռ կ'ապրի հոգիիս ծալքերուն մէջ եւ անգամ մը եւս կը կենդանանայ դեկտեմբերեան այս օրերուն....
 
-Երազներն  իրական  ե՞ն:
 
-Այն երազները զորս մենք կը հիւսենք մեր կեանքին ընթացքին կ'իմաստաւորեն մեր գոյութիւնը....եւ վերջ չունին...Դանիէլ Վարուժան այնքան նշանակալից կերպով կ'ըսէ. «Միայն երազը կ'ապրի, միայն երազն անմահ է»:
Երբ փոքր էինք, մեզի այնպէս կը թուէր թէ ժամանակը շա՛տ դանդաղօրէն կը յառաջանար, իսկ մենք անչա՛փ կ'ուզէինք օր առաջ մեծնալ....հասնիլ մեր երազներու կատարին.... վարդագոյն, հեքիաթային երազներու կատարին...Մեծցանք, թեւակոխեցինք նոյնիսկ մեր կեանքի աշունը, իսկ ժամանակը հիմա կը թուի այնքա՛ն արագ սլանալ, որ կարծես շնչակտուր կ'երթանք անոր ետեւէն, իսկ անիկա կը սուրայ հապշտապ, սրընթաց, արագասոյր....Իսկ ԵՐԱԶՆԵՐԸ՞...Ճիշդ է որ անոնք ա՛լ վարդագոյն չեն, բայց դեռ կան անոնք եւ պիտի ըլլան, քանի կանք, քանի կը շնչենք....ԵՐԱԶՆԵՐԸ ԱՆՄԱՀ ԵՆ...
 
-Ի՞նչ է ձեզ  համար  սերը:
 
-Սէրը կեանքն իսկ է, անոր բուն իմաստն ու արժէքը...ՍԷՐԸ, ԱՆԱՆՁՆԱԿԱՆ, ԱՆՊԱՅՄԱՆԱԿԱՆ ՍԷՐԸ, որ կը տրուի սիրուած էակին, ընտանիքին, ազգին ու հայրենիքին եւ համայն մարդկութեան....
Ճշմարիտ սէրը կեանքն իսկ է, անոր բուն բովանդակութիւնը, անոր խորապրումը, անոր գոյիմաստը....Սէր որ կը տրուի անանձնական՝ բոլորին, սիրուած անձին, ընտանիքին, ազգին, հայրենիքին ու համայն մարդկութեան....Սէրը անսպառ է եւ որքան տրուի՝ չի սպառիր, այլ նոյնիսկ կը բազմապատկուի, կ'ազնուանայ, կը վսեմանայ...մարդ էակը մօտեցնելով իր Արարչին....Սէրը, ճշմարիտ սէրը անպայմանական է, չազդուիր արտաքին ազդակներէ ու պայմաններէ....Ահա այս ՍԷՐՆ է, որ տակաւ կը նուազի՝ նիւթապաշտ եւ եսամոլ մեր դարուն....
 
-Օրերը նման ե՞ն իրար:
 
Օրերը կը թուին նման ըլլալ իրարու, բայց խորքին մէջ կեանքը միշտ ալ յարափոփոխ է եւ հետեւաբար նոր....
Կիրակի առաւօտ է, սովորական լուսաւոր եւ պայծառ ԿԻՐԱԿԻ....Բայց ոչինչ սովորական է խորքին մէջ՝ այս աշխարհիս երեսին, երբ կը դիտենք կեանքի հրաշք իրականութիւնը, երբ կը խորապրինք կեանքի հրաշք-խորհուրդը, որ շարունակ մեզ կը զարմացնէ, մեզ կը հիացնէ, մեզ կը լիացնէ....Կը բաւէ որ չկորսնցնենք ՍՔԱՆՉԱՆԱԼՈՒ հոգիի յատկութիւնը....մանկան նման սքանչանալու կեանքի եւ բնութեան երեւոյթներով, նոր աչքով փորձել դիտելու զանոնք....լուսաբացէն մինչեւ անհուն երկինքը....ծառ ու ծաղիկէն մինչեւ ամէնէն խոնարհ խոտն ու տերեւը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը կրէ իր մէջ կեանքի տիեզերական հրաշքէն նշոյլ մը, հիւլէ մը....խորհելու գրգիռ մը, զգալու թրթիռ մը....կեանք կոչուող առեղծուածի խորին խորհուրդը....
 
-Նեղ հատվածական մտածելակերպը խանգարու՞մ է  մեզ:
 
-Հատուածական մտածելակերպը շատ կը խանգարէ տեսնելու անտառը ծառի ետին...տեսնելու համահայկականը նեղ-հատուածականի ետին, ինչ որ կործանարար է ազգի համար...
Ինչո՞ւ մարդը արժեւորել սոսկ իր հատուածական պատկանելիութեամբ....«Մեզմէ չէ ու վերջ»....Ինչո՞ւ չկարենալ անաչառ ըլլալ, լայնախոհ, անկաղապար....Ինչո՞ւ միայն ձգտիլ լոկ աթոռներու պարգեւած չորքոտանի փառամոլութեան....Ինչո՞ւ չբանալ միտքն ու հոգին ամէն մէկ հայու, սիրել ու գնահատել զայն անպայմանական մօտեցումով....Ինչո՞ւ չկարենալ յաղթահարել մեր մէջ նստած փոքրոգին, նեղմիտը, մարդուկը եւ բարձրանալ ՀԱՅՈՒ ԿՈՉՈՒՄԻՆ....
 
Յոգնած եմ գաղութներու կեանքի նեղմտութիւններէն, ակումբային կեթթոներէն, նեղ-հատուածական մտածելակերպէն, ծառէն անդին անտառը չկարենալ տեսնելու կարճատեսութենէն....Էսթապլիշմէնթային կաղապարուած միտքերէն....տեսակ-տեսակ կարծրատիպերէն, որոնք կ'արգելակեն մտքի, հոգիի ազատ թռիչքը դէպի լայնարձակ տարածութիւններ...
 
-Ազատության և ստրկամտության ձեր ձևակերպումը:
 
-Ազատութիւնը ազատ ընտրանքն է եւ խոր պատասխանատուութիւնը այդ ընտրանքին....ստրկամտութիւնը ուրիշին ընտրածը որդեգրել եւ խոյս տալ է պատասխանատուութենէ...
ԱԶԱՏՈՒԹԻՒՆ Է, երբ մենք մեր սեփական ուժերուն կ'ապաւինինք եւ ո՛չ՝ այլոց... ԱԶԱՏՈՒԹԻՒՆ Է, երբ կը միաւորուինք ազգովին ԱԶԳԱՅԻՆ ԳԱՂԱՓԱՐԻ շուրջ եւ դուրսէն՝ Արեւմուտքէն կամ Արեւելքէն, Հիւսիսէն թէ Հարաւէն չենք սպասեր մեր փրկութիւնը...ԱԶԱՏՈՒԹԻՒՆ Է, երբ վերջապէս կը գիտակցինք եւ կը խորըմբռնենք այն ամէնէն պարզ ճշմարտութիւնը, որ մենք ենք ՏԷՐԸ մեր ճակատագրին, եւ ուրիշը չէ որ պիտի գայ մեր գլուխը քերէ, մեր տեղ....ՍՏՐԿԱՄՏՈՒԹԻՒՆ է էապէս՝ սուտ ու փուճ ՔԱՐՈԶՉՈՒԹԻՒՆԸ կատարել ա՛յս կամ ա՛յն ԲԵՒԵՌԻՆ...Արդեօ՞ք կ'արժէ ստրկամիտ եւ անազատ ըլլալ յանուն երեսուն խեղճ արծաթի....
 
-Բոլոր դեպքերու՞մ է, որ իրադարձութիւնները մարդիկ  ճիշտ են  կարողանում  գնահատել:
 
-Մարդիկ կրնան սովորաբար ճիշդ գնահատել այն իրադարձութիւնը, որուն փորձառութիւնը ապրած են սեփական մորթի վրայ....
Դէպքերն ու իրադարձութիւնները ՃԻՇԴ գնահատելը շատ քիչերուն է տրուած....Մարդիկ մեծաւ մասամբ կը հաւատան լրատուամիջոցներու կամ լոզունգներու տարածած ՔԱՐՈԶՉՈՒԹԵԱՆ եւ ըստ այնմ կը դիրքաւորուին, շատ անգամ ՎՏԱՆԳԵԼՈՎ ազգի, երկրի ապագան...: Յիշենք որ ժամանակին, հայութեան մէկ կարեւոր տոկոսը հաւատաց երիտթուրքերու քարոզած «Հաւասարութիւն, եղբայրութիւն....» սնամէջ, կեղծ լոզունգին, եւ չկրցաւ տեսնել համաթրքութեան ՍՊԱՌՆԱԼԻՔԸ, որ ի վերջոյ հասաւ մինչեւ հայերու դէմ մտայղացուած Ցեղասպանութեան եւ Հայրենազրկումին....
 
-Շփոթի այս մոլորակում չմոլորվելու համար կա՞ն կարևորագույն չափորոշիչներ: 
 
-Իւրաքանչիւր մարդ էակ կը կարծեմ՝  չմոլորուելու համար, կ'ունենայ արժէքներ եւ սկզբունքներ, որոնք իր կողմնացոյցներն են՝  կեանքի բարդ ոլորաններուն:
Ներկայ աշխարհին մէջ, ՄՈԼՈՐՈՒԻԼԸ շատ դիւրին է եւ թերեւս համատարած....Լրատուամիջոցներ՝ մամուլ, հեռուստատեսութիւն....ինչպէս նաեւ գովազդային աղմուկ, կը տարածեն ապատեղեկատուութիւն, միտքերու շփոթ....Նման մթնոլորտին մէջ, մարդը հակուած է տեսնելու միայն ծառը եւ ո՛չ՝ անտառը, որ կայ ծառին ետեւ: Քիչ անգամ կը հարցնենք՝ ինչո՞ւն եւ ինչպէ՞սը, դէպքերուն եւ երեւոյթներուն, հասկնալու համար անոնց տուն տուող բուն շարժառիթները....Եթէ կարենանք ըլլալ ԹԱՓԱՆՑԱՄԻՏ, ՀԵՌԱՏԵՍ, յայնժամ գուցէ չտարուինք մեզի ՀՐԱՄՑՈՒԱԾՈՎ միայն, այլեւ՝ անոնց ետին թաքնուածը կարենանք տեսնել..., քանզի շատ անգամ ժողովրդավար երեւցածը բռնապետութիւն է, արդար երեւցածը՝ անարդարութիւն, ճշմարիտ ու անկեղծ երեւցածը՝ սուտ ու կեղծիք.....Պիտի կարենա՞նք մեր մէջ մշակել ՏԵՍՆԵԼՈՒ, ՀԱՐՑԱԴՐԵԼՈՒ, ՄՏԱԾԵԼՈՒ կարեւորագոյն յատկանիշները....
 
Երան Գույումճեանին տրված  հարցերի և նրա ֆեյսբուքյան նյութերի հիման վրա պատրաստեց' Hay Azian-ը
 
 


 

Ռուբեն Հովսեփյան / Պատմվածքներ

10.12.2014 00:26

«Մի ժամանակ կարծում էի, թե արագիլներն են գարուն բերում։ Կանգնում էի մեր բակում, ցեխոտ մատներով սուլում ու ողջունում էի նրանց գալուստը...»

Արձակագիր, դրամատուրգ
Ծնվել է 1939թ. մայիսի 5-ին, Երևանում: 1956թ. ավարտել է Հոկտեմբերյանի (Արմավիր) թիվ 1 միջնակարգ դպրոցը: 1956-57թթ աշխատել է Հոկտեմբերյանի հաստոցաշինական գործարանում: 1962թ. ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի երկրաբանական ֆակուլտետը: 1962-64թթ որպես երկրաբան աշխատել է Թուրքմենստանի Կարակումի անապատում: 1965-66թթ եղել է «Ավանգարդ» թերթի արվեստի և գրականության բաժնի վարիչը, 1966-69թթ` «Գրական թերթի» շրջիկ թղթակիցը, 1970-74թթ` «Սովետական գրականություն» ամսագրի արձակի բաժնի վարիչը: 1974-75թթ սովորել է Մոսկվայի բարձրագույն սցենարական դասընթացներում: 1975-76թթ աշխատել է ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի հեռուստատեսության և ռադիոհաղորդումների պետական կոմիտեում` որպես երիտասարդական հաղորդումների գլխավոր խմբագիր, 1976-79թթ` «Եթերում է Երևանը» թերթի խմբագրությունում: 1980-81թթ աշխատել է «Սովետական գրականություն» ամսագրում` որպես գրական-գեղարվեստական գրականության բաժնի վարիչ: 1981-82թթ եղել է «Սովետական գրող» հրատարակչության գեղարվեստական գրականության (ժամանակակից արձակ և պոեզիա) խմբագրության վարիչը, 1982-87թթ` «Սովետական գրող» (այժմ` «Նաիրի») հրատարակչության գլխավոր խմբագիրը, 1988-89թթ` Հայաստանի գրողների միության քարտուղարը: 1989թ-ից եղել է «Նորք» հանդեսի խմբագիրը, 1988թ-ից` ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր: Ռուսերեն առանձին գրքով լույս է տեսել նրա «Ճիչ» ժողովածուն (Երևան, 1975թ.), «Ճայերը» պատմվածքների ժողովածուն (Երևան, 1981թ.): 1975թ. Մոսկվայի «Պրոգրես» հրատարակչությունը ռուսերեն, հայերեն, անգլերեն, իսպաներեն, ֆրանսերեն և գերմաներեն լույս է ընծայել նրա «Երևան» ֆոտոալբոմը: 1983թ. «Սովետական գրող» հրատարակչությունը ռուսերեն լույս է ընծայել «Ամենատաք երկիրը» խորագրով գիրքը, որն ամփոփում է գրողի լավագույն պատմվածքներն ու «Որդան կարմիր» վիպակը: 1984թ. «Սովետսկի պիսատել» հրատարակչությունը լույս է ընծայել «Կարմիր որդան» ժողովածուն: 1985թ. «Ժամանակակից հայկական պատմվածք» մատենաշարով «Սովետական գրող» հրատարակչությունը լույս է ընծայել «Ապրիլ» ժողովածուն: Նրա սցենարով նկարահանվել է «Հնձան» (1973թ.), «Ամենատաք երկիրը» (1983թ.), «Ապրիլ» (1985թ.) ֆիլմերը: Գրել է նաև սցենար` Ս.Զորյանի «Խնձորի այգին» ստեղծագործության հիման վրա (1985թ.): 2000-07թթ եղել է ՀՀ ԱԺ պատգամավոր: 1980թ. արժանացել է Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակի` «Որդան կարմիր» վիպակի համար, 2006թ.` դափնեկրի կոչմանը` «Ծիրանի ծառերի տակ» վեպի համար: Վերջինիս համար 2007թ. պարգևատրվել է նաև ՀՀ նախագահի մրցանակով: 2014թ. արժանացել է ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործչի կոչմանը:

______________________________

Նռներ

Պապս երանության մեջ էր. ծերության թոշակն աչքը ճպպացնելու նման ծախսել էր շուկայում՝ մի կիլո թութուն էր գնել, մի ձեռք ներքնաշոր, մոթալ պանիր, հաց, օղի էր խմել, և հիմա այդ օղին նրան օրորում էր: Ճռճռան թախտին նստած, նա ծույլ-ծույլ քանդում էր շալվարի կոճակները, կոշիկների ամրակապերը և քթի տակ դնդնում էր մի երգ, որը ոչ տխուր էր, ոչ էլ ուրախ: Դա և տխուր, և ուրախ երգ էր՝ խնամքով պահված մի հուշ կինտոյական Թիֆլիսից, որտեղ պապս ծախսել էր ջահելությունը ճիշտ այնպես, ինչպես, ահա, ծերության թոշակն էր ծախսել մեր կիսաքաղաքի շուկայում:
– Մի երգիր, պապ,- ճչացի ես:
– Ինչո՞ւ, այ շան ծիծ կերած:
– Մի երգիր,- ասացի,- լացս գալիս է:
Լացս գալիս էր ոչ այն պատճառով, որ երգը լացացնող էր, չէ, դա ոչ տխուր, ոչ էլ ուրախ, դա և’ տխուր, և’ ուրախ, սովորական մի երգ էր, որ կինտոները երգում էին խնձոր ծախելիս՝ «դուլի յաբլոկի, դուլի յաբլոկի…»: Լացս գալիս էր, որովհետև պապս, հորս հայրը, որի միակ թոռը ես էի, որի ասելով՝ մեր օջախի միակ հույսը ես էի, ծերության թոշակը մինչև վերջին կոպեկը ծախսել էր՝ առանց ինձ հիշելու: Միայն խմած օղու փողերով նա կարող էր տուն բերել հինգ-վեց հատ մեծ նուռ, և այդքանը բավական կլիներ, որ հիմա լացս չգար:
Գիտե՞ք, ես հեքիաթներ եմ հնարում, այսինքն՝ ոչ թե հնարում, այլ պատմում եմ: Ես չեմ էլ պատմում՝ տեսնում եմ հնարածս, պատմածս հեքիաթները, և այդ հեքիաթներում միշտ էլ նուռ է լինում: Նուռը միայն միրգ չէ: Նուռը հեքիաթ է: Նռան բազմանիստ հատիկները, այդ պսպղուն, կարմիր հատիկները անդամանդներ են, հակինթ, իսկ ադամանդ ու հակինթ որտե՞ղ է հանդիպում: Հեքիաթում:
Արդեն քանի օր է ես մտնում եմ մրգերի խանութ ու նայում եմ նռների կույտին: Ես մտովի կճպում եմ բոլոր այդ նռները և հատիկներից ապարանջան եմ սարքում, մանյակ…
Այսօր վաճառողը, երևի ախորժակ գրգռելու համար, մի մեծ նուռ էր կտրել, և հյութը, արյան նման հյութը, կաթկթել էր վաճառասեղանին: Այդ կարմիր կաթիլներն այնպես էին փայլփլում, այնպես էին կանչում, որ ես չդիմացա, մատս գողտուկ մոտեցրի, որ հետո բերանս տանեմ, բայց կաթիլները սառել էին, սառույց էին դարձել:
– Լացդ գալիս է, լաց եղիր,- ասաց պապս,- երբ մարդու լացը գալիս է, պիտի լացի: Եթե ուտել է ուզում՝ պիտի ուտի, եթե խմել է ուզում՝ պիտի խմի…
Հիմա նա մերկ էր և փորձում էր հագնել նոր վարտիքն ու շապիկը, որ թութունի, մոթալ պանրի, հացի հետ բերել էր շուկայից: Ես սարսափով մտածեցի, որ վարտիքն ու շապիկը երևի ուրիշինն են, որը հիմա չկա, մեռել է, չկա. թե չէ ինչո՞ւ պիտի վաճառեին շուկայում: Ես մտածեցի, որ այդ մեռածը այս գիշեր կամ վաղը երևալու է պապիս աչքին և պահանջելու է իր սպիտակեղենը: Ի՞նչ պատասխան պիտի տա: Եվ ես խղճացի պապիս: Ես ներեցի պապիս, բայց, միևնույն է, լացս գալիս էր: Որովհետև հանկարծ միտս եկան իմ ապրած բոլոր տխրությունները: Հիշեցի մորս, որը հանկարծ անհետացավ: Հիշեցի նրա անհետացման երեկոն, երբ տանը միայն ես ու հայրս էինք: Իրար հետ չէինք խոսում, իրար չէինք նայում: Ես շաքար էի գցել բաժակիս մեջ և փոքրիկ գդալով խառնում էի թեյը: Ես երկար էի խառնում. գդալը զարկվում էր բաժակի պատերին… Հայրս սպասում էր, որ վերջացնեմ խաղս. նրան էլ էր պետք խառնել թեյը: Շաքարն արդեն հալվել-լուծվել էր, բայց ես խառնում էի: Ես զրնգացնում էի բաժակը: Ես երգ էի լսում:
Եվ հայրս ստիպված ասաց.
– Գդալը չե՞ս տա:
– Չէ:
– Լավ,- ասաց հայրս ու թեյը խմեց առանց խառնելու:
Ես նայեցի նրա դեմքին, չգիտեմ ինչ տեսա, բայց հիշում եմ, որ լաց եղա:
– Մարդ ծտի պես պիտի ապրի,- ասաց պապս,- ուտել ես ուզում՝ կեր, խմել ես ուզում՝ խմիր, երգել ես ուզում՝ երգիր…
Դուռն առանց թակոցի բացվեց, և ներս մտավ թևքերը քշտած որբևայրի Վաթեն, մեր հարևանուհին: Նրանից գոլորշի էր պոկվում և օճառի հոտ էր գալիս, ու ես գլխի ընկա, որ պիտի լողանամ:
– Դե, շուտ, դե, շուտ,- ասաց Վաթեն,- ջուրը սառչում է, տարին վերջանում է: Կեղտոտ մարմնով նոր տարին չեն սկսի, բալա: Ամբողջ տարին կեղտոտ կմնաս, բալա: Դե, շուտ, դե, շուտ:
Նա ինքն էլ հանեց շորերս, գրկեց ինձ ու տարավ, գցեց տաշտակը: Չոր-չոր մատներով տրորում էր թևերս, թիկունքս, վիզս՝ ինձ թվում էր, թե պլոկում է կաշիս, գլխիս եռացրած ջուր էր լցնում, ու ես, իբր ցավից, իբր ջրի տաքությունից, լաց էի լինում:
Իսկ երբ արդեն չորացած, հագնված, մաքուր, տաքուկ նստած էի տանը, վառարանի կողքին, երբ մի կուշտ լաց եղած-հանգստացած նայում էի վառարանի դռնակից շան լեզվի նման դուրս թռչող բոցին, տեսա մի հեքիաթ, որ դեռ երբեք չէի տեսել:
Գնացք կանգնեց մեր կայարանում, և այդ կանաչ գնացքից ցած իջավ Ձմեռ պապին: Նրա ձեռքին ոչ պարկ կար և ոչ էլ տոպրակ: Այդպես դատարկաձեռն նա մոտեցավ ինձ ու շոյեց գլուխս: Հետո գրպանից մի նուռ հանեց, հետո երկրորդը, երրորդը, չորրորդը, հետո կայարանի զանգը խփեցին, և Ձմեռ պապին էլի գլուխս շոյեց ու վազեց-հասավ շարժվող գնացքին:
Այնպես պարզ տեսա այս հեքիաթը, որ վերջում զարմացա, երբ նռներն անհետացան: Յոթ անգամ տեսա նույն հեքիաթը և դեռ էլի կտեսնեի, եթե չգար հայրս: Հորս ձեռքին ոչ պարկ կար և ոչ էլ տոպրակ: Այդպես դատարկաձեռն նա մոտեցավ ինձ ու շոյեց գլուխս: Շունչս պահած՝ ես սպասում էի շարունակությանը, սպասում էի հեքիաթի շարունակությանը: Հայրս գրպաններից ոչինչ չհանեց: Ոչ նուռ, ոչ խնձոր, ոչ կոնֆետ, ոչինչ:
Ու ես մտածեցի, որ այս աշխարհում ոչ ոք, ոչ ոք չի ուզում հեքիաթը իրականություն դարձնել: Ախր, ինչ մի դժվար բան էր գրպանից չորս նուռ հանելը…
– Ես գնում եմ կայարան,- ասացի՝ հագնելով վերարկուս:
– Այս ուշ ժամի՞ն,- հարցրեց հայրս:
– Հա, այս ուշ ժամին:
– Լավ,- ասաց հայրս,- գնա:
Ես էլի հիշեցի գդալի պատմությունը. ինչո՞ւ չի կոպտում այս մարդը, ինչո՞ւ չի բղավում վրաս, ինչո՞ւ չի արգելում: Եթե կոպտեր, եթե բղավեր, եթե արգելեր, ես կասեի՝ գնում եմ, հեռանում եմ, որովհետև մի նուռն ի՞նչ է, որ այս Նոր տարվա գիշերը չես բերել: Բայց նա չի կոպտում, չի բղավում, չի արգելում. նա ասում է՝ «լավ», ու ես ավելի եմ տխրում:
Հայրս էլ դուրս եկավ: Մեզ վրա մրսած մի շուն ոռնաց, բայց մենք ուշադրություն չենք դարձնում: Մեզ վրա ձյուն է թափվում, բայց մենք ուշադրություն չենք դարձնում: Մենք գնում ենք կայարան, որտեղ շուտով կանգ կառնի գիշերվա գնացքը: Ես մտքումս օգնության եմ կանչում հնարածս, տեսածս հեքիաթների բոլոր կախարդներին. մի անգամ, խնդրում եմ, մի անգամ հեքիաթը իրականություն դարձրեք: Ես ձեզանից ոչ տոնածառ եմ ուզում, ոչ սահնակ, ոչ պալատ, ոչ ձի, ես ձեզանից խնդրում եմ, որ այսօր, հենց այս գիշերվա գնացքից ցած իջնի Ձմեռ պապին և ինձ նվիրի չորս նուռ: Չորս նուռ: Չորս նուռ:
Մենք անցնում էինք մրգերի խանութի մոտով, և ես չկարողացա անտարբեր մնալ: Նռների կույտը կիսով չափ պակասել էր: Ես թևքովս սրբեցի ցուցափեղկի ապակին, որ լավ տեսնեմ, բայց ապակին քրտնել էր ներսից:
– Նուռը թթվաշ է, չէ՞, հայրիկ,- հարցրեցի ես:
– Թթվաշ է:
– Ատամներս մրսում են նուռ ուտելուց,- ասացի ես և մտքումս էլի խնդրում էի կախարդներին. մի անգամ, գոնե մի անգամ թող հեքիաթը հեքիաթ չլինի:
Կառամատույցում կարմիր գլխարկով կայարանապետն էր կանգնած և մի քանի երկաթուղային: Կայարանապետի լապտերիկի լույսը սառչում էր օդում, և այդ լույսի մեջ ձյան փաթիլներն ավելի շատ էին ու ավելի մեծ, ու ավելի թափանցիկ: Հետո լապտերիկի լույսը աղոտացավ, որովհետև մոտենում էր գնացքը՝ հրեշի աչքերի նման լուսարձակներով:
Վագոնների լուսամուտներին կպած մոմագույն դեմքեր անցան մեր կողքով, լուսամփոփներ, վարագույրներ, ածուխի, մազութի, յուղի հոտ անցավ մեր կողքով, հետո գնացքը կանգ առավ:
Գնացքից ցած իջավ մեկը, բայց դա Ձմեռ պապին չէր, և ինչքան գլխի ընկա, այդ մեկը մատ էր թափ տալիս կայարանապետի վրա:
Մոտեցանք: Մարդը բղավում էր.
– Մաքրել, իսկույն մաքրել:
– Լսում եմ,- գլուխ էր տալիս կայարանապետը:
– Հերթապահություն է պետք հաստատել, սա ի՞նչ բարբարոսություն է:
– Լսում եմ,- գլուխ էր տալիս կայարանապետը հեռացող գնացքին:
Ես տուն դարձա մենակ, որովհետև հայրս հանձն առավ մաքրել արձանի ձյունը և մաքրել մինչև առավոտ, մաքրել՝ քանի դեռ ձյուն է գալիս:
– Կվարձատրենք,- խոստացավ կայարանապետը:
Ես տուն հասա՝ պապս չէր սպասել Նոր տարուն, քնել էր: Ես էլ մտա անկողին և որոշեցի այլևս երբեք, երբեք հեքիաթներ չհնարել, չտեսնել: Եվ կարծեմ առաջին անգամ առանց հեքիաթ տեսնելու քնեցի:
Իսկ առավոտյան բարձիս տակ չորս նուռ գտա:
Իսկ առավոտյան պապս վառարանի վրա աղյուս էր տաքացնում, որ դնի երկու վերմակով փաթաթված, դողացող հորս ոտքերի տակ:
Ու ես մտածեցի, որ այս աշխարհում ամենից, ամենից դժվար բանը հեքիաթն իրականություն դարձնելն է…

___________________


ՍԱՅԼԸ

Քանի դեռ ինքնաթիռը օդում էր, նրան թվում էր, թե գյուղը, որտեղ պիտի հանգստանար, օդանավակայանի մոտերքում է, թեև տեղեկացել էր, որ երկու-երեք ժամվա ճանապարհ էլ պիտի անցնի, մինչև հասնի վիճակահանությամբ ընտրած հանգստավայրը:
Ինքնաթիռը ուշացել էր, գյուղի ավտոբուսը չէր սպասել, և Դերենիկը պիտի որոշեր՝ գնալ ոտքո՞վ, թե՞ գիշերել շրջկենտրոնի անհրապույր հյուրանոցում: Բարեբախտաբար, տեղյակ մեկը հայտնեց, որ, ուր որ է, ճանապարհ կընկնի մի սայլ, Ներսեսի սայլը, որ այդ սայլը մեկնում է հենց այն գյուղը, ուր ուզում է գնալ երիտասարդը:
Սայլը շուտով հայտնվեց ճամփաբաժանում և կանգնեց ուղիղ Դերենիկի կողքին:
Սայլապանն ասաց, թե՝ ինչու չէ, կտանի ջահելին, կհասցնի գյուղ, եթե ջահելը ինքնաթիռից հետո համաձայն է սայլ նստել և եթե չի սարսափում դատարկ դագաղից, որն, ինչպես տեսնում է ջահելը, դրված է սայլի մեջ:
Մի խումբ տղաներ շրջապատեցին սայլը, և Դերենիկը չհասկացավ, թե ինչու սայլապանը քշեց նրանց: Հետո գլխի ընկավ, որ տղաները ձիու պոչի մազ էին խնդրում:
Սայլապանը դագաղի վրա խոտ փռեց, հանեց արմունկները քրքրված բաճկոնը, թափ տվեց, փռեց տակը, բռունցքով տրորեց բաճկոնի փոշին կուլ տված մանր աչքերը, որ խեղճացել էին հաստ հոնքերի տակ ու, տնտղելով Դերենիկի նիհար ոտքերը, ոտքերից էլ վեր, ասաց ոչ այն է խղճալով, ոչ այն է՝ ծաղրելով:
- Միս չկա վրադ, ոսկորներդ մզզալու են:
Տղաները հեռացել էին սայլից, բայց դեռ հույս ունեին համոզել սայլապանին՝ մի քանի մազ կտրելու ձիու պոչից: Մեկի ձեռքին նույնիսկ մկրատ էր չխկչխկում:
- Խոտով դագաղն ես ծածկում,- անհամարձակ խոսեց Դերենիկը,- խոտը կփռեի տակս, փափուկ կլիներ:
Նա քանդեց վերնաշապիկի քշտած թևքերը, զգուշորեն շփեց ճմռթած տեղերը, որ չկսկծա արևահար մաշկը, ու նախանձով նայում էր ձիու պոչի մազ աղերսող տղաների կավագույն թևերին, ոտքերին: «Սրանց թեկուզ վառարանը գցիր,- մտածեց Դերենիկը,- անվնաս դուրս կգան»:
- Չքվեք,- չարացավ սայլապանը,- ամեն մեկիդ թե մի-մի մազ տամ, անասունը կմնա անպոչ:
Մտրակը ֆշշաց օդում, կավագույն տղաները հուսախաբված սուլեցին, իսկ Դերենիկը փակեց աչքերը, որ չտեսնի ձիերի ծեծը:
Երբ նա բացեց աչքերը, սայլապանը խորամանկ ժպտում էր ու մսոտ քթի տակ երգ էր դնդնում: Դերենիկը հայացքով փնտրեց մտրակի հետքը և, որովհետև չգտավ, մտածեց, որ սայլապանը չի զարկել ձիերին:
Նա հանեց կոշիկները, շարժեց ոտնամատերը ու զարմանքով նկատեց, որ ոտնամատերի խաղը նույնությամբ կրկնում են ձեռքի մատները: Գուլպաներն էլ հանեց, խցկեց կոշիկների ներսը ու խոնավ, սպիտակ ոտքերը տնկեց հասունացող արտի սվվոցի դեմ:
«Տե՜ր աստված,- հաճույքից թուլացավ Դերենիկը,- մի՞թե այսքան մեծ կակաչներ են լինում»: Բայց նա իսկույն գլխի ընկավ, որ իրեն զարմացնողը կակաչների կարմրությունն է և ոչ թե մեծությունը: Նա նույնիսկ ենթադրեց, որ կակաչներն իրականում այնքան էլ մեծ չեն, որքան երևում են հեռվից: Կարմրությունն է մեծության պատրանք ստեղծում:
- Քեռի, մի խփիր ձիերին,- խնդրեց Դերենիկը,- բարակացծ լինես, նեղացած լինես, մեկ է, մի խփիր...
«Որովհետև,- մտքում շարունակեց Դերենիկը,- ձիերը մեր բարեկամներն են... Մտրակը տուր ձիուն ու տես՝ կխփի՞ նա քեզ: Չի խփի, իսկ դու խփում ես»:
- Պահ, պահ, պահ,- ձեռք առավ սայլապանը,- Հիսուս Քրիստոսն է: Հա, էլի, նա է: Ե՞րբ եկար, աստծո որդի: Բա ինչո՞ւ ուշացար: Երկիրն ապականվեց, մեղքերը կերան երկիրը: Մի օր շուտ գայիր գոնե, խեղճ Ենոքին փրկեիր:
Դերենիկը տրորեց քթատակը, որ սրբի խուտուտ տվող հիմարավուն ժպիտը. «Սրա հետ խոսել չի լինի»:
Նրան վշտացնողը սայլապանի ծաղրը չէր. նա վշտացել էր, որ սայլապանը ծաղրեց հենց այն ժամանակ, երբ ինքը մերկ ոտքերով շնչում էր հասունացող արտի սվվոցը, հիանում էր կակաչների կարմրությամբ, երբ կրծքի տակ աճում էր այնպիսի մի հաճելի ու հազվագյուտ զգացում, որի պոռթկումը շատ խորհրդավոր գաղտնիքի լուծում էր դառնալու: Հիմա նա կորցրել էր մտքի թելը, հիմա նա կորուստ էր սգում, ու տխրությունն ավելի սուր էր, որովհետև չգիտեր, թե որն է, ինչն է կորուստը:
«Բոլորս էլ հանճարեղության պահեր ենք ապրում,- ցավով եզրահանգեց Դերենիկը,- և ահա մի սայլապան, մի մտրակ սպանում է այդ պահը»:
- Եկել ես ի՞նչ անես, աստծո որդի,- շարունակեց սայլապանը,- բա չխրատվեցի՞ր: Տնաշեն, իմաստուն մարդու էլ անուն ես հանել, չհասկացա՞ր, որ ուզածդ լինելու բան չի: Ասում ես՝ մի խփիր ձիերին: Ձիուն չխփես՝ կգնա՞: Ծոծրակդ կտեսնես, ձիու գնալը չես տեսնի: Քեզ մի բան ասեմ, չնեղանաս, աստծո որդի. դու մեզ շատ վնաս ես տվել: Ասա՝ ինչո՞ւ: Դու մեզ ասում ես՝ մի խփիր ձիուն, ու մենք չենք խփում: Չենք խփում, ու մեր սայլը չի շարժվում տեղից: Դու մեզ ասում ես՝ մի սպանիր, ու մենք չենք սպանում: Իսկ ում չենք սպանում, նա է մեզ սպանում: Եղա՞վ: Քո գիտությունը անգործ, անբան մարդու գիտություն է, մեռած մարդու գիտություն է: Ենոքի,- հոգին լույս դառնա,- գիտությունն է: Բա, ընկեր Քրիստոս, այսպիսի բաներ: Այսինքն՝ դու ի՞նչ Քրիստոս: Քրիստոսը լինեիր, չէիր ասի՝ դագաղը թող բաց մնա, արևի տակ գույնը գցի, միայն թե տակս փափուկ լինի: Վաղը թաղելու են Ենոքին, մարդիկ տեսնեն գունաթափված դագաղը, ի՞նչ կասեն: Չե՞ն ասի՝ Ներսես, շան ծիծ կերած, երեսուն կիլոմետր գնացիր, երեսուն կիլոմետր ետ եկար, այս ի՞նչ անգույն դագաղ բերեցիր: Ես ո՞ր մեկին հասկացնեմ, որ դագաղագործը թե պետական, թե սեփական պլան է կատարում, ներկ է տնտեսում: Մարդ ես,- ասացի,- գոնե դագաղից կոպեկ մի պոկիր: Ներկը,- ասացի,- մարդավարի քսիր: «Դագա՞ղ,- ծիծաղում է,- ի՞նչ դագաղ: Սա քեզ համար է դագաղ: Ինձ համար ոնց որ աթոռ լինի կամ սնդուկ»: Վարժվել է, էլի: Թե կնիկը տուն չթողնի, կքնի արհեստանոցում, դագաղի մեջ: Կարո՞ղ ես քնել դագաղի մեջ:
- Ժամանակը գա՝ կքնեմ,- ինքն իրենից զզվեց Դերենիկը:
- Պա՜հ, ժամանակը գա... Ժամանակը գա՝ քեզ չեն էլ հարցնի: Տղամարդ ես, հիմա քնիր:
Դերենիկը խեղճացավ, կծկվեց. նրան թվաց, թե սայլապանը ուժով պառկեցրել է իրեն դագաղի մեջ ու քարով մեխում է կափարիչը:
- Գույնդ թռցրիր,- քրքջաց սայլապանը,- մեծ, ուսում առած տղա ես, չգիտե՞ս, որ դրանք սուտ-մուտ բաներ են:
- Ի՞նչն է սուտ-մուտ բաներ,- միայն իր ձայնը լսելու համար հարցրեց Դերենիկը, անզուսպ պահանջ զգալով շրջվել, տեսնել՝ արդյոք խոտերի տա՞կ է դագաղը: Սատանայական մի փսփսուկ նրան համոզում էր, որ դագաղի հետ տարօրինակ բաներ են կատարվում:
- Ոգին, գյորնափշտիկը, այն աշխարհը, սատանան, ես ի՞նչ գիտեմ... Դու ինչի՞ց վախեցար:
- Քեզանից,- խոստովանեց Դերենիկը,- թվաց, թե դու ինձ պառկեցրել ես դագաղի մեջ ու քարով մեխում ես կափարիչը: Ու այդ Ենոքը, միաչքանի այդ Ենոքը...
- Հա, միաչքանի էր Ենոքը: Ծառը կտրելիս տաշեղը դիպել էր աչքին, փչացրել էր:
- Ու այդ միաչքանի Ենոքը բղավում էր վրաս՝ տուր իմ դագաղը...
- Կա'ց,- ճչաց սայլապանը,- քեզ ո՞վ ասաց, որ միաչքանի էր Ենոքը: Ես չասացի: Դու մեր գյուղից չես... Քեզ ո՞վ ասաց...
Դերենիկը թոթվեց ուսերը, այլևս անհնար էր զսպել ցանկությունը, շրջվեց տեսավ սայլի ցնցումներից խոտերը ցրվել, մերկացրել են սև դագաղի սուր-սուր անկյունները: Նա սարսափեց իր ոտքերի մերկությունից, հապշտապ հագավ գուլպաները, մտքում կափկափելով սայլից իջնելու, ոտքով գնալու որոշումը:
Սայլապանի ճչոցի վրա ձիերը կանգ առան, ոլորեցին պարանոցները, տիրոջ հուզմունքից գլուխ չհանելով՝ դոփդոփեցին ճանապարհը, ու փոշու խուտուտը գրգռեց, լայնացրեց նրանց խոնավ ռունգերը:
Դերենիկը չսպասեց, որ վախեցած սայլապանը վռնդի իրեն, ինքը ցած իջավ, մտավ արտը, և երբ հասկերը քսվեցին գոտկատեղին, նա երևակայեց, թե ծովն է ընկղմվում:
«Ավելի անհեթեթ բան չկա, քան այս արտի կողքով դագաղ տանելը,- մտածեց Դերենիկը,- և, առհասարակ, ինչո՞ւ մարդիկ փղերի նման չեն գնում մեռնելու աչքից հեռու մի տեղ»:
Նա մտքում ծիծաղեց սայլապանի ճչոցի վրա, ու այդ ներքին ծիծաղից շիկնեց նրա դեմքը: Արտասովոր, դղրդացնող արթնացում ապրեց Դերենիկը, մարմնում զգալով մեռած կամ քնած ինչ-ինչ մկանների թրթռում: Եվ այդ արթնացումը մի պահ նույնիսկ վախեցրեց նրան: Ավելի ճիշտ՝ դա վախ չէր, այլ անսովորության հետ երես երեսի հանդիպման դողոցք, որ շատ շուտ է անցնում, որովհետև անսովորը միայն առաջին պահ է անսովոր:
Դերենիկը տեսավ իր ոտնահետքերը, որ ձագարներ էին արտում, ուզեց կռանալ, ստուգել՝ կոտրվե՞լ են ցողունները, թե՞ ճկվել են միայն, հետո ծուլորեն շտկվող հասկեր նկատեց ու հասկերից մեկին թառած թիթեռ, որ չալպուտուրիկ թևերը սուր անկյուն կազմած դողում էր՝ ամբողջովին թռիչքի տենդով բռնված:
- Թռիր, դե,- խրախուսեց Դերենիկը,- մեկ, երկու, հոպա՜...
Թիթեռը ծաղկեց օդում, քսվեց Դերենիկի մազերին ու խուճապահար փախավ՝ շաղելով գույնզգույն ալրափոշի: Դերենիկը դուրս հանեց լեզուն, գլուխը վեր տնկեց ու վայելում էր մեռոնահամ ալրափոշու շոյանքը:
- Վերջ տուր խաղերիդ,- ձայն տվեց սայլապանը,- մեռելատանը ինձ են սպասում, չէ՞:
- Դու գնա,- սթափվեց Դերենիկը,- գնա, ես ոտքով կգամ:
- Խե՞նթ է, ինչ է: Ոտքով էիր գալիս, ինչո՞ւ նստեցիր սայլս: Արի, խելառ, արի, ձիերին չեմ ծեծի: Ճանապարհն իջնում է, ձիերն իրենք իրենց կգնան:
Դերենիկը դուրս եկավ արտից, նստեց արտեզրի թմբին, բերանն առավ մի ցողուն, ծծեց խաշած ցորենի համ հիշեցնող հյութը և ափսոսաց, որ անցնում է բարկությունը:
- Ինչո՞ւ երեխաներին ձիու պոչի մազ չտվեցիր,- հիշեց, ինքնագրգռման փորձ արեց Դերենիկը,- այդ երեխաները հիմա երևի լուսամուտի ապակիներ են կոտրում: Այդ երեխաներին հիմա երևի ծեծում են: Վաղն այդ երեխաները գողանալու են ձիուդ ամբողջ պոչը:
- Արևի, քամու, անձրևի տակ պարարտանյութ եմ կրում, խոտ եմ կրում, դագաղն ի՞նչ է, երկու տախտակ, երկու տախտակի համար երեսուն կիլոմետր գնում եմ, երեսուն կիլոմետր ետ գալիս, երեկվա լակոտն ես, գլխիս քարոզ ես կարդում,- շուտասելուկի պես ասաց սայլապանը:
- Ես լակոտ չեմ,- բողոքելու ճիգ արեց Դերենիկը,- ես Դերենիկ Տերտերյանն եմ:
- Ախար, գլխի էի ընկնում, որ տերտերների տոհմից ես,- ուրախացավ սայլապանը,- այս պուճուր երկրում երեք հայից երկուսը տերտերի թոռներ են:
Նա նստելատեղից վերցրեց բաճկոնը, ցած իջավ սայլից ու հենց ճանապարհի մեջտեղում փռեց բաճկոնի ծոցագրպանից հանած մաշված, ծալված քարտեզը:
Դերենիկը, որ եկել կանգնել էր սայլապանի գլխավերևում, նկատեց, թե ինչպես մի հետաքրքրասեր մրջյուն թողեց ավարը և բարձրացավ քարտեզի վրա: Նա անարգել կտրեց մի քանի լեռնաշղթա, առանց թրջվելու լողաց-անցավ Սևանը և, բոլորովին ուշադրություն չդարձնելով պետական սահմանը խորհրդանշող կարմիր գծի վրա, մտավ հարևան երկիր: Հարևան երկրի կենտրոնին չհասած, նա կանգնեց շունչ քաշելու, իրար քսեց առջևի վերջավորությունները, և հենց այդտեղ սայլապանի մատը ճզմեց նրան:
- Այստեղ մեր գյուղն էր, Բեսին: Հին գյուղ չէր, հին լիներ, եկեղեցի կունենայինք: Ուրֆայից էինք տերտեր կանչում՝ պսակի, թաղման համար: Եվ արդեն փող էինք հավաքել, որ եկեղեցի շինենք, երբ լուր եկավ, թե հայերին կոտորում են: Մենք փախանք Մդեբ՝ Բոզիմ Համադի մոտ: Բոզիմ Համադն ասաց. երեք եղբայր եք, երեքդ էլ իմ տղերքն եք: Դու Սարգիսը չես, Խդրն ես, դու Կարապետը չես՝ Իսան ես, դու Ներսեսը չես՝ Ուեսոն ես, գնացեք ոչխար պահեք: Տո, դուք ի՞նչ գյավուր,- ասաց Բոզիմ Համադը,- դուք եզդի եք: Գյավուրն արհեստավոր է:
Մի քանի ամիս ծպտված ապրեցինք և էլի կապրեինք, եթե Կարապետը՝ Իսան, Ուրֆա տանող ճանապարհին չհանդիպեր գաղթականների քարավանին: Իսա, դու Իսա լինես, տասներկու կին, պառավ, երեխա է փախցնում քարավանից ու բերում Մդեբ: Խեղճ, սոված, ջարդված հայեր էին, ընկան թթենու տակ, քնեցին:
Բոզիմ Համադը մի տղա ուներ, անունը՝ Ասաֆ: Մի չարսիրտ, ոսկի սիրող շուն: Սա անցնում է թթենու մոտով, տեսնում է գաղթականներին ու մտածում. սրանք տուն-տեղ թողած հայեր են, ոչինչ չեն վերցրել, գոնե ոսկի վերցրած կլինեն: Մոտենում է, թե՝ կնանիք, եթե ոսկի ունեք, տվեք, ձեզ ուտելիք բերեմ, խմելիք բերեմ: Մի պառավ խալաթի աստառի տակ ոսկիներ է կարած լինում, պոկում է մի ոսկի, տալիս է այս շանը:
Ասաֆը բռնում է Իսայի օձիքից. «Գյավուր,- ասում է,- սրանց ինչո՞ւ ես բերել»:
«Մեղք են, չէ՞»,- ասում է Իսան:
«Բա մենք մե՞ղք չենք: Ձեզ հազիվ ենք պահում: Ձեր պատճառով վաղը մյուս օր մեզ էլ կարող է մորթեն»:
Մդեբում մի արաբ կար. չխոսկան մարդ էր, ապրում էր մոր հետ: Ասաֆը, Իսայից գլուխ չհանելով, գրգռում է սրան՝ թե սպանենք գյավուրներին, շատ ոսկի ունեն: Ու գիշերը այս արաբը տասներկուսին էլ խեղդում, ջրհորն է գցում:
Երեք օր հետո առավոտյան արթնացանք արաբի մոր ճչոցից: Գիշերվա շապիկով կանգնել էր դռանը ու բղավում էր. յա-յովելի՜, հա-հո, հավար, հասեք, տղաս խենթացել է: Մորն, ուրեմն, ուզեցել է խեղդի ու ոսկի է պահանջել:
Դռները փակեցին, որ դուրս չգա տնից, մինչև երեկո մեռավ: Ոչ ոք չէր կարողանում մոտենալ դիակին: Գարշահոտը ընկավ գյուղը:
- Հետո՞,- հարցրեց Դերենիկը:
- Հետո մենք փախանք Մդեբից: Էլ ի՞նչ ես շշմել, նստիր գնանք:
Սայլապանը խնամքով ծալեց քարտեզը, դրեց ծոցագրպանը, հետո բաճկոնը ուզեց փռի նստելատեղին ու, չգիտես ինչու, մտադրությունը փոխեց, հագավ ու ինքն էլ նստեց չոր տախտակին:
Ձիերը հոգնել էին կանգնելուց, վազելու փորձ արեցին, բայց սայլապանը պահեց նրանց: Ճանապարհն իրոք իջնում էր, զգացվում էր ձորի խոնավ հոտը, և Դերենիկին այնպես էր թվում, թե անիվների ճռնչոցի հետ լսողությանն է հասնում նաև ջրի խշշոցը:
- Քրիստոսին ձեռ ես առնում,- խոսեց Դերենիկը,- տեսա՞ր, ինչ եղավ արաբին:
- Իսկ Ասա՞ֆը,- մեկեն վրա բերեց սայլապանը, ասես սպասում էր Դերենիկի խոսքին, ասես այս ամբողջ պատմությունը պատմել էր Դերենիկին ծուղակը գցելու համար,- իսկ մնացածնե՞րը: Ամեն սպանության քանի՞ պատիժ է ուղարկում աստված: Եթե ամեն սպանության դիմաց աստված պատիժ է ուղարկում, ապա, բարով ես եկել, աստծո որդի: Իսկ եթե չէ, իզուր ես եկել, մեզ ուրիշ աստված է պետք, ուրիշ աստծո որդի է պետք:
Ձիերը ծարավ էին. ջրի կանչը խենթացնում էր նրանց, ու սայլապանը, որ խճճվել էր մտքերի, հուշերի քաոսում, մոռացել էր ձգի ձիու սանձը, զսպի ձորը թռչող ձիերի վազքը:
Եվ այդ խելացնոր վարգի մեջ Դերենիկը մտածում էր, թե ահա քանի դար ինքը իր ճշմարտությամբ, սայլապանն իր ճշմարտությամբ նստած են այս ճռճռան սայլը, գլորվում են անվերջ և ոչ խորտակվում են, ոչ էլ լեռան գագաթն են բարձրանում...

________________

Ոսկու շուկայում

Ոսպնյակն աջ աչքին հպած ակնավաճառը տնտղում էր Միքայելի մատանին և քթի տակ դնդնում ոչ այն է՝ երգ, ոչ այն է՝ աղոթք: Երգ կոչվելու համար դնդնոցը մեղեդի պիտի ունենար, աղոթքի համար` բառեր, բայց ոչ մեղեդի էր հյուսվում, ոչ էլ բառեր էին հոդաբաշխվում: Ակնավաճառի փակված ձախ աչքի թարթիչները թրթռում էին` ինչպես իրար քսվող թիթեռի թևիկներ, երբեմն միայն հեռանում մեկ-մեկուց, կկոցվում, երբ ոսկու շուկայի ծղրիդային բվվոցն ընդհատվում էր վաճառասեղանների ապակուն զարկվող զարդերի զրնգոցից: Արարատի առասպելական միաչքանի օձի էր նման ակնավաճառը և նրա ոսպնյակը թվում էր որպես թանկագին քար, ուր որ է պիտի շպրտվեր երկինք ու շողշողար արեգակի նման:
- Ոսկին մերն է,- եզրակացրեց ակնավաճառը,- երևի` Զոդից: Ակը փիրուզ է: Երկու կողմերում էլ ձկան թեփուկներ են փորագրված: Սրա նմանը տեսել եմ թանգարանում… Հատուկ պահոցում:
- Մեծ տատուս մատանին է,- շտապեց տեղեկացնել Միքայելը, ուզեց ասել նաև, որ պառավին լողացնելիս ծոցից ծալծլված, խունացած մի ծրար էր ընկել ջուրը, սուզվել մինչև տաշտակի հատակը ու թեև թույլ, խուլ, սակայն ճիշտ այնպիսի զրնգոց էր արձակել, ինչպիսին հիմա արձակում են վաճառասեղանների ապակուն զարկվող զարդերը: Տիկնիկի չափ տկլոր պառավին մոռացած մի քանի զույգ կանացի ձեռքեր սուզվել էին զրնգոցի ետևից և երկար ժամանակ չէին կարողանում դուրս հանել տաշտակի հատակին սոսնձված ծրարը: Պառավի դեմքին ժպիտ էր նկարվել: Ոտքերի խուտուտից նա զգում էր, որ կանացի այդ ձեռքերն ավելի շատ խանգարում էին մեկմեկու, քան տաշտակի հատակից փորձում պոկել զրնգոց արձակած ծրարը: Թե ինչու մատանին մատին չէր հագել, այլ գցել էր ծրարը ու ծոցը խցկել, այդպես էլ չհասկացան, թեև ծրարի մեջ պահվող թղթակտորը, որի վրա անվարժ ձեռքով տուն էր նկարված, տան ետևի պատի տակ կլորիկ մի փոս, փոսի վրա երկանքի քար, կարծես հուշում էր, թե ինչպես պետք է կարդալ եղելությունը: Փախեփախից առաջ, եղած-չեղած ոսկին այդ փոսն էին գցել, ծածկել հողով, երկանքի քարով, մտածելով, որ մի օր հետ են դառնալու ու երկանքի քարն է իրենց մատնացույց անելու, թե որտեղ փորեն: Իսկ տան փոքր աղջնակը, որ հետո պիտի մեծ տատ դառնար, կամ գայթակղվել էր մատանու փայլից և կամ չէր հավատացել վերադարձի հնարավորությանը: Ամեն դեպքում ամաչել էր արարքից և մոտ յոթանասուն տարի ծոցում պահել գաղտնիքը:
- Ես չեմ ասում՝ գողացել ես,- առանց գլուխը բարձրացնելու ասաց Արարատի առասպելական միաչքանին,- թեև շուկա բերում են առավելապես գողացված զարդեր… Շատ հին մասնագիտություն է գողությունը, շատ ավելի հին, քան` պոռնկությունը:
Ակնավաճառի ձախ աչքից հեռացան թարթիչները, իսկ ոսպնյակից նայող աչքը խոշորացավ, դարձավ վայրէջքի պատրաստվող թռչող ափսե… Հիմա, հիմա վեր է շպրտվելու թանկագին քարը…
- Եվ հետո իմ ի՞նչ գործն է` գողացել ես, թե ոչ: Ես հո Ներսես Աշտարակեցին չե՞մ:- Ակնավաճառը աչքից հեռացրեց ոսպնյակը և նրա ժպիտը վերածվեց դեպի ծուղակի խայծը հրող որսկանի խրախուսանքի: – Եվ ոչ էլ դու ես իշխան Սոլոմոն երկայնաբազուկ Արղությանը: Սրա տանը վախճանվեց, չէ՞, մեր նորընծա կաթողիկոս Հովսեփը, ով այդպես էլ չհասավ Էջմիածին` իր Աթոռին:
- Հա, Թիֆլիսում վախճանվեց,- ասաց Միքայելը,- վրաց հանգուցյալ թագավորի ջերմուկներում լողանալուց հետո:
- Կարծում ես` մրսե՞ց,- Միքայելի տեղեկության վրա փոքր-ինչ զարմանալով հարցրեց ակնավաճառը և մեջլիս մտնող աշուղի վճռականությամբ որոշեց խեղճացնել սազը ձեռքն առած այս նորելուկին: -Շատերն են կարծում, թե մրսեց, բայց գուցե Դարեջան որբևայրի թագուհի՞ն ծածուկ թույն գցեց նրա թեյի բաժակը: Հը՞…
Միքայելի լռության մեջ ակնավաճառը տոնում էր կայծակնային իր հաղթանակը: Դե խոսիր, գիտունիկ, խոսիր, տեսնենք` որքան է գիտելիքներիդ խորությունը: Եթե շուկա ենք մտել ու ոսկի ենք առնում, ոսկի ենք ծախում, հո չի՞ նշանակում, թե քնած ենք էշի ականջում, իսկ պատմությունն առանց մեզ քսվելու, գալիս է ու գնում:
- Հը՞,- մի անգամ էլ հրավերքի կոչ արեց ակնավաճառը, բայցև չդիմացավ հակառակորդին վերջնականապես ոչնչացնելու գայթակղությանը:- Մենք չէ՞ որ պիտի անկախանայինք, վերականգնեինք մեր թագավորությունը, իսկ իրենք արդեն հանձնվել էին Ռուսաստանին: Եվ Ռուսաստանի հետ դաշնագրության մեր ծրագիրը հենց ինքը` Հովսեփ արքեպիսկոպոսն էր կազմել… Առաջին թագավորը կոմս Պոտյոմկինը պիտի լիներ… Հետո ի՞նչ, որ ռուս էր, թագավորությունն էր հայկական… Նախկին երեք դրոշներից` Արշակունյաց միագլուխ արծվից, Քրիստոնեության Գառն Աստծուց և փոքր հայոց երկու առյուծներից արդեն ձևել-կարել էին թագավորության նոր դրոշը: Նախանձը, չարությունը կարող էին, չէ՞, մի երկու կաթիլ թույն գցել թեյի բաժակը: Էլ չեմ ասում, որ Սանկտ-Պետերբուրգից էլ, հնարավոր է, աչքով անող է եղել…
- Կասկածներ եղել են,- ասաց Միքայելը,- ապացույցներ՝ ոչ: Ասացին՝ մրսել է: Փետրվարի վերջն էր, թագավորական բաղնիքի ջրերը եռում էին, իսկ դրսում սառնամանիք էր:
- Թեյի բաժակը քննող եղա՞վ… Կաթողիկոսի արյան բաղադրությունը ստուգվե՞ց… Թարմ հետքերով կարելի էր պարզել, թե ինչից մեռավ Հովսեփ կաթողիկոսը, բայց այդ գործը հո Դարեջան որբևայրին չէր անելու և կամ Սանկտ-Պետերբուրգից աչքով անողը… Իսկ Ներսես Աշտարակեցուն այլ հետքեր էին հետաքրքրում: Ջրօրհնեքի օրը գնաց նա իշխան Սոլոմոն Արղությանի տուն՝ տոնը շնորհավորելու և իշխանի մատին տեսավ հանգուցյալ կաթողիկոսի եպիսկոպոսական զմրուխտե մատանին: Բարև-բարի իրիկուն ասելուց հետո նա մատը տնկում էր պատից կախված Հովսեփի յուղաներկ մեծ պատկերի կողմը և ցույց տալիս հայրապետի մատին պսպղացող մատանին: «Ինչո՞ւ է հայրապետական զարդը ձեր մատին, իշխա՛ն, և ոչ թե իմ ձեռքում,- ասում է Ներսես Աշտարակեցին,- մինչդեռ հոգելույս քահայանապետի ժառանգը, որպես Աթոռի ներկայացուցիչ, ես եմ, և ոչ թե դուք»: Ծանո՞թ է քեզ այս պատմությունը, երիտասարդ:
- Ծանոթ է,- դառը ժպտաց Միքայելը,- ճեմարան եմ ավարտել:
- Բա ո՞ւր է սքեմդ, միրուքդ…
- Կարգալույծ եղա,- կարճ կապեց Միքայելը:
- Ա՜,- ցավակցեց ակնավաճառը,- բա հիմա ո՞նց ես ապրում… Դուք՝ կղերականներդ, ախր, ուրիշ փեշակ չունեք… Գոնե քահանա մնայիր՝ կնունքից, թաղումից, տնօրհնեքից մի քանի կոպեկ կշահեիր… Մատանիդ լավն է, բայց ոչ գործածելի: Հիմա կանայք զիզի-բիզի զարդեր են սիրում: Գին չեն տա, թեև՝ անգին է…
- Ես չեմ էլ վաճառում,- ստեց Միքայելը,- ուզում էի արժեքն իմանալ:
«Թույլ տուր չհավատալ»,- մտքում ասաց ակնավաճառը և նրա կասկածը նկարվեց դեմքին:
«Վաճառող լինեի՝ մեծ տատիս ծոցից ընկած քարտեզը կվաճառեի,- իր սրտին հավատալով, արդարացավ Միքայելը,- բայց չվաճառեցի, չէ՞»:
Քարտեզն, իրոք, չէր վաճառել: Այդպես էր ստացվել. գնորդն ինչպես հանկարծակի հայտնվել էր, այդպես էլ չքվեց: Ձերբակալվե՞ց, խփվե՞ց սահմանի վրա, ինչ իմանաս:
Թուրքի հետ սահմանը, ճիշտ է, փակ էր, այս կողմից ռուս սահմանապահներն են հսկում, մյուս կողմից՝ ասկյարները, բայց արի ու տես, որ կան մարդիկ՝ այս կողմից այն կողմ են անցնում, այն կողմից՝ այս կողմ: Պապերից, տատերից, կորուսյալ երկրից խոսելիս, մի օր, մտերմիկ մի շրջապատում, պատմել էր մեծ տատի ծոցում պահված ծրարի մասին և ընկել էր կրակը: Նեղ ճակատով, մանրիկ աչքերով բարձրահասակ անծանոթը հայտնվել էր օրեր անց և առաջարկել գործարքի երկու տարբերակ. «Եթե վստահում ես ինձ,- ասել էր,- կգնամ, կգտնեմ ձեր գանձը ու հավասար կկիսենք: Այս տարբերակի դեպքում քո վախն է արդարացի` կարող է քեզ խաբեմ: Եթե չես վստահում` նախապես մի գին ասա, ես կվճարեմ: Այս տարբերակով էլ, անշուշտ, իմ վախն է արդարացի: Բայց ոչ այն պատճառով, որ չեմ հավատում քեզ և քո մեծ տատին, այլ, որովհետև, շատ հավանական է, որ թուրքն արդեն գտել է ձեր գանձը»: «Դու, ի՞նչ է, նման գործով շա՞տ ես եղել այն կողմերում»,- հարցրել էր Միքայելը` զարմանալով, թե այդ բարձրահասակ մարդն ինչպես է աննկատ կտրում-անցնում սահմանը: «Մի քանի անգամ,- ասել էր անծանոթը,- և ոչ մի անգամ գանձ չեմ գտել: Փոսերը գտել եմ, գանձերը` ոչ: Ողջ երկիրը փորփրել են անաստվածները»:
- Հիշատակը` հիշատակ,- հիշողությունից ազատվելով ասաց Միքայելը,- բայց ուզում էի իմանալ մատանու իրական արժեքը:
- Ասացի արդեն` անգին է,- հաստատեց ակնավաճառը,- բայց որպես թանգարանային նմուշ է անգին: Գողը քո մատանին չի էլ գողանա: Գրպանիդ թաշկինակը կթռցնի, սա՝ չէ: Իհարկե, կան մարդիկ, ովքեր կգնահատեն մատանիդ, նաև կփորձեն գողանալ, կամ գնել հնարավորինս էժան, բայց դրանից ոչինչ չի փոխվի… Միևնույն է, նրանց կանայք կամ սիրուհիները չեն հագնելու այս մատանին… Եվ, ուրեմն, էլի մնալու է որպես թանգարանային նմուշ… Բայց վերադառնանք Ներսես Աշտարակեցուն… Խելացի, հայրենասեր, սկզբունքային մարդ էր, ինչո՞ւ թողած Հովսեփ կաթողիկոսի մահվան պատճառների փնտրտուքը, զբաղվեց իշխան Սողոմոն Արղությանի, թող որ անթույլատրելի, մեղքով: Խեղճը վախից անկողին ընկավ, մեռավ… Իսկ Դարեջան թագուհին ապրեց երկար: Իսկ Սանկտ-Պետերբուրգից աչքով անողը ապրեց երկար… Հայկական թագավորության ստեղծման գաղափարն էլ պայթեց օճառի պղպջակի նման… Հիմա ես, դու, նա, երկու հարյուր տարի անց, կարո՞ղ ենք վերականգնել հավաստի պատմությունը: Կարո՞ղ ենք իմանալ, որ եթե մեզ կոտորել են հավատի համար, ապա ինչո՞ւ են կանգուն մեր եկեղեցիները, իսկ պալատները չկան… Հավաստի պատմությունը, ի դեպ, ընթանում է հորինովի պատմության կողքից, զուգահեռաբար: Մենք ապրում ենք հորինովի պատմության մեջ… Քեզ ինչո՞ւ կարգալույծ արեցին:
Վեհարանից դեպի Մայր տաճար շարժվող կաթողիկոսական թափորն անցնում էր հավատացյալների ու զբոսաշրջիկների միջով: Մարդկային միջանցք էր առաջացել Վեհարանի ու Մայր Տաճարի միջև: Ղողանջում էին եկեղեցու զանգերը: Ամպհովանու տակ քայլում էր Վեհափառը, խաչակնքելով ողջունում և օրհնում հավատացյալներին, զբոսաշրջիկներին: Գրկի երեխա տեսնելիս նա դուրս էր գալիս ամպհովանու տակից և աջը դնում մանկան գլխին: Կանայք համբուրում էին Վեհափառի աջը: Ամպհովանու ետևից քայլում էին պատվավոր քաղաքացիները, ըստ հոգևոր աստիճանակարգի` արքեպիսկոպոսներն ու եպիսկոպոսները, վարդապետներն ու սարկավագները: Սարկավագների դասի մեջ քայլող Միքայելի հայացքը թափորի շարքերի մեջ ճեղք որոնելով, սևեռված էր պատվավոր քաղաքացիներից այն մեկի վրա, ով գլխավերևում հովանոց էր պահել: Երբեմն սրա գլուխն էր նկատվում, երբեմն` կիսադեմը, ավելի հաճախ ձախ ձեռքը, որով բռնել էր հովանոցի երկար կոթը: Պիջակի թևքը ցած էր սահել, մերկացրել դաստակի կապտավուն դաջվածքը: Մարդկային միջանցքի երկու կողմերի առաջին շարքերում հիմնականում կանայք էին: «Տես, թե մեզ ոնց են խղճում կանայք,- Միքայելի ականջի համար շշնջացել էր կողքից քայլող սարկավագը և գլխի շարժումով աջ ու ձախ ցույց տվել:- Նրանց թվում է, թե մեզ գողացել են իրենցից… Նրանք իրենց որբևայրի են կարծում…»:
Վեհափառը հերթական մանկան գլխին էր դրել աջը, իսկ մանկանը գրկած մոր կողքին կանգնած հնամաշ շրջազգեստով կինը համառորեն իր կլորիկ փորն էր ցույց տալիս: Վեհափառը հղի կնոջն էլ էր օրհնել: Իսկ կապտավուն դաջվածքի կարիճին փակվող-բացվող տեսադաշտը շարժում էր հաղորդել: «Որդան կարմրի թելի նման են քո շրթունքները,- Երգ-երգոցից տողեր էր արտասանում Միքայելի կողքից քայլող սարկավագը: – Սերս հափշտակել ես, ով իմ քույր հարս, սիրտս հափշտակել ես քո մի հայացքով, պարանոցիդ մի մանյակով…»: «Այ Սողոմոն,- հեգնանքով ընկերոջն էր դիմել Միքայելը,- քեզ ծանո՞թ է հովանոցի տակ քայլող պատվարժանը»: «Բռնեցեք աղվեսներին,- սարկավագը այլ տողեր էր արտասանել Երգ-երգոցից,- բռնեցեք այգիներն ավերող պստիկ աղվեսներին, որովհետև ծաղկել են մեր այգիները…»: «Աղվե՞ս է»,- հարցրել էր Միքայելը: «Սողոմոնի ժամանակ պստիկ աղվես էր, հիմա խոշոր գայլ է… Նվիրատու է, զավակս…»:
Արդեն եկեղեցու ներսում, պատարագի ժամանակ, Միքայելը մոտեցել, բռնել էր հովանոցը ձեռնափայտի վերածած պարոնի օձիքը և ոտքով անզգուշաբար դիպել ձեռնափայտի վերածված հովանոցին: Պարոնը կորցրել էր հավասարակշռությունը, ոտքը ոտքին զարկել և պիտի վայր ընկներ, եթե վրա չհասնեին երկու հաղթանդամ, հաստավիզ տղաներ: Միքայելին հրմշտելով նրանք եկեղեցուց դուրս էին հանել կարիճի դաջվածքով պարոնին` անասելի խառնաշփոթ առաջացնելով եկեղեցում… Տարիներ առաջ այդ պարոնը մուրացիկ երեխաների հանրապետության նախագահն էր: Ամեն երեկո, քնելուց առաջ, անավարտ շինության ավերակների մեջ, նա մանրակրկիտ հաշվում էր օրվա մուրածը և վայ նրան, ով կփորձեր ծոցը գցել թեկուզև մի լումա: Ծեծելուց առաջ, երբ քշտում էր ձախ թևքը, մուրացիկներին թվում էր, թե կարիճն է իրենց խփում: «Քանի՞ անգամ եմ ձեզ ասել, որ ձեր գործը մուրալն է: Մուրալը,- բղավում էր մուրացիկների հանրապետության նախագահը:- Մարդիկ չեն սիրում գողերին… Մուրացկաններին խղճում են, գողին` ատում…»: Երկրաշարժից հետո Միքայելը այդ հանրապետության քաղաքացիներից էր…
- Չեմ կարծում, թե հարբեցողությամբ ես զբաղվել,- ասաց ակնավաճառը,- կամ` մանկապղծությամբ… Առողջ, ամուր տղամարդու տեսք ունես և քեզ դժվար էլ է պատկերացնել սքեմի տակ…
Հրաժեշտից առաջ հոգեհայր Սրբազանը իր խուցն էր տարել աշխարհիկ հագուստով Միքայելին և շշուկով ասել. «Ներող եղիր, զավակս, ես չկարողացա մեղմել Վեհափառի զայրույթը»: «Դուք ինձ ներեք, հայր սուրբ, կարգազանց եղա: Խանգարեցի պատարագի խաղաղ ընթացքը»: «Խնդիրը պատարագը չէ, զավակս,- ասել էր Սրբազանը,- պատարագի խաղաղ ընթացքը վերականգնվեց: Դու խանգարեցիր մեղք գործած մարդու ետդարձի ընթացքը»: Սրբազանը թեթևակի հազոցով մաքրել էր կոկորդը և Սուրբ Գրքի անհրաժեշտ էջը մտովի գտնելով, կարդացել. «Եթե որևէ մեկը ետ դառնա իր անօրինությունից և իրավունք ու արդարություն գործի, նա կապրեցնի իր անձը: Ետ դարձեք անօրինությունից, որ ապրեք: Հաճելի չէ տեսնել մեռնողի մահը: Ուրեմն` ետ դարձեք, որ ապրեք»: Այսպես է ասված, զավակս»: Միքայելը ծնկել էր եպիսկոպոսի առջև, երկար նայել ծերի իմաստուն աչքերին, հետո քնքշանքով բռնել նրա աջը, համբուրել: «Ամեն մեղք կարելի՞ է ներել, հայր սուրբ»: «Կարելի է, զավակս»,- ասել էր Սրբազանը: «Ապաշխարանքով, խաչհամբույրով կարելի՞ է փրկվել»: «Կարելի է, զավակս»: «Իսկ եթե խաբո՞ւմ է, որ ետ է դարձել, եթե կեղծո՞ւմ է»: Սրբազանը մատը վեր էր տնկել. «Նա տեսնում է ամեն ինչ»: «Նա երկնքում է,- ասել էր Միքայելը,- իսկ այստեղ` երկրի վրա եկեղեցին է, եկեղեցու սպասավորներն են… Մեր տեսողությունը չի՞ խեղճանում նվիրատվություններից… Այս ովքե՞ր են, հայր սուրբ, եկեղեցու բարերարներն ու նվիրատուները: Նույնիսկ եկեղեցի կառուցողները… Այս աղքատ երկրում որտեղի՞ց հայտնվեցին այսքան մեծահարուստներ… Դուք էլ գիտեք, որ արդար քրտինքով չեն հարստանում… Հարստանում են մեղքով… Գիշերով նրանք մեղք են գործում, առավոտյան՝ գալիս ապաշխարանքի: Առավոտն են մեղք գործում, երեկոյան են գալիս: Եկեղեցին ներում է նրանց, իսկ կյանքը շարունակում է ապականվել: Մեղքը գործվում է այնտեղ, ներումը շնորհվում է այստեղ: Մեղքն ու ապաշխարանքը հեռացել են մեկ-մեկուց…»:
- Կարգազանց եղա,- վերջապես պատասխանեց Միքայելը ու մեծ տատի մատանին ծոցագրպանը գցեց:- Ես քեզ խաբեցի` թե չեմ ծախում, բայց ուրախ եմ, որ այս անգինը գին չունի:
Միքայելը դուրս ելավ ոսկու շուկայից և երկար ժամանակ գլխի չէր ընկնում` հավաստի՞, թե՞ հորինովի պատմության ճանապարհով է գնում… Իսկ ակնավաճառը, թեև տնտղելու ոչինչ չուներ, ոսպնյակը հպել էր ձախ աչքին, աջը՝ կկոցել, և կրկին նմանվել Արարատի առասպելական միաչքանի օձին:

__________________________

Մեղք է, չէ՞

Ընկուզենուց կապված մեր շունը շփոթվել էր, չգիտեր` ետևի ոտքերին կանգնի ու փաթաթվի ծնկների՞ս, ինչպես վարվում էր ամեն անգամ, երբ հայրական տուն էի գալիս, թե՞ ատամները կրճտացնելով հաչա անծանոթ հյուրի վրա: Նա ավելի շփոթվեց, երբ անծանոթ հյուրը լայնեզր գլխարկը հանելով ու թեթևակի խոնարհումով մտերմաբար աչքով արեց և ընդառաջ եկող հորս ձեռք մեկնելով՝ տուն մտավ: Հիմա արդեն շփոթմունքը վերածվեց վիրավորանքի: Սկսեց հաչալ: Վիրավորվել էր, որ հյուրը սկզբում կարծես թե իր առջև էր գլխարկ հանել ու իրեն էր աչքով արել, հետո, պարզվեց, տանտիրոջն է ողջունել:

- Սուս,- ասացի նրան,- չե՞ս տեսնում ով է եկել…
Նա մեր լեզուն հասկանում էր, մենք` իրենը վերծանում… Հաչոցը, ճիշտ է, կտրեց, բայց ճպռոտ շրջանակների մեջ պսպղացող աչքերից կայծեր էին դուրս թռչում:
Հայրս մեծ ու առատ սեղան էր գցել, այնքան առատ, որ դեմ դիմաց նստած երկուսն էլ հազիվ էին երևում: Միայն գլուխներն էին նկատվում: Ես թե՛ հուզված էի, թե՛ ծիծաղս էի հազիվ զսպում, որովհետև պատկերը համառորեն հիշեցնում էր ժամանակին կարդացածս «Պրոֆեսոր Դոուելի գլուխըե գիտաֆանտաստիկ վեպը:
Երկուսն էլ կարճահասակ էին, երկուսն էլ կիսաճաղատ, երկուսն էլ ծանոթության առաջին պահերի անհարմարությունն էին ապրում, բայց որովհետև ամաչում էին մեկմեկու «հերթապահե հարցեր տալուց, հիմնականում լռում էին: Փրկողը ես պիտի լինեի, բայց գիտաֆանտաստիկ անիծյալ վեպը դարձել էր ծամոն, պոկ չէր գալիս մտքիցս, և հետո` խորովածը չէ՞ որ ես պիտի անեի: Դրությունը կարող էր փրկել նաև տանտիրուհին` իր գրադարանում գրողների հետ հանդիպման մեծ փորձ կուտակած տիկին Ազգանուշը, ով մեր թաղում և քաղաքում հայտնի էր իր լեզվանիությամբ, բայց արի ու տես, որ հիմա կծկվել էր, խեղճացել, դարձել համավոր հարս ու չէր համարձակվում առանց անհրաժեշտության դուրս գալ խոհանոցից:
Խորովածի դեռևս բոցկլտացող օջախի դիմաց պպզած՝ ես ստեղծված վիճակի համար մեղադրում էի հյուրին` Համո Սահյանին: Ինքը չցանկացավ, որ ընկերներիս էլ հրավիրեմ: Եվ նաև ակնարկեց, որ հայրս ոչ մեկին չկանչի: Երևի հոգնել էր աղմկալից խնջույքներից…
Հայրս կարծես ուրախ էր, որ երկուսով են լինելու, թեև դժվար պիտի լիներ դիմանալ պատվավոր հյուրով պարծենալու գայթակղությանը: Համենայնդեպս, նա մեծ ու առատ սեղան էր գցել և կիսաբաց թողել դարպասի դռնակը: Հյուրն Աստծունն է: Բայց ո՛չ լուրը, որ մեր տուն Համո Սահյանն է եկել, ո՛չ էլ խորովածի հոտը ի զորու չեղան խախտելու պարկեշտության սահմանը: Եվ նրանք` հայրս ու Համո Սահյանը, ստիպված էին ինքնուրույն ճեղքել լռության պատնեշը:
Երբ ներս տարա թոքի ու լյարդի վաղաեփ կտորներով շամփուրները, նրանք արդեն զրուցում էին: Ցածրաձայն, նույնիսկ խորհրդավոր: Ինձ տեսնելով` լռեցին, և ես հասկացա, որ նրանց համար այլևս ավելորդ եմ, նույնիսկ խանգարող, թեև համոզված էի` իմ մասին են խոսում: Հորս դիմագծերով գլուխը փոքր-ինչ սահյանավարի էր ինձ նայում, Սահյանի դիմագծերով գլուխը` փոքր-ինչ հորս պես: Ես պարզապես փախա սենյակից ու օջախի դիմաց նստած, իբր խորովածի ծխից, տրորում էի հուզմունքից լացող աչքերս…
Հետո, երբ նրանք, չգիտես խմիչքից թե զրույցից արբեցած, բակ դուրս ելան և մեկմեկու թիկն տված հազիվ էին ոտքի վրա մնում, ես սոսկումով մտածեցի, որ մահ ասած անխուսափելին նրանց ավելի մոտ է կանգնած, քան ինձ, և որ ես դատապարտված եմ տեսնելու նրանց կորուստը…
Հորիցս անջատվելով և ճոճվելով՝ Համո Սահյանը քայլեց դեպի Շեկոն: Ոչ միայն վիրավորանքը, այլև խորովածի ոսկորները մոռացած շունը ետևի ոտքերին կանգնեց, ինչպես իմ առաջ էր միշտ կանգնում և փաթաթվեց բանաստեղծի ծնկներին: Համո Սահյանը շոյում էր Շեկոյի գլուխը և քթի տակ ինչ-ինչ խոսքեր քրթմնջում: Քրթմնջում էր և Շեկոն ու պարանոցը հարմար պահելով՝ թույլ տալիս, որ Համո Սահյանը արձակի վզի կապը: Ազատություն ստացած Շեկոն մի քանի ոստյունով բակից այգի խուժեց:
- Մեղք է, չէ՞,- ասաց Համո Սահյանը:
Իսկ այգին ջրել էին նախորդ օրը: Մարգերը դեռ թաց էին: Շեկոն խրվում էր ցեխի մեջ, ցեխաջրի հրավառություն կրակում ոտքերի տակից և գրեթե ոչ շնական, այլ մարդկային հիացմունքի ձայներ արձակում:
Խոհանոցի լուսամուտից դուրս նայող տանտիրուհին` տիկին Ազգանուշը, սարսափից չռել էր աչքերը: Շունը տրորում էր լոլիկի, վարունգի, տաքդեղի սածիլները, սոխի, ռեհանի ծիլերը…
- Մեղք է, չէ՞,- կրկնեց Համո Սահյանը:
Իսկ հայրս, չգիտես ինչու, քրքջում էր…
Այգին, մասամբ բանջարանոցը լիովին ավերելուց հետո, ցեխակոլոլ Շեկոն սուսիկ-փուսիկ եկավ, պառկեց ընկուզենու տակ, պարանոցը հարմար պահեց, որ հայրս կապը վիզը գցի:
- Մարդն էլ շան պես է,- տխուր ասաց Համո Սահյանը: – Հենց ազատություն ես տալիս` ավերում է, ցեխոտվում…
Մեղք է, չէ՞…

___________________________

Արագիլները վերադարձան

Մի ժամանակ կարծում էի, թե արագիլներն են գարուն բերում։ Կանգնում էի մեր բակում, ցեխոտ մատներով սուլում ու ողջունում էի նրանց գալուստը։
Պապս ասում էր՝ գարունը ընկնում է երկնքից, աստծու տվածն է։
Հայրս ասում էր՝ տարին ունի չորս եղանակ՝ ամառ, աշուն, ձմեռ, գարուն։
Մայրս ասում էր՝ էլի ցեխոտել ես շալվարդ, դու փնթի տղա ես։
Իսկ ես համոզված էի, որ արագիլներն են գարուն բերում։
Երկու արագիլ էին՝ էգը և արուն։ Մեր փոքրիկ քաղաքում բամբակազտիչ գործարան կար, կարմիր-կարմիր տանիքով։ Ահա հենց այդ կարմիր-կարմիր տանիքի վրա էր հյուսված արագիլների զամբյուղաձև բույնը։ Ամեն գարնան սկզբին ուղիղ քաղաքի վերևում Աֆրիկայից, թե մի այլ հեռու տեղից, գալիս էին արագիլներն ու պտտվում։ Սկզբում պտույտների շրջանը մեծ էր. կկոցում էի աչքերս գտնելու նրանց ամպերի ճերմակ փրփուրների մեջ։ Հետո շրջանը փոքրանում էր, և նրանք պտտվում էին գործարանի վերևում։ Հետո էլի էր փոքրանում։ Ասես ներքևից մեկը անընդհատ փաթաթում կարճացնում էր նրանց ոտքերից կապված թելը։ Եվ այս անգամ նրանք պտտվում էին լայն բնի շուրջ։ Երբ արդեն կանգնում էին տանիքին, թվում էր, թե նրանք ոտքեր չունեն։ Ոտքերը կարմիր էին, տանիքը կարմիր էր։
Մայր արագիլը երկար կտուցով կսմթում էր ինքն իրեն, թքում-հարդարում էր գզգզված, փոշոտված փետուրները։ Իսկ արուն գործարար, տղամարդկային հայացքով զննում էր շրջապատը՝ որևէ փոփոխություն չի՞ եղել ձմեռվա ընթացքում։
Այդ օրվանից ճերմակում էին կարճահասակ բալենիները, ծիրանիները, հետո դեղձենիներն էին ներկոտվում նուրբ թափանցիկ ծաղիկներով։ Այդ օրվանից ես մի ծառից մյուսն էի թռչում խեժ գտնելու։ Այդ օրվանից քրդուհիները «մացուն, լավ մացուն» էին բղավում։ Այղ օրվանից հարևան աղջիկները կարմիր, դեղին, կապույտ գոգնոցները սպիտակ ոտքերի արանքներում խճճելով դաշտ էին գնում բանջար քաղելու, իսկ ողջ գիշերները տանիքն էին ճանկռում մռմռ կատուները։ Եվ մեր խաղերն էին սկսվում, գարնանային խաղերը.
— Կի-կի-դա-նա-կի...
Այսպես էր գարունը գալիս։ Արագիլներն էին բերում։

Երևանից որսորդական ընկերության տոմսը գրպանը դրած մի հրացանավոր գալիս է մեր կողմերը կաքավ սպանելու անզուսպ վճռականությամբ։ Այս կողմ, այն կողմ՝ կաքավ չկա։ «Թյու» ասում է երևանցի հրացանավորը ու մտնում Սև ջրի եղեգնուտների մեջ։ Մտածում է այսպես. եթե կաքավ չկա, հերն էլ անիծած, վայրի բադերն էլ պակաս համեղ չեն։
Եղեգները շրշացել են, ինչպես կնոջ փեշերն են շրշում, և որսորդական հրացանի փողը ուղղվել է այդ կողմը: Տրաք-տրաք... մոտեցել է, տեսել արյունը ու ետ փախել, փախել այնքան, մինչև պատահական մի բեռնատար վերցրել է նրան։ Վարորդն ասել է.
— Երեսիդ գույն չկա, ախպերացու։
Սա ձայն չի հանում։ Վարորդը կասկածանքով նայել է հրացանին։
- Դու հո...
- Չէ, չէ... կարծեցի բադ է, բայց... արագիլ էր։
- Էհ, ախպերացու,- ասել է վարորդը,— ես քեզ հիմա կիջեցնեի մեքենայից, բայց դե... Ախր, ամեն մարդ հրացան չպիտի վերցնի, ախպերացու։ Հրացան վերցնողը չպիտի սխալվի, ախպերացու։ Թե չէ, ի՞նչ դուրս կգա...
Մայր արագիլը երկար սպասեց ընկերոջը։ Կանգնում էր գործարանի տանիքին ու կտուցը վեր տնկած սպասում։ Նրան թվում էր թե հիմա ուր որ է օդը ծածանվելու է ծանոթ թևերի թափահարումից։ Աշնանը չվեցին կռունկները։ Մայր արագիլը ճանապարհեց նրանց կտուցով ու մնաց։ Մնաց ձմեռելու։ Մեր հարևան պառավները խաչակնքում էին երեսները: Նման բան չէին տեսել։
Պապս խոսում էր ինքն իր հետ՝ արագիլն էլ մարդ է։ Մարդու նման սիրել գիտե։
Հայրս հայհոյում էր որսորդին՝ կույր շանորդի։
Մայրս ձգում էր ականջս՝ մեկ էլ չլսեմ, որ մտնես եղեգների մեջ։ Չլսեմ։
Իսկ ես մտածում էի գարնան մասին։ Եթե չչվի մայր արագիլը, էլ ո՞վ պիտի գարուն բերի։
Մայր արագիլը ձմեռեց բամբակազտիչ գործարանի տանիքին։
Բայց գարունը եկավ։ Ես զարմացել էի։ Էլի սպիտակել էին բալենիները, ծիրանիները, էլի նուրբ թափանցիկ ծաղիկներով էին ներկվել դեղձենիները... Սակայն խեժն այլևս այն համը չուներ, գարնան մեջ ինչ-որ բան պակաս էր։
Հայրս տանը չէր, դարբին Գրիգորը տանը չէր, քեռի Գևորգը, թաղի մնացած տղամարդիկ նույնպես, և մայր արագիլն էլ չէր դիմացել ձմռան ցրտին՝ մեռել էր։
Մեր խաղերը այլևս «կիկի-դանակի» չէին, այլ` կռիվ-կռիվ:
Հիշում եմ, թե ինչպես քաղաքում երևաց առաջին հենակավորը։ Քաղաքը լուռ էր, և այդ լռության մեջ, ինչպես մուրճի հարվածներ, զույգ հենակ էր թըկ-թըկում։
Հիշում եմ, թե ինչպես մի ամառ Երևան գնացինք, հորաքրոջս մոտ։ Առաջին անգամ տեսա իսկական, կենդանի գերմանացիների։ Դրանք ֆաշիստներ չէին, դրանք պարզապես գերմանացիներ էին՝ մաշված համազգեստներով, առանց ուսադիրների, շեկլիկ մազերով և տխուր աչքերով։ Հարևանի տղա Միշիկի հետ պատշգամբից լրագրեր էինք նետում նրանց և փոխարենը ստանում փայտե խաղալիքներ։ Մի խաղալիք-մարզիկի համար մենք երկար կռվեցինք։ Միշիկն ինձնից ուժեղ էր՝ խլեց։ Մի քանի օր անց, ստացվեց Միշիկի հոր սպանության լուրը: Միշիկի մայրը լաց էր լինում, հորաքույրս լաց էր լինում, Միշիկը լաց էր լինում, ես էլ էի լաց լինում։
Հետո մենք, ոտքերի տակ գցելով, փշրեցինք խազալիք-մարզիկը և պատշգամբից այլևս լրագիր չէինք նետում...
Այս ամենը ստիպեց ինձ հիշել հորս հեռախոսազանգը։ Զանգեց ու մի քիչ կարոտով, մի քիչ բարկացած ասաց.
— Տղա, դու հո Նոյի ագռավ չե՞ս։ Ինչո՞ւ չես գալիս։ Ամուսնացել ես, լավ ես արել, բայց հայրական տուն կա, որ պիտի նորոգվի, հող կա, որ պիտի մշակվի։ Դու չգիտե՞ս, որ գարուն է եկել։
— Գիտեմ,— ասացի,— Երևանում էլ են կանաչել ծառերը։
— Այս տարի լավ բերք է սպասվում,— շարունակեց հայրս,- վերադարձել են արագիլները։
— Ի՞նչ արագիլներ,— զարմացա ես։
— Արագիլներն էլի՞, չես հիշում։
Ու ես հիշեցի։
Հիշեցի տարիներ շարունակ անտեր մնացած բույնը, որից ամեն թեթև քամի շյուղեր էր փախցնում։ Ինձ միշտ թվում էր, որ մեր փոքրիկ քաղաքի վրա պատերազմը միայն մի ռումբ էր գցել, գցել էր արագիլների բնի վրա։
— Չե՞ս հիշում։
– Հիշում եմ։ Կգամ։
Վաղը շաբաթ է ու կգնամ։ Կգնամ տեսնելու արագիլներին։ Կգնամ ծառերից խեժ պոկելու, կգնամ զգալու գարունը։
Հետաքրքիր է, որտե՞ղ է հիմա Միշիկը:

_________________________________

ԱՄԱՌ ԷՐ, ԿԻՐԱԿԻ

Չորրորդ հնդուհավի գլուխն էլ առաջին երեքի նման Արշակը պիտի գցեր հարևան Արամի շան առաջ, եթե հենց գլխատման պահին բակ չմտներ անծանոթ մի հայորդի: Քրտնած էր մարդը, քրտինքը թրջել էր վերնաշապկի թևատակերը, սպիտակ շալվարի նստատեղը, ճակատից, հոնքերից կաթիլներ էին ծորել ակնոցի փոշոտ, լայնեզր գլխարկի ստվերից մթնած ապակիներին, որ այլևս թափանցիկ չէին, համենայն դեպս, Արշակին չհաջողվեց տեսնել եկվորի աչքերը:
- Աստծու բարին,- բարևն առավ Արշակը, ուզեց գուշակել, թե ով է այս մարդը և ինչու է հայտնվել իր բակում:
Երբ բաժանում էին թաղի հողերը, Արշակը ուշ էր վրա հասել՝ մշակված սևահողերը այլևս չկային: Անմշակ քարքարուտներ, աղուտներ՝ ինչքան աչքդ կտրում է: Ուզում ես՝ սա է, չես ուզում՝ սա է: Արշակը վերցրել էր քարքարուտը: Նրա հողամասով վերջանում էր թաղը, որովհետև, թեև էլի ուշացողներ էին հայտնվել, բայց և ոչ մեկը նրանցից չէր հավատացել, թե քարքարուտը կարելի է դարձնել բերրի հողակտոր, ուր եթե սերմ գցես՝ ծիլ կտա, ծառ տնկես՝ պտուղ կտա: Իսկ առանց հավատի ո՞վ ձեռքը կառնի լինգը ու կմտնի քարքարուտ: Արշակի տունը թաղի վերջին տունն էր, ու եթե անծանոթը կտրել-անցել էր թաղը, հասել էր վերջին տանը, նշանակում է գործը կամ իր՝ Արշակի հետ էր, կամ... Ի՞նչ «կամ», աղուտներում ի՞նչ գործ ունի խելքը գլխին մարդը:
- Ջուր ունե՞ք, ջուր,- խնդրեց անծանոթը, և Արշակին այնպես թվաց, որ եթե քիչ ուշացնի ջուրը, ապա եկվորը ափ հանած ձկան պես շունչը կփչի: Նա ցած գցեց արնոտ դանակը, հնդուհավի գլուխը, մի անգամ էլ նայեց վերջին ջղաձգումներով մարող թռչունին ու մոտեցավ ջրհորին: Դույլի մեջ քիչ ջուր կար՝ արևի տակ էր, եռում էր: Տաք ջրով լվաց մատները, դույլը հորը գցեց: Թեթև ճնկըլ էր, փետուր էր, խցան, նախկինն ափսոս չէ՞ր,- ծանր ոնց որ թուջե,- հենց գցում էիր, բլդբլդալով հասնում էր հատակը ու ձիգ պարանի միջով վեր էր վազում ավազների խշրտոցը:
- Էլ հոգս չունեինք, հա՞,- ինքն իրեն դժգոհեց Արշակը, և այնպես դուրս եկավ, թե մորն է բողոքում: Պաղ ջուր խմելու ախորժակով տնից ելած պառավը եկել-տնկվել էր որդու կողքին:
- Ցամաքե՞լ է, Արշակ,- վախեցավ պառավը, բայց հավատը չէր գալիս ու, թեև աչքերը միայն լույսն ու մութն էին ջոկում, կռացավ, գլուխը կոխեց ջրհորի բերանը՝ ստուգելու կասկածը:- Տարին չորային է,- ձայնը խոնավ պատերին քսվելով իջավ,- անցած գիշեր չիմացա՞ր, առուներից ելել, փախչում էին գորտերը:
- Ո՞ւր էին փախչում,- անծանոթին մոռացած՝ հարցրեց Արշակը:
- Հա, դու քնած էիր, հարբել-քնել էիր, իսկ նրանք առուներից ելել, կռկռալով փախչում էին: Թոկը թափ տուր, Արշակ... Մարդ որ փախչում է, գիտե՞ ուր է փախչում: Մարդ որ փախչում է, վտանգից է փախչում: Գորտն էլ մարդու պես: Ճանապարհին թե ջուր, ճահիճ հանդիպեց, կապրեն, թե չհանդիպեց՝ կսատկեն:
- Թող սատկեն կամ թող մողես դառնան: Հրեն, աղուտներում առանց ջուր ո՞նց է ապրում մողեսը,- Արշակը շտկեց թիկունքը, և ջրից պոկված դույլի ճլփոցն ընկավ պառավի ականջը:
- Առավոտ կանուխ բերանը չար խոսքով չեն բացի, բալա,- պառավը խռոված ետ քաշվեց, նստեց թթենու կոճղին:- Հորը լիքը ջուր է,- փնթփնթաց,- ասում է՝ ցամաքել է:
- Բաղդադում էլ խուրմա շատ կա,- չարացավ Արշակը,- ուտո՞ւմ ես: Քանի անգամ եմ ասել, այ մեր, ջրհորից ջուր մի քաշիր: Տղա ունես, թոռ ունես: Կռներումդ ուժ չկա, պարանը հորի պռնկին քսելով ես քաշում: Պարան չէ, պողպատ էլ լինի՝ քսվելով, քսվելով, քսվելով կմաշվի:
Կես դույլ ջուր հանեց, մոտ կանչեց անծանոթին, սա ձեռքերը բուռ արած քիչ կորվեց, մոռացավ լվացվելուց առաջ հանի ակնոցը:
- Ջրհորն ո՞վ փորեց, Արշակ,- ձայն տվեց պառավը:
- Եթիմը:
- Կանչիր, թող հանի դույլը: Համ կհանի, համ էլ ջրհորը կմաքրի: Աչքերը լցված կլինեն:
Ծարավ էր անծանոթը, բուռ-բուռ ջուրը բերանն էր լցնում,- գետնին կաթիլ չէր ընկնում,- հետո ներողություն խնդրեց, հանեց վերնաշապիկը, շփեց կուրծքը, թևատակերը: Լվացքի լարից ցամքոց էր կախված՝ Արշակը մատնացույց արեց, բայց մարդը թաց-թաց մարմնի վրա հագավ շապիկն ու ձեռքը մեկնեց Արշակին:
- Սամսոն:
- Արշակ,- ներկայացավ տանտերը,- կոճղին նստածն էլ մերս է, թախտին պառկածը՝ տղաս, Դերենիկը,- կամեցավ շարունակել, թե այսպես ու այսպես, ինչպես տեսնում ես, կինս չկա, մեռավ Դերենիկին ծնելիս, և, ուրեմն, մայրս և' ինձ է պահել, և' թոռանը, ինձ՝ իր կաթով, թոռանը՝ կովի, իսկ թաղում հնարել են, թե, իբր, հարսին հողին հանձնելու մյուս օրը Շողերը, այսինքն՝ մայրս, արմանք-զարմանքով նկատել է, որ կաթով լցվում-ուռչում է չորացած կուրծքը... Կամեցավ ասել նաև, որ մորթածն էլ հնդուհավ է, որ այդ հնդուհավը, ինչպես և առաջին երեքը, մորթել է մոր հորդորով՝ մատաղի նման մի բան, քանի որ այդ փքվող անասունների մեղքով է հարևան Արամի շան ատամների տակ ընկել Դերենիկը: Չորս հնդուհավ էին, հարևան Արամինը՝ հինգն են: Հինգ հնդուհավերը չորսին իրենց բակն էին տանում, ու Դերենիկի գործը իրիկունները դրանց տուն բերելն էր: Թալինցի մի քուրդ ձմեռնամուտին շունը բերում, պահ էր տալիս հարևան Արամին, գարնան գլխին գալիս տանում էր սարը: Շան ձմեռելու վարձը կարագ էր, բուրդ, պանիր, մի խոսքով՝ ինչ իջնում է սարից: Անցած գարուն քուրդը չեկավ: Անհանգստացած Արամը մեքենա վարձեց, Թալին գնաց՝ գտնելու շնատիրոջը, բայց չգտավ, որովհետև նրա հարցուփորձին քրդի ազգականներից մեկը պատասխանել էր, որ շնատերն այլևս չկա: Շունը մնաց Արամին: Գելխեղդ շուն էր, խոշոր, Դերենիկի հասակին, շղթայի օղակներից մե՞կն էր թուլացել, թե կապն էր վզից գլխին անցել, գլխից դուրս պրծել, այդպես էլ չիմացան, քննություն հո չէի՞ն անելու, դատաստան հո չէ՞ր, շուն էր, հարևանի շուն, կծել էր Դերենիկի ձեռքը, ոտքը: Ձեռքի վերքը թեթև էր, ոտքինը՝ ծնկից քիչ վեր, խորն էր, լայն, ամենախոշոր լոբահատն էլ ներս էր խցկվում: Այսքանը լեզվին եկավ, բայց որովհետև չասաց, շփոթվեց, որովհետև Սամսոնն էլ լռում էր, ավելի շփոթվեց ու մի բան ասելու համար վերցրեց հնդուհավի արնոտ գլուխը, որ տանի, գցի հարևան Արամի շան առաջ:
- Ո՞ր ես տանում,- հարցրեց Սամսոնը:
- Հարևանը շուն ունի,- կմկմաց Արշակը:
- Շունը լափ էլ կուտի:
- Ո՞վ է, Արշակ,- անծանոթ ձայնից գլուխ չհանելով՝ հարցրեց պառավը:
- Մերս չի տեսնում,- բացատրեց Արշակը:- Ուզո՞ւմ ես՝ չգցեմ շան առաջ, բայց ի՞նչ անեմ:
- Խորովեք, ու թող ուտի, Դերենիկ էր, չէ՞, անունը, ու թող ուտի Դերենիկը:
Շունն էլ հեռվից առել էր հնդուհավի արյան հոտը՝ կլանչում էր, ատամներով կտրատում շղթայի մետաղը:
- Ես մի ծանոթ ունեմ, ավելի ճիշտ՝ հարևան,- խոսեց Սամսոնը,- աշխատում է քաղաքին կպած թռչնաբուծական տնտեսության սպանդանոցում: Օրական, ի՞նչ եք կարծում, քանի՞ հավ ու հնդուհավ են մորթում այնտեղ: Եթե ձեզ ասեմ տասը հազար հատ, չեք հավատա, ես էլ այնքան չեմ հավատում, բայց հարևանս տասը հազարից պակաս թիվ չի ասում ու ցույց է տալիս պայուսակով տուն բերած հնդուհավերի գլուխները: Իհարկե, ոչ տասը հազար հատ: Ամենաշատը բերում է երեսուն, քառասուն գլուխ: Նրա կինը, տիկին Աշխենը...
- Աշխե՞նը,- ճչաց պառավը:
- Ճանաչո՞ւմ եք տիկին Աշխենին,- ուրախացավ Սամսոնը:
- Ի՞նչ է անում այդ... տիկինը,- Արշակը աչքով արեց Սամսոնին, որ շարունակի պատմությունը, թեև բոլորովին էլ պետքը չէր, թե ինչ է անում կամ ասում տիկին Աշխենը, գաղթի ճանապարհին կորած մորաքրոջ անվանակիցը:
- Որպեսզի երեխաները չզզվեն,- շարունակեց Սամսոնը,- հարևանուհիս ամեն օր նոր ճաշատեսակ է դնում սեղանին. արգանակ, խորոված, բորշչ, տոլմա, կոտլետ, ինչ ասես կարելի է պատրաստել հնդուհավի գլխից, իսկ դուք տալիս եք շանը:
Սամսոնը կարծես վրեժ էր լուծում առաջին պահերի լռության համար, և Արշակը մտածեց, որ բախտն այսպես ամեն ինչում չի բերում: Որտեղից լույս ընկավ այս շատախոսը, որից չգիտես թե ինչպես պիտի հոգիդ ազատես: Նա դիտավորյալ ոչ զարմանք էր արտահայտում, ոչ հիացմունք, ոչ հետաքրքրություն, որպեսզի անկոչ ու շատախոս հյուրն ավարտի ասելիքը, պարզի գալու նպատակը ու վերջապես գնա իր գործին, թե չէ որ շոգ է, նշանակում է ամբողջ կիրակին պիտի պարապ զրույցո՞վ մթնեցնես:
- Ո՞վ է, Արշակ,- հարցը կրկնեց պառավը, բայց Արշակը չհասցրեց պատասխանել, ու ճիշտն ասած չգիտեր էլ, թե ինչ պատասխանի: Ասի՝ Սամսո՞նն է: Սամսոնն ո՞վ է:
- Դու քանի՞ տարեկան ես, մայրիկ,- պառավի ոտքերի մոտ ծնկեց Սամսոնը,- յոթանասունհի՞նգ, ութսո՞ւն:
- Յոթանասուներկու,- հառաչեց պառավը:
- Քսանութ տարի անց կլինես հարյուր տարեկան: Եթե ամեն մայր ապրի հարյուր տարի, ու նրա ծնած երեխաները էլի հարյուր տարի, ուրեմն, ասա, մայրիկ, Մարիամից սկսած քանի՞ մայրություն է եղել, մինչև ծնվել է, այ, մեր Դերենիկը:
- Բոլորը հարյուր տարի կապրե՞ն, բալա:
- Դժբախտությունն էլ դա է, որ չեն ապրում: Բայց եթե ապրեն... եթե ապրեն, ուրեմն Մարիամից մինչև Դերենիկի ծնունդը տասնինը, քսան մայրություն է եղել: Ձեռքդ երկարեցնես՝ կդիպչի Քրիստոսի օրորոցին:
- Դիպչես որ ի՞նչ,- այլևս չդիմացավ Արշակը, հազիվ զսպելով վզակոթին տալով անկոչ հյուրին վռնդելու ցանկությունը:
- Ասենք՝ երկար, երկար ճանապարհ ես գնում,- պառավի համար շարունակեց Սամսոնը,- որ հասնես մի տեղ, ուր պիտի հասնեիր, և հանկարծ ճանապարհի կեսին նկատում ես, որ շատ փոքրիկ, չնչին մի բան կորցրել ես, չկա: Հոգնած ես, ետ դառնալու ուժ չունես, ու հոգնությունից ներսումդ մեծանում է կասկածը, որ եթե ետ էլ դառնաս, միևնույն է, ճանապարհի փոշու մեջ դժվար թե գտնես կորցրածդ: Ու դու շարունակում ես ճանապարհդ: Մարդիկ հաճախ են մոռանում, մայրիկ, որ իրերը, առարկաները, ամեն-ամեն ինչ կապված են իրար հետ անտեսանելի, բայց ամուր թելերով: Կորցրել էիր մի բան, հիմա արդեն ինքդ ես շպրտում, որովհետև առանց այն առաջինի, չնչինի, ավելորդ են և սրանք: Ու գնում ես, քայլում դատարկվելով, թեթևանալով... Ի վերջո այնքան ես թեթևանում, որ պատահական քամին էլ քեզ ճամփից կշեղի: Ու շեղում է: Եվ քո պետքը չէ: Ո՞ւր ես հասնելու՝ այլևս պետքդ չէ: Մանր-մունր բաներ կորցնելով դու կորցրել ես ամենակարևորը՝ ճանապարհ ելնելու նպատակդ: Բայց դու դեռ գնում ես...
- Հա, բալա,- տնքաց պառավը,- շատ ենք կորցրել...
Սամսոնը ոտքի ելավ, թափ տվեց շալվարի ծնկամասերը ու կարծես գոհ էր, որ կարողացավ պառավին հուշերի գիրկը գցել:
- Դու մեզնից ի՞նչ ես ուզում,- բղավեց Արշակը՝ հայացքը Սամսոնի պսպղուն ակնոցին, աշխատելով չթարթել աչքերը, թեև դա անհնար էր, որովհետև ակնոցի ապակիներից թռչող շողիկները, ասեղների նման ծակծկում էին բիբերը:
«Թող ասի՝ ի՞նչ է իր ուզածը,- ինքն իր առաջ արդարացավ Արշակը: Նրան թվում էր, թե իր տան գլխին ահավոր վտանգ է կախվում, և էլ ուրիշ ո՞վ, եթե ոչ ինքը պիտի հեռացնի:- Եկավ ջուր խնդրեց՝ տվեցինք, խոսել էր ուզում՝ լսեցինք, հիմա թող ասի՝ ի՞նչ է շինում մեր տանը...»:
- Ինձ ցցեր են պետք,- Սամսոնը սարքովի ժպտաց,- վրան եմ խփելու այնտեղ,- մատը տնկեց աղուտների կողմը:- Կես մետրանոց ցցեր թե տաք, շնորհակալ կլինեմ: Չորս հատ:
Արշակը ցախատուն մտավ ու, մինչև աչքերը կվարժվեին ներսի կիսամութին, կանգնել մտածում էր, թե այս կրակ շոգին աղուտներում ինչո՞ւ պիտի մարդը վրան խփի, եթե խենթ չէ:
«Խենթ է,- վճռեց նա,- խև ճաղրիկ: Այս ազգից խենթերն անպակաս են, էլի...»:
Ցախատան տախտակները չորացել-հեռացել էին մեկմեկուց մատնաչափ, ավելին: Արշակը հարմար ճղակ գտավ, քիթը հպեց անտաշ, փշփշոտ փայտին, դուրս նայեց՝ տեսնելու ինչ է կատարվում բակում: Պառավը կոճղին նստած մրմնջում էր,- շրթները նկատելի շարժվում էին,- Սամսոնը մոտեցել էր Դերենիկի թախտին ու տղայի առաջ խաղաքարտերի մեծության նկարներ էր փռել:
«Անեծք քեզ, չար սատանա,- մռթմռթաց Արշակը,- հիմա էլ երեխին է խելքից հանում»:
- Աղուտներում խաղացած կլինես,- լսեց Արշակը Սամսոնի ձայնը,- այսպիսի որդեր չե՞ս տեսել: Ուշադիր նայիր, տղաս, սրանք սովորական որդեր չեն, սրանք կորած, բայց շատ կարևոր որդեր են:
- Չէ, չեմ տեսել,- խոստովանեց Դերենիկը:
Արշակը ամոթով հանկարծ զգաց, որ ուզում է դուրս գալ ցախատնից, տեսնել, թե ինչ կերպարանք ունեն այդ կորած, բայց կարևոր որդերը:
- Գուցե տեսե՞լ ես ու չե՞ս հիշում, գուցե և տրորել ես, չիմանալով, թե ինչ ես տրորում... Նրանք մանր են, նկարում խոշոր են երևում, բայց մանր են...
- Չէ, չեմ տեսել,- կրկնեց Դերենիկը:
- Սրանցից ժամանակին կարմիր ներկ էին շինում...
Արշակը աչքերով փնտրեց, գտավ ցախատան այն անկյունը, ուր սովորաբար ցցերը, հենափայտերն էր շարում, մի քանի ցից խտիտը առավ, դուրս եկավ ցախատնից ու ձայն տվեց Սամսոնին.
- Սրանք հարմա՞ր են:
Սամսոնը շտապ-շտապ գրպանը խոթեց նկարները, համարյա վազքով մոտ եկավ, գիրկն առավ ցցերը: Արշակին թվաց, թե ցցերի ծանրությունից Սամսոնը կծալվի, կծնկի, վտիտ, չորուկ մարդ էր, շալվարի ծափ-ծափ զարկող տոտերի մեջ թաքնված ոտքերը պիտի որ ցցերից բարակ լինեին:
- Շնորհակալ եմ, հայրենակից, իհարկե, հարմար են,- Սամսոնի շնչառությունը արդեն խաղաղ չէր:- Արձակուրդս ավարտվի, ցցերն անվնաս ետ կբերեմ:
Արշակն ուղեկցեց հյուրին մինչև դարպաբը, ուր մեծ ուսապարկ էր ընկած, օգնեց, որ Սամսոնն ուսն առնի պարկը, հետո նստեց շեմին տեսնելու, թե ինչպես է բեռնավորված խենթը կոխկրտելու անապատի շիկացած հողը: Չգիտես ինչու՝ համոզված սպասում է, որ Սամսոնը երկար չի գնա, ահա-ահա ետ կդառնա, կփախչի իր քաղաքը, հնդուհավի գլուխ ուտող հարևանի մոտ, իսկ նրա քայլերից ելնող փոշին էլի վար կիջնի, կծածկի խելառ ոտնահետքերը, գուցե և կորած, բայց կարևոր որդերին, որոնցից ժամանակին կարմիր ներկ էին շինում:
Բայց Սամսոնը քայլում էր, հա քայլում, նույնիսկ չէր շրջվում, և Արշակը հոգնեց սպասելուց ու երբ հոգնեց, զարմացավ, որ բարկանալու փոխարեն հրճվում է, որ չարության փոխարեն կաթիլ առ կաթիլ սեր է կուտակվում ներսում: Իսկ երբ պուպրիկի չափսերին հասած Սամսոնը վայր նետեց ուսապարկը, ցցերը, Արշակը բակ մտավ, մորն ու որդուն չնայելով քայլեց դեպի բացբերան ջրհորը, ձեռքն առավ դույլը, փորձեց արձակել կանթի վրա ուռած հանգույցը: Մատներն անօգուտ պլստացին քարկապ հանգույցի վրայով, ատամները՝ նույնպես, ու ցավող ատամները կրճտացնելով, Արշակը համարյա ճչաց.
- Դանա՜կ...
Դեռ չէր հասցրել մի կարգին թքել բերանում հավաքված թաց պարանի մուզը, պառավն արդեն բերել էր դանակը:
- Ա'յ մեր,- ասաց Արշակը,- դու ոնց որ խաբում ես, թե չես տեսնում: Շատ լավ էլ տեսնում ես:
- Ի՜հհ,- սրտնեղեց պառավը,- դանակն ի՞նչ ես անում:
- Բա ո՞նց գտար դանակը:
- Դանակը իր տեղում էր, տղա...
Հանգույցից վեր կտրեց պարանը, դույլը գցեց ոտքերի տակ ու արհամարհանքով բզեց. դույլը զարկվեց հավաբնի ժանգոտած ցանցին, վախեցրեց շոգից շշմած, նառերին տափ-տափ արած հավերին:
«Շոգ չլիներ,- մտածեց Արշակը,- բանտարկված չլինեին, թե աքլորը չալարեր՝ քսաներեքն էլ կածեին... Ասա... Ուտողդ ո՞վ է, Արշակ... Հրեն, հինգ-վեց հավկիթն էլ օր օրի հավաքվում են, փչանում...»:
- Քաշիր,- մոր ափը խոթելով պարանի կտրած ծայրը, ասաց Արշակը,- քաշիր, հասցրու կոճղին:
Տասը ձվից եղձու էր ուտում Դերենիկը, իսկ որ փոքր էր՝ կճեպներն էլ առանձին էր ուտում: Հում-հում էլ էր խմում: Լուցկու հատիկով խառնում էր սպիտակուցն ու դեղնուցը, անհաց, անաղ կուլ էր տալիս: Մի օր բնկալն էր ձեռքն ընկել: Ձու չէր, թույն էր, գարշահոտություն: Ործկում էր Դերենիկը, ներսում ինչ ուներ՝ դուրս տվեց: Զզվեց Դերենիկը ձվից, իսկ պառավը կարծում էր՝ թունավորել են թոռանը:
Երբ մայրը հասավ կոճղին, Արշակը պարանի մյուս ծայրը ջրհորը նետեց: Խաղաղված ջուրն ալիքվեց էլի, ու Արշակն ուրախացավ, որ պարանի երկարությունը ճիշտ այնքան է, որքան պետք է իրեն: Նա մոր ձեռքից խլեց կտրած ծայրն ու փաթաթեց կոճղին, կապ գցեց:
- Նստիր,- ասաց,- ոտքդ դիր կապին:
- Դու ես մտնո՞ւմ,- գլխի ընկավ պառավը:- Եթիմին կանչեիր...
- Եթիմ կա՞, որ կանչեմ: Վերջին ջրհորը փուլ չեկա՞վ Եթիմի գլխին:
- Օղորմի,- խաչ քաշեց պառավը,- բա հիմա ո՞վ է ջրհորներ փորում:
- Աշխարհը կործանվե՞ց,- հոխորտաց Արշակը,- մեքենան է փորում: Եթիմից էլ լավ է փորում:
Թիկունքով դեպի մայրը դարձավ Արշակը, աչքով արեց պլշած Դերենիկին՝ մոր կտորն է,- ասաց մտքում,- թե հարց տաս՝ կպատասխանի, թե չխոսեցնես՝ կլռի, կլռի, այսքան լռել կլինի՞,- հանեց շալվարը, քշտեց շապիկի թևքերը, ու որպեսզի հապաղելուց չմեծանա վախը, ոտքերն իսկույն ջրհորը կախեց, կոշտ բթամատերով պատերի վրա ոտնատեղերի փոսիկներն էր փնտրում:
- Իջա՞ր, Արշակ,- վերից լսվեց մոր ձայնը:
Առաջին պահ Արշակը չհասկացավ, թե ինչու ճմլվեց սիրտը, երբ մոր ձայնը լսվեց վերևից: Նա փորձեց հիշել, էլի չի՞ եղել նման դեպք, էլի չի՞ լսել մոր՝ վերևից եկող ձայնը: Քանի՜-քանի անգամ է մայրը ելել կտուր՝ ճխլված ծիրանը փռելու, չիրը շուռ տալու ու այնտեղից բղավել՝ Արշա՜կ, սանդուղքը բռնի, վար եմ իջնում: Ու ինքը գլուխը քարշ մոտեցել, ամուր հենվել է կտուր տանող սանդուղքի ստորին մատներին ու վեր չի նայել, որ և աչքերը փոշի չառնեն, և չտեսնի մոր տակի շորերը: Կտուրից երբ ձայն էր տալիս, գիտեր, որ կտրանն է, բարձրում, ու ձայնը ներքև էր հղում: Իսկ հիմա նստած է կոճղին ու ձայն տվեց սովորականի պես՝ ներքևից վերև: Իսկ Արշակն այդ պահին այնտեղ չէր, ուր ուղղված էր մոր ձայնը, ներքևում էր, մինչև կոկորդը խրված հորի մեջ, և միայն գլուխն էր կաղամբի նման դուրս ցցված: Արշակը խղճաց մորը: Նա պատկերացրեց, թե ինչպես է մայրը ձեռքերն առաջ մեկնած տուն մտնում, կանգնում ճիշտ այնտեղ, որտեղ սեղանը պիտի լինի, և մատներով շոշափում սեղանի հարթ երեսը՝ գտնելու այն անկյունը, ուր դանակը պիտի ընկած լինի: Իսկ դանակը չկա: Մայրն իր քարտեզը ունի. մահճակալն այստեղ է, դանակն այստեղ է, բնկալն
այստեղ է, ամեն ինչ իր տեղն ունի, նշանակում է՝ պետք էլ չեն աչքերը, նշանակում է՝ տեսնում են աչքերը: Եվ ահա չկա դանակը, սեղանին չէ, իր տեղում չէ: Ո՞ր կողմը շրջվի՝ աջ, ձախ, ո՞ւր գնա, որ գտնի դանակը: Դանակն անպայման գրավել է մեկ ուրիշի տեղը: Ուրեմն խաթարվել է քարտեզը, ուրեմն պետք են աչքերը, ուրեմն չեն տեսնում աչքերը:
- Սուրբ Մարիամ Աստվածածին,- աղոթեց պառավը,- դու պահիր, պահպանիր իմ մինուճարին:- Նա մի ոտքին չվստահեց, մյուսով էլ սեղմեց կապը. հարմար լիներ, կկռանար, ձեռքերով էլ կբռներ: Հարմար չէր, կոճղը բարձր էր,- սղոցը վարից չբռնեց, վերևից կտրեցին չորացած թթենին,- պառավի եղունգներն իզուր ճանկռեցին կոճղի կնճռապատ կեղևը:
Արշակը մտածեց, որ եթե այս պարանը չլիներ, ո՞նց էր հենվելու զույգ ոտնաթաթերին: Ոտնաթաթերին էլ չէ, բթամատերին: Եթիմի ոտքերը խոշոր էին, տոհմիկ լեռնցու ոտքեր, ոտքը գրկող փոսիկները նույնպես պետք է խոշոր լինեին, քսան տարին ի՞նչ էր արել, որ հիմա փորվածքներում չղջիկի ձագն էլ հազիվ թե տեղավորվեր:
Ոտքն անակնկալ խուտուտ եկավ. թաց, ճկուն, օձանման մի բան խրվեց մատների արանքը ու չէր ուզում պոկ գալ: Ոտքն ասես անջատվեց մարմնից, խրտնեց, փախավ: Մյուսն էլ գայթեց, կախվեց օդում: Ոտքերի անիմաստ թափահարումից Արշակը պտտվեց պարանի շուրջ, կորցրեց կողմնորոշումը: Ո՞ւր են Եթիմի ոտնատեղերը, ինքը ցած սահե՞ց, թե սարսափից մի երկու ափաչափ մագլցեց: Երկնքին նայելու տենչով բռնված՝ նա գլուխը հենեց ուսին, տեսավ ջրհորի վրա կախված Սամսոնի ակնոցավոր դեմքը: Ճպպացրեց աչքերը՝ Սամսոնը չքվեց: Ջրհոր հորդող լույսի հեղեղը խելացնոր արագությամբ պտտվելով, դարձավ լույսի սյուն, որի մեջ իբրև շաղախ քարանում էր Արշակը: Նա ոտքերով փաթաթվեց պարանին, այրվող ափերը հովացան, գլխապտույտն անցավ:
«Թթենու մզեխից վախեցա,- հասկացավ Արշակը,- տես, է, ինչ արմատներ է գցել: Ծառը վաղուց չկա, իսկ սրանք դեռ ջուր են խմում...»:
Նա մի ձեռքով կառչեց պարանից, մյուսով շոշափեց ցեխոտ պատը, գտավ մզեխը, ձիգ տվեց վրեժով, թափվող հողից, քարերից ծեծվեց ջուրը, ցփոններ թռան, թրջեցին Արշակի բոբիկ ոտքերը: Մզեխը ռետինի նման ձգվեց, ոլորվեց, դուրս պրծավ խեղդող մատների աքցանից ու թաց մտրակ դարձած շրխկաց Արշակի դեմքին: Լարումից պլոկվեց ափի մաշկը, մրմռաց, դաղված շերտն էլ, թվաց, ուռչում է, ուռչում է և ուր որ է պիտի պայթի:
Նա ջուրն ընկավ ու ընկղմվեց: Գազազած արյունը, որ քլթքլթում էր երակներում, քունքերում գոլացավ, հանդարտվեց, մրմուռը, կսկիծը պաղ ջուրը տարավ, ու հատակի խրտնած ավազահատիկները փափլիկ շերեփուկների նման խուտուտեցին նրա մարմինը: Աչքերը գոց, բորբոքված կոպերի միայն կարմիրը, արյան կարմիրն ունենալով, նա ջրի մեջ շարժեց ձեռքերը և, մինչև մատները կդիպչեին կորած դույլի ողորկ պատերին, մտածեց.
«Տեսնես Սամսոնը խփե՞ց վրանը: Տեսնես ուտելիք ունի՞ մարդը...»:

Դավիթ Գասպարյան / Մեծ Գաբոյի ժամանակը

03.12.2014 19:51

 

Իսպաներենից ռուսերեն թարգմանությամբ լույս է տեսել
Մեծ Գաբոյի` Գաբրիել Գարսիա Մարկեսի 
«Ապրել` կյանքը պատմելու համար» ինքնակենսագրականը

ԴԱՎԻԹ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ
Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր

ՄԵԾ ԳԱԲՈՅԻ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

Իսպաներենից ռուսերեն թարգմանությամբ լույս է տեսել Մեծ Գաբոյի՝ Գաբրիել Գարսիա Մարկեսի <Ապրել՝ կյանքը պատմելու համար> ինքնակենսագրականը (Г. Г. Маркес, Жить, чтобы рассказывать о жизни, М., Астрель, 2012, 576 с):

Այս գիրքը վաղուց էր սպասվում:
Անկախ հարցազրույցներում և հոդվածներում իր բացահայտվածության չափից ու ճանաչվածության աստիճանից, Մարկեսը շարունակում էր մնալ առեղծված: Այս ինքնապատումն այդ առեղծվածի բացահայտումն է, ինչն է'լ ավելի նշանակալի է դառնում նրա մահից հետո, որ վրա հասավ 2014 թ. ապրիլի 17-ին Մեխիկոյի իր տանը: Նրան դիակիզեցին և աճյունն ամփոփեցին Մեխիկոյում:

Արդեն անցյալի մեջ է մեծ կյանքը, և ամեն ինչի այլ աչքով ես նայում:

Անընդհատ մտածում էի նամակ գրել Մարկեսին և հարցնել' ո՞վ է  «Մենության հարյուր տարի» վեպի առաջին էջերում թռուցիկ հիշված տխուր աչքերով հայ գնչուն, ո՞վ է նախակերպարը, ինչո՞ւ և ինչպե՞ս է նա հիշվել վեպում, ինչո՞ւ է հայը ներկայանում որպես գնչու, ինքը'  գրողը, ի՞նչ գիտի հայության մասին, իր շրջանակում երբևէ եղե՞լ են հայազգի մարդիկ: Այդ նամակն այդպես էլ չգրեցի, ինչի համար շատ ափսոսում եմ:
«Հայոց լեզու և գրականություն» հանդեսի 2011 թ. 2-3-րդ համարներում տպագրեցի իմ  «Գաբրիել Գարսիա Մարկես» ծավալուն ուսումնասիրությունը, նույն թվականի 6-րդ համարում' Մարկեսի և Մարիո Վարգաս Լյոսայի երկխոսությունը' տեղի ունեցած 1967-ին  «Մենության հարյուր տարի» վեպի հրատարակության կապակցությամբ:
Կյանքը Մարկեսի համար ոչ միայն ապրած տարիներն էին, այլև հիշողությունը, որ կյանքի ժամանակը երկարեցնում է դեպի անցյալ: Այս ամենի համադրություն են ոչ միայն նրա գեղարվեստական երկերը, այլև սույն գիրքը: Այսինքն' Մարկեսը ոչ միայն իր կյանքն է պատմում, այլև հիշողությունների կյանքը, որ նշանակում է սերունդների ու ժամանակների կյանք:

Գիրքը գրված է դեպքերի, իրադարձությունների ազատ, այդ իսկ պատճառով խառը հաջորդականությամբ: Կենսագրական տարբեր դիպաշարային գծեր կտրում են մեկը մյուսին և անմիջականորեն շարունակում իրար: Այս հյուսվածքով գիրքը հետաքրքրական է ընթերցման համար, բայց դժվար' ներկայացնելու: Ուստի կփորձեմ հնարավորինս պահպանել ժամանակային հաջորդականությունը և դեպքերի բնականոն ընթացքը:

Ծնվել է 1927 թ. մարտի 6-ին: Այս կապակցությամբ մի նրբերանգ. շրջանառվել է նաև նրա ծննդյան 1928 թվականը: Մի առիթով նա գրում է.  «Բարանկիլիայում ինձ ճանաչեցին «Էլ Էրալդո» խմբագրության վկայականով, որտեղ ուղղված էր ծննդյան թվականը' միայն թե խուսափեի զինվորական ծառայությունից, ինչի պատճառով երկու տարի շարունակ ես օրինախախտ էի»: Պիտի ենթադրել, որ ակնարկը վերաբերում է տարիքը փոքրացնելուն, որպեսզի զորակոչից խուսափի, այստեղից էլ 1928 թվականի առկայությունը, ինչը` որպես ծննդյան թվական, սխալ է:

Նույն ծնողներից տասնմեկ երեխա էին: Ինքն ավագն էր: Հետո այս տասնմեկին պիտի ավելանային մինչև ամուսնությունն այլ կանանցից հոր ունեցած չորս զավակները: Տասնհինգ երեխա միևնույն տանիքի տակ, որոնց պետք էր կերակրել, հագցնել և ուսումի տալ...

Կենսագրական շարադրանքը Մարկեսն սկսում է մի պահից, երբ մոր` Լուիսա Մարկեսի (օրիորդական ազգանունը` Սանտյագա) հետ մեկնում են իրենց հին տունը վաճառելու: Ճանապարհը նաև հիշողություններ է արթնացնում: Այս ինքնապատումը գրել է, երբ 75-ի սահմաններում էր և, այդ տարիքում մտաբերելով մոր հետ ճամփորդելու իր վճիռը, այն համարում է շատ կարևոր: 

Մշտապես ուղեկից են մանկության տպավորությունները` ծնունդի պահից իսկ լսել է կրկնվող զրույցներն այն մասին, որ երկաթգիծը կառուցել են գիշերով. ցերեկները հնարավոր չէր ձեռք տալ երկաթե գործիքներին, որովհետև արևի ճառագայթներից երկաթը եռում էր: Եվ սա չափազանցության չէ, որովհետև տաքությունից երկաթե գործիքներին հնարավոր չի եղել ցերեկով ձեռք տալ:

Բարանկիլիայից նավով մեկնում են Արակատակա: 1950 թ. փետրվարի 18-ի երեկոյան ժամը 7-ն էր: Մայր ու որդի յուրաքանչյուրը վճարում է իր համար, որովհետև հաշվված էր անգամ վերջին պեսոն: Նավի վրա կարդում է ժամանակի «հեղինակավոր դևի» Ֆոլկների «Լույսը օգոստոսին» վեպը, գրող, ում տիրական ազդեցությունը լուսավորել է նրա գրական ճանապարհը:

Մայրն իր հոր կամքին հակառակ ամուսնացել է գեղեցիկ հեռագրիչի հետ: Մոր գլխավոր արժանիքներն է համարում հումորի զգացումը, ամուր առողջությունը, կամքի ուժը: Առյուծի համաստեղությունը, ինչի տակ ծնվել էր, նաև նրա մարմնավորումն էր կյանքում: Համբերատար, տոկուն, ընտանիքին նվիրված:
Գետանավը լողում է առաջ, և մտքի մեջ լողում են հիշողությունները: Աչքի առջև են կանգնում մայրական պապը` գնդապետ Նիկոլաս Ռիկարդո Մարկես Մեխիան Պապալելոն, տատը` Տարանկիլինա Իգուարան-Մինան, որոնց պատմություններով հասունացել է նրա միտքը: Այս հիշողությունների մեջ նա հինգ տարեկան է: Ի՞նչ կա ծովի այն ափին,- հարցնում է թոռը Պապալելոյին, և պապը տալիս է իր   «մեծ» պատասխանը.   «Ծովն անսահման է» (հիշենք Չեխովին` «Ծովը մեծ էր»): Իսկ մայրն այդ պահին սթափեցնում է նրան. «Տե'ս, ահա այնտեղ եղել է աշխարհի վերջը», որովհետև 1928-ին այդ վայրում գնդակահարել են բանանի այգիների օրավարձու մշակներին: Հիշողության աշխարհն ու իրական աշխարհը համաժամանակյա հոսքերի մեջ են:
 
Գետանավը հասնում է հանգրվան: Հետո արդեն ճանապարհը շարունակվում է գնացքով: Տարածություն անցնելը նույնն է, ինչ կյանքի մտաբերումը: Այստեղ տարածությունը դառնում է ժամանակ, ժամանակը' տարածություն: Այս փոխակերպությունը շատ բնական է:
Ի վերջո, հասնում են Մակոնդո: Այս տեղանվան բանաստեղծական հիշողությունը մանկուց գրավել է նրան: Հետո արդեն օգտագործել է վաղ շրջանի իր երեք գրքերում' որպես մտացածին ավանի անուն: Հանրագիտարաններից մեկում ճշտում է, որ մակոնդո նշանակում է բամբակատիպ արևադարձային ծառատեսակ, որ  ոչ ծաղկում է, ո'չ պտուղ է տալիս, ինչի սպունգե փայտն օգտագործում են կանոե պատրաստելու և խոհանոցային սպասքը մաքրելու համար: Իրենց կողմերում այդ ծառատեսակը չի հանդիպել. «Գուցեև այն ընդհանրապես գոյություն չի ունեցել»: Բրիտանական հանրագիտարանում ավելի ուշ պարզել է, որ Տանգանիկայում ապրում է մակոնդե անունով թափառական ցեղախումբ:

Մակոնդոյից գնացքը շարժվում է Արակատակա' իր ծննդավայրը, ինչը տասը րոպե տարածությամբ այն կողմ էր: Այստեղ նրանց տունն ու կալվածքներն էին: Մարկեսն ընկնում է հարազատ տարերքի մեջ' նկարագրելով բնակավայրը, մարդկանց, միջավայրը, մանկությունը, ոգեկոչելով անցյալի հիշատակները:

Տան վաճառքը գլուխ չի գալիս, և մայր ու որդի մտածում են, եթե այդպես է և քանի որ «այստեղ ծնվել ենք», ուրեմն «այստեղ էլ բոլորս կմեռնենք»: Տունը` որպես մանկության հիշողությունների հանրագիտարան, առիթ է թափանցելու անցյալի խորքը: Այդ թափառումների ընթացքում Մարկեսը հաճույքով է ոգեկոչում ոչ միայն տատի ու պապի, այլև մյուսների հիշատակները, որոնց մեջ են մորաքույր Պետրան, պապի քույր Վենեֆրիդա Մարկեսը, իր բոլոր քույրերն ու եղբայրները:
Լքված տան փոշոտ սենյակներից մեկում մայրն ասում է որդուն. «Ահա այստեղ ես դու ծնվել»: Հետո Մարկեսը նկարագրում է տունը, հասնում 70 գիշերանոթներին, շաքարաքլորներին և այլ մանրամասների, որոնց մասին արդեն գրել էր «Մենության հարյուր տարի»  վեպում: Տատի և պապի Արակատակա տեղափոխվելու պատմությունը նույն Մակոնդոյի հիմնադրման վիպական ուրվագիրն է: Հաջորդում են պապի հերոսություններն ու իմաստախոսությունը. «Պատվի գնդակը հաղթեց իշխանության գնդակին»: Տալիս է Արակատակա բնակավայրի ստուգաբանությունը. Cataca ara - գետ, ջուր, զուլալ ջրերի աղբյուր: Ահա այս բնակավայրում էլ պապը հանգրվանել է իր ծնունդից 17 տարի առաջ, 1910-ին: Ընթացքում ճշտվում են այլ տվյալներ: Շարադրանքի գործողությունների սկզբում ինքը` Մարկեսը, 23 տարեկան է, մայրը` 45: Նշանակում է 1950 թվականն է` 20-րդ դարակեսը:

Բարեբեր տարածքների բնակեցման ալիքը, բանանային տենդը հեղեղի պես այդ կողմերն է բերում իտալացիների, կանադացիների, սիրիացիների, որոնց տեղացիներն ասում էին «թուրք»: Հնարավոր է, որ սիրիացիների մեջ եղած լինեն նաև սիրիահայեր, որտեղից էլ տխուր աչքերով գնչուի կերպարը: Բայց սա սոսկ ենթադրություն է:

Ցեղային, տոհմային բազմացող, աճող, ծավալվող աստվածաշնչյան հայացքն ունենում է սևեռումներ. «Մայրս այս աշխարհում գրավում էր կենտրոնական տեղ... Աստված նրան տվել էր առողջություն` թույլատրելով ծննդյան 96-ամյակը նշելու իր տասնմեկ հարազատ երեխաների, ամուսնու չորս երեխաների, 65 թոռների, 88 ծոռների և 14 թոռանթոռերի հետ»: Մայրը մահացել է 2002-ի հունվարի 9-ին, ծնվել էր 1905-ի հուլիսի 25-ին: Ինչո՞վ մոր կերպարը Ուրսուլայի նախատիպը չէ
 
Հոր ու մոր կերպարները յուրահատուկ տեղ են գրավում շարադրանքի մեջ: Երկուսն էլ եղել են լավ պատմողներ, հայրը` պերճախոս, ոտքի վրա բանաստեղծություններ հորինող, հանգ բռնող, իմացել է լավ պարել և նվագել, իսկ վալսի պտույտներն աղքատ հեռագրիչի առջև բացել են ապագա կնոջ սրտի, դրա հետ մեկտեղ նաև պապի ու տատի տան դռները: Գնդապետ Նիկոլաս Մարկեսը դեմ էր այդ թափառաշրջիկի հետ իր աղջկա ամուսնությանը նաև այն պատճառով, որ ապագա փեսան ոչ միայն աղքատ էր, այլև պահպանողական կուսակցության եռանդուն անդամ, ինչի դեմ պայքարել էր ազատամիտ գնդապետը:

Հայրը` Գաբրիել Էլիխիոն, ծնված 1901 թ., աղքատ և ազատ վարքի տեր ուսուցչուհու անօրինական զավակ էր, և երեք տարբեր սիրեկաններից ունեցել էր հինգ տղա ու երկու դուստր: Հայրը` գեղեցիկ, ուրախ և բաց սիրտ, ուսուցչուհի մոր կտորն էր և, տասնվեց տարեկանից սկսած, նրա սիրուհիներին թիվ ու համար չկար, որոնց մասին ամուսնական առաջին գիշերը պատմել է կնոջը:

Հետագայում ծնողների մշտական վեճերի պատճառը մոր խանդն էր, ինչի առիթներ հայրը տալիս էր: Բայց իմաստուն կինը գիտեր, որ խանդը ոչինչ է այն ամրոցի առջև, որ կոչվում է ընտանիք:

Հայրը եղել է անկանխատեսելի ու ինքնաիրահարված մարդ: Ամուսնացել են 1926-ի հունվարի 11-ին, իսկ 1927 թվականի մարտի 6-ին, ահա ծնվել է առաջնեկը` Գաբիտոն: Ծննդավայրը` Արակատակա, ծնունդի օրը` կիրակի, ժամը` առավոտյան ինը, եղանակը` տեղատարափ անձրև: Հնարավոր էր, որ նորածինը տատմոր սխալի պատճառով պորտալարից խեղդվեր: Ծնվել էր սուրբ Օլեգարիոյի օրը և նրան ցանկացել են մկրտել այդ անունով, բայց քանի որ ոչ մեկի ձեռքին չի եղել եկեղեցական տոնացույց, անվանակոչել են հոր անունով, հաջորդել է Խոսեն և մի վերջին անուն, որ երեք տարի անց կնքելիս մոռացել են: Եվ այսպես Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը ծնվելիս ստացել է Գաբրիել Խոսե դե լա Կոնկորդա անունը: Ամբողջությամբ` Գաբրիել Խոսե դե լա Կոնկորդա Գարսիա Մարկես:
Այսպես ավարտվում է ինքնապատումի առաջին գլուխը, որ ունի շատ ուշագրավ կառուցվածք. քսաներեքամյա գրողը մոր հետ մեկնում է ծննդավայր` հին հայրենի տունը վաճառելու, այդ ճանապարհին հիշում է անցյալը և հասնում մինչև իր օրհնյալ ծնունդը:

Կրկնաբերումը բնորոշ է Մարկեսի ոճին: Դա խոսքի մեջ ոճական կապ ու շաղկապ, շաղ ու շաղախ է ստեղծում: Այդպես էր «Մենության...» մեջ   «Կանցնեն շատ տարիներ, և գնդապետ Աուրելիանո Բուենդիան, գնդակահարության պատի տակ կանգնած, կմտաբերի հեռավոր այն իրիկունը, երբ հայրը իրեն տարավ սառույց տեսնելու...», այդպես է նաև այստեղ վերանորոգելով հիմնական գաղափարը և վերհիշելով այն օրը, երբ մոր հետ գնացին հայրենի տունը վաճառելու: Այսպես, հիմնանյութը կրկնաբերելով, հեղինակը մտնում է նոր փուլ, անցնում նոր շարադրանքի:

Եթե սկզբում շարժումը տանում էր դեպի իր ծնունդը, ապա հիմա ետադարձ շարժում է' մակընթացությանը հաջորդում է տեղատվությունը, ծովի օրենքն է' օվկիանոսի շարժը, իր կողմերի Մագդալենա գետի վեր ու վարի հզոր ծփանքը:

Հիմա հիշում է իրեն երեք տարեկան հասակում. պապի տեղը'  սեղանի գլխին, իր տեղը'  աջ անկյունում: Նախ տղամարդիկ էին նստում, ապա կանայք` առանձին:

Հաջորդում են մանկության այլևայլ տպավորություններ. տուն են այցելում տարբեր կանանցից ծնված գնդապետի որդիները, որպեսզի թեկուզև մեկ ամսվա ուշացումով շնորհավորեն նրա ծննդյան օրը:

Տարիների տպավորությունների մեջ եղբայրների ու քույրերի ծնունդն է: Ականատես է լինում ծնունդներից մեկին, տեսնում է մարդու լույս աշխարհ գալը: Հիմա արդեն նա վեց տարեկան էր, և արդեն ծիծաղելի էր մեծերի խոսքը, թե նորածինին արագիլը Փարիզից է բերում:

Մեկ տարի անց ծնվում է եղբայրը` Լուիս Էնրիկեն, ում հետ նա ամենից ավելի էր կապված: Աչքի առջև մեծ ընտանիքի բոլոր անդամներն են, ովքեր տպավորվում են իրենց յուրահատկություններով` խոսելու ձևով, շարժուձևով, նիստուկացով: Մեկը նստում, սանրվում է դռների արանքում, ասես աստվածաշնչյան արարողություն է անում, պապը շարունակում է իմաստախոսել   «Դուք չգիտեք, թե ինչքան է կշռում մահը», տատը ծնվողների ու մեռնողների ցուցակներն է նորոգում: Մեկ ուրիշը չար ոգիներին է հիշում: Քույրերից մեկը'  Մարգոն, հող էր ուտում ու գաջի ծեփ և օրերով ձեռք չէր տալիս սնունդին: Ամբողջ տունը լցված էր վառ բնավորության տեր մարդկանցով: Ասես վառվռուն թռչուններ` արևադարձային անտառներում:

Այսպես աշխարհաստեղծման առասպելի հանգույն ստեղծվում է Մարկեսի  «Գիրք ծննդոց»-ը: Այստեղ մեծ անձրևների ու շարունակական պտղաբերման ժամանակներ են: Չքավորությունն ընտանիքի մշտական ուղեկիցն է, բայց ոչ ճակատագիրը: Ամեն մեկը շատ արագ դառնում է իր բախտի տերը:

Մարկեսն անընդհատ մեծացնում է իր հիշողության ոսպնյակները և տեսանելի է դարձնում անցյալը: Նորից պապն ու տատն են, որոնց ամբողջ կյանքում «տեսել է մտքի հայացքով» և որոշակի մի տարիքում: Դա այն տարինքն է, որ վաղ ծերության ժամանակ արձանագրվել է դիմանկարներում:

Տատ Տրանկիլինան տպավորվել է նաև երազների մեկնություններով, հանովի-դնովի արհեստական ատամներով, արհեստականը թվացել է բնական, իսկ հանել-դնելը` կախարդանք: Տատը նրա համար եղել է հուսալի-վստահելի ապավեն: Ցնորված տատին հայրն ու մայրն անկյուն են հատկացնում, ուր, դռների արանքում նստած, նա իր պատանքն էր կարում: Տատը մահացել է տնից հեռու, կուրացած, զառամած, խելքը գցած իսկ պայծառացման պահերին միայն մի բան է ասել` ես հանգիստ եմ մեռնում, որովհետև դուք կստանաք հազարօրյա պատերազմի վետերան Նիկոլասիտոյի թոշակը:

Պատերազմի ժամանակ գնդապետ Նիկոլասի պահպանողական եղբայրը նրան բանտարկել է, միայն տատի համարձակ ընդվզումն է նպաստել ազատագրմանը:

Պապը թոռանը տարել է կինո, կրկես, առևտրի գնալիս հետը ման է ածել խանութներում և երբ առաջին անգամ ձեռքը դիպել է սառույցի` նրան ցնցել է դրա սառնությունը: Պապը նրան ինքնազարգացման դասեր է տվել. ստիպել է հաջորդ օրը պատմել տեսած ֆիլմը, ընթացքում ուղղել է սխալները, լրացրել բացթողումները, վերականգնել նրբերանգները: Սրանք արդեն իսկ գրական դասեր էին: Տատը պապին ստիպում էր թոռանը իր հետ տանել նաև երեկոյան զբոսանքների, որպեսզի սիրուհիների տուն չգնար: Պապը, ով կրթված մարդ էր, հինգ տարեկան թոռան առջև բացում է բառարանների գաղտնիքը և ասում. «Այս գիրքը ոչ միայն ամեն ինչ գիտի, այլև միակն է, որ երբեք չի սխալվում»: Հետո պապը նրան բառարան է նվիրում և ապագա գրողի մեջ այնպիսի հետաքրքրություն է արթնացնում բառերի հանդեպ, որ սկսում է բառարանը կարդալ «որպես վեպ»:

Ամեն ինչ համընթաց շարժման մեջ է' տան նիստուկացը, արտաքին միջավայրը, մարդիկ ու նրանց հարաբերությունները, կյանքն ու մահը, նաև երկրի պատմությունն ու քաղաքական կյանքը: Պապը այդ պատմության մասն էր:

1932-ին Կոլումբիայի ծայրագույն հարավը Ամազոնկա գետի ափերին ենթարկվում է պերուացի գեներալներից մեկի հարձակմանը: «Կեցցե Կոլումբիան», «կորչի Պերուն» կոչերը մանկությունից սնում էին նրա երևակայությունը: Իսկ հայտնի է, որ Մարկեսն ամենևին անտարբեր չէր քաղաքականության հանդեպ և նրա համար մինչև վերջ էլ Ֆիդել Կաստրոյի կերպարը մնաց որպես ազատության պայքարի խորհրդանշան:

Այս ընթացքում նա յուրացնում է կյանքի դպրոցի դասերը` սովորում է ավանակ հեծնել, կով արածեցնել, ցուլ ամորձատել, թակարդ լարել, ձուկ բռնել: Սա սերունդների քաղաքակրթությունն է հանուն կեցության, որ ժառանգաբար անցնում է նրան:

Ավարտվում է պապի դարաշրջանը: Նա մեռնում է կոկորդի քաղցկեղից, մի հիվանդություն, որ հետո պատուհասեց նաև Մարկեսին: Պապի վերջին փաղաքշանքը հասնում է վեց ամսական եղբորը` Գուստավոյին, ինքը հեռու էր:

Երրորդ գլուխն սկսվում է էջեր առաջ ակնարկված պապի մահվան հանդիսավոր գույժով. «Կատարվեց Արակատկայի աղետը: Մեռավ պապիկը, իսկ նրա մահվան հետ վրա հասավ մի նոր պատուհաս` ոչ պակաս սարսափելի մի նոր մահ, մեռավ մեր տան Հոգին»: Շարունակաբար սկսվող և ավարտվող շարժումը, ինչպես հարակա նույն տեղեկատվությունն ու մակընթացությունը, բնորոշ է Մարկեսի փիլիսոփայությանը: Այդպիսի կառուցվածք ունի նաև « Մենությունը»:

Ավելանում է մորեղբայր Էստեբանի կերպարը, ով արդեն խոր ծերության մեջ ասում է Գաբիտոյին. «Ես այդպես էլ չհասկացա, այդքան վատ հիշողությամբ քեզ ինչպես հաջողվեց դառնալ գրող»:

Պապի ու տատի, ծնողների կերպարները հետագա էջերում ևս բազմիցս գալիս ու անցնում են: Ուշագրավ մի դրվագ. 1939 թ. ծնված քրոջ կապակցությամբ ավելացնում է.  «գեղեցիկ հնդկացիական կիսադեմով» արտահայտությունը: Ինչի՞ համար է կարմրամորթ հնդկացու հիշեցնող այս ակնարկը:

Հոր կերպարը` ցավի մեջ կատակի, ուրախության պահին «լուրջ»: Հոր հանդեպ սերը ուշ է հասունանում: Օտարություն` ապրուստ հայթայթելու մեկնելուց առաջ, հայրը տան գլխավոր է կարգում ավագ որդուն` Գաբրիելին: Հրաժեշտի այդ հուզիչ պահին էլ ահա հանկարծ արթնանում է որդիական անսահման սերը հոր հանդեպ: Իսկ հայրը Մագդալենայի հսկայածավալ գետաբերանով մեկ մշտական թափառական էր:

Ավելացնենք, որ ծնողներից երեխաներին էր փոխանցվել հատուկ երաժշտական հիշողություն և լսողություն:

Դիպաշարային հանգույցն այստեղ կանգն է առնում ելման կետի վրա: Մայր ու որդի, չկարողանալով տունը վաճառել, մտածում են ետդարձի մասին:

Քնած ճահիճների վրայից եկող թարմ քամին նրանց արթնացնում է ընդարմացումից, և մայրը հարցնում է որդուն` ի՞նչ ես մտածում: Իսկ տղան մտածում էր իր գրելիքի մասին: Մայրն իր մտահոգությունն է հայտնում` դու չե՞ս վախենում, որ հայրդ մեռնի վշտերից: Սա այն պատճառով, որ որդին հեռանում էր հոր նախատեսած ճանապարհից և ուզում էր գրող դառնալ:

Մոր հետ երկխոսությունը թափանցում է անցյալի խորքերը և հշողությունը դառնում է ընթացիկ գործողություն: Մոր խոսքն ականջներում, հետո նա իրեն պետք է նետեր խմբագրություն և հենց մոր խոսքերով էլ սկսեր հաջորդ վեպի շարադրանքը. «Ես եկել եմ քեզ դիմելու մի հարցով. դու չե՞ս կարող ինձ հետ մեկտեղ գալ, որպեսզի տունը վաճառենք»:

Ինքնապատումն ընթացքում ձևավորում է ժամանակային երեք շերտ`

ա) այն տարիքը (72-75), երբ գրում է,

բ) այն տարիքը (23), երբ մոր հետ գնում է տունը վաճառելու,

գ) կյանքի հաջորդական տարիները`  վաղ մանկությունից մինչև գրելու պահը:

Մի տեղ իրեն ուղղված այսպիսի արտահայտություն է օգտագործում. «Դուք պետք է կառավարեք երկու ժամանակներ»: Եվ նա, իրոք, ժամանակային հոսքերը բնական տատանումներով ու անցումներով հասցնում է վախճանի:

Տասներկու տարեկանից հաջորդում են դպրոցական տարիների հիշողությունները: Կարդացածությունն ու զարգացումն իզուր չեն անցնում, զրույցից հետո տնօրենը նրան միանգամից ընդունում է տարրական դպրոցի չորրորդ դասարան: Հրաշամանուկն առանձնանում է միջավայրից: Նա արդեն կարդացել էր «Հազար ու մի գիշերները»՚` տաք անապատի ցնորքը, իսկ հիմա` դպրոցական  գրադարանից օգտվելով` կարդում է  «Գանձերի կղզին» , «Կոմս Մոնտե Քրիստո»-ն, «Դոն Կիխոտ»-ը: Վերջինիս կապակցությամբ տարաձայնություն է ունենում' մի՞թե սա այն գիրքն է, որ արժանի է գովեստի, և ընթերցումն ավարտում է մի կերպ: Մինչ այդ «Հազար ու մի գիշերներ»-ին հաջորդել էին «Ծովագնաց Սինդբադը՚», «Ռոբինզոն Կրուզո»-ն, Էդմոնդո դե Ամիչիսի «Ապենիններից մինչև Անդեր»  և բազմաթիվ այլ գրքեր: Ամեն մի տարիք իր գիրքն ունի: Եվ Մարկեսը տարիքային անցումներով ներկայացնում է իր կարդացած գրողների, գրքերի եթե ոչ ցանկը, ապա գոնե հիմնական անուններն ու վերնագրերը:

Ընտանիքը տեղափոխվում է Բարանկիլիա: Սրանք նաև ընտանիքի չքավորության տարիներն էին: Ընտանիքի մանկահասակ ղեկավարը մտահոգվում էր ում ինչ հագցնելու, սնունդ հայթայթելու հարցերով: Այդ նպատակով արձակուրդներին բանվորություն է անում տպարանում, դառնում փողոցային առաքիչ, երգով մասնակցում ձայնասփյուռի «Ամեն ինչի մասին մի քիչ» ծրագրի մրցույթին, Ընտանիքն այնքան աղքատ էր, որ ստիպված էին ուշ ժամերի լույսը խնայել անգամ ընթերցանության համար, որովհետև հայրը դեռևս ընտանիքի համար ապրուստ էր որոնում հեռուներում:

Կարիքն ստիպում էր տեղից տեղ վերաբնակվել, այս անգամ Սուկրե քաղաքն էր: Այսպես նրա կյանքի տարիներն անցել են Արակատակա, Բարանկիլիա, Կարտախենա, Սինս, Սուկրե և Բոգոտա քաղաքներում: Կյանքին ընդառաջ գնալու ցանկությամբ ծնողների կամքով տղան կրթությունը շարունակում է Կարիբյան ափի ամենահայտնի և թանկ քոլեջներից մեկում: Աղքատությունը նաև այսպես պետք էր հաղթահարել: Տղային այդ ճանապարհով մղողը մայրն էր, ըստ որի քոլեջն ավարտողները դառնում են կառավարիչներ:

Նա արդեն տասներեք տարեկան էր և միայնակ դեմ հանդիման էր գնում հասուն կյանքին: Քոլեջում սկզբից ևեթ ձեռք է բերում բանաստեղծի համբավ, որովհետև գրում էր հանգավոր երգիծական չափածոներ, ըստ երևույթին էպիգրամներ, անգիր էր ասում ամբողջական մեծ պոեմներ: Գաբիտո ստորագրությամբ դրանք լույս են տեսնում «Իմ բարբաջանքը» վերնագրով: Այս բարբաջանքի փոխարեն կարող է լինել նաև հիմարություն, դատարկաբանություն, անհեթեթություն, անմտություն... Պատանի հանճարը նաև մեներգիչ էր երաժշտական խմբում, նկարում էր, հանդիսությունների ժամանակ բեմերից արտասանում:

Մի տեղ գրում է, որ պարել այդպես էլ չսովորեց, բայց ուրիշ տեղեր նրան տեսնում ենք պարելիս: Նշանակում է ' պարել գիտեր, բայց ոչ անպես, որ զարմացներ շրջապատին: Իսկ պարը լատինաամերիկացիների համար նույնն է, ինչ-որ բեդվինի համար անապատի ավազների վրայով ոտաբոբիկ քայլելը:
Դրա հետ մեկտեղ վատ էր նրա ուղղագրությունը, որ հասնում էր «աներևակայելի» «անգրագիտության»: Ըստ գրողի խոստովանության ուղղագրությունն այսօր էլ խնդիր է նրա համար: Այ քեզ հանճարի տարօրինակություն: Վայելչագրությունը մի կերպ կարելի է հասկանալ, բայց ուղղագրություն վատ իմանալն արդեն իսկ լեզուն վատ իմանալ է նշանակում, որ եզակի դեպք է գրականության պատմության մեջ: Այսքան առաջադեմ աշակերտն այդուհետև շարունակում է կաղալ ուղղագրությունից և արդեն հետագա օրերի անդրադարձով միջարկում. «Այսօր ինձ՝   տասնյոթ հրատարակած գրքերի հեղինակիս, սրբագրիչները սիրով պատիվ են անում, որպես հասարակ վրիպակներ ուղղելով ուղղագրական կոպիտ սխալները»:

Իր կյանքի այս ճանապարհին նա հանդիպում է բազմաթիվ նշանավոր և աննշան մարդկանց, թվարկում է նրանց անուններն ու բնութագրում: Սա ասես ոչ միայն իրական, այլև գեղարվեստական դիմապատկերների շարք լինի:

Լարվածության առաջին ալիքը նրան հասցնում է նյարդային ընկճվածության: Ոմանք կարծում էին, թե նա միշտ էլ խելագար է եղել, իսկ ոմանք  դարձել է:

Այսպիսի իրական պահ կամ այդպիսի հոգեբանական վիճակի նմանակված զգացողություն մեծությունների կյանքում միշտ էլ եղել է և պայմանավորված է կամ անձնական, կամ հանրային, կամ ստեղծագործական կյանքի բարձր լարվածությամբ, որի հոսքագծերն անցնում են մարդու սրտի և ուղեղի միջով ու կարճ միացումներից բռնկվում, պայթում...
Ոմանց մոտ դա դառնում է արյան զեղում կամ կաթված, ոմանց մոտ խելագարության պահ, մեր Տեմիրճիպաշյանն ու Ինտրան, Մուրացանն ու Կոմիտասը, Չարենցն ու Սևակը, մյուսների Դոստոևսկին, Վան Գոգը, Գոգենը և ահա, նաև Մարկեսը... Բայց ստեղծագործական լարվածության հետ մեկտեղ դա էլ է անցնում... «Վեսլի Ջեկսոնի արկածները» գրելուց հետո 72 ժամ խենթություն է իջել նաև Սարոյանի վրա: Սրանք ծննդյան ցնցումներ են, որովհետև ստեղծագործող մարդն ազատագրվում է երկրային ձգողականությունից և բարձրանում վեր, դեպի երկինք:

Ոսկե մեդալներն ու պատվոգրերը հաջորդում են իրար: Իսկ բժիշկները բուժում են նրա խելագարությունը: Մինչ նա տարված էր գրականությամբ` հայրը որդուն բոլոր դեպքերում տեսնում էր նաև առևտրականի դերում: Բայց...ավա¯ղ տվյալ պահի ցանկություններին, երանի  նախախնամությանը:

Երբ գալիս է քոլեջում որդու ուսմամբ ու հաջողություններով ուրախանալու պահը, հայրը տղային ուղարկում է Բոգոտա: Տղան հագնում է հոր վրայով փոքրացած և վերաձևված կոստյումները: Իսկ ուղտի բրդից հանգուցյալ սենատորի վերարկուն, մայրն էր գնել: Պայծառատես քույրերից մեկը' Լիխիան, եղբորն զգուշացնում է, որ հանգուցյալ սենատորի ուրվականն այդ վերարկուով գիշերները թափառում է տան շուրջբոլորը: Վերարկուն հագնելիս նա ևս իրեն տեսնում է հանգուցյալի դեմքով, դրանից հիասթափվում, վերարկուն տասը պեսոյով գրավ է դնում և ետ չի վերցնում: Կորչի'   սենատորի վերարկուն:
Քրոջ' Լիխիայի մասին արած պայծառատեսության ակնարկն ամենևին պատահական չէ: Գրում է. «...նա պայծառատես էր բնությունից», այսինքն' ի ծնե: Իսկ դա արդեն տոհմի պարգևներից մեկն էր, որ ակնհայտորեն առկա է Մարկեսի ամբողջ ստեղծագործության մեջ:

Հասունության հետ փոխվում են ընթերցողական նախասիրությունները: Կարդում էր կորուսյալ սերունդից այն ամենը, ինչ ընկնում էր ձեռքը և առաջին հերթին Ֆոլկներ, նաև Հեմինգուեյ... Իսկ Դոստոևսկու «Երկվորյակ»-ը, որ նա փորձում է, բայց չի կարողանում գողանալ Բարանկիլիայի գրադարանից, նրա խելքն ու միտքը տանում է: Ի վերջո, նա ունենում է այդ գիրքը, որ նրան տալիս է մի անհագ ընթերցող... ով դոկտոր էր և կրթության նախարարության թոշակավորող բաժնի տնօրենը:

Տասնչորս տարեկան քոլեջի սանի հայացքով ներկայացնում է գործող գրական խմբակցությունները, նրանց ղեկավարներին, նրանց գործունեությունը և ճշտում իր դերը: «Ավազ և Երկինք»-ը, որ տեղական «Քար և Երկինք» խմբակցության կրկնությունն էր, փորձում էր Պաբլո Ներուդայի օրինակով թարմացնել Կարիբյան ափեզրի պոեզիան: Տեղական խմբակցության պաշտպանը Խուան Ռամոն Հիմենեսն էր:

Այստեղ խորացնում է կապը առաջին խմբի քսաներկուամյա առաջնորդ Սեսար Աուգոստո դել Վալյեի հետ, թափանցում է նրա անձնական կյանքի մեջ, ասպարեզ բերում վերջինիս սպիտակամորթ գեղեցկուհի սիրուհուն, ում ամուսինը նավաստի էր և օրերով ու շաբաթներով նավարկում էր Մագդալենա գետի ջրերում: Թշվառ նավաստի, խաբված երջանկություն, գողացված սեր, որ մեկ բառով կյանք է կոչվում...

Հիշում է Սան-Խոսեի քոլեջում անցկացրած օրերը: Իսկ հիմա նա Բոգոտայում է: Այս նոր բնակավայրը նրա աչքին այսպես է երևում. «Բոգոտան այն ժամանակ հեռավոր մռայլ քաղաք էր, ուր 16-րդ դարի սկզբներից տանջող անքնության պես մաղում էր անձրևը»: Առաջինը, որ քաղաքում աչքի է զարնում, ինչ-որ տեղ շտապող բազմաթիվ մարդիկ էին, որոնց ավելանում է և ինքը, որպես հերթական քոլեջի դիմորդ: Այստեղից էլ նրան ուղարկում են մեկ ժամվա հեռավորությամբ գտնվող Սիպակիր քաղաքի Ազգային լիցեյ: Նոր անուններ, նոր ճակատագրեր և գլխավոր դիտարկումը  աշակերտների և ուսուցիչների հարաբերությունը շատ անմիջական էր: Այստեղ գրադարանում ստանում են Զիգմունդ Ֆրոյդի երկերի լիակատար ժողովածուն, առաջին ընթերցողներից մեկն ինքն էր: Այս ազդեցությամբ և ուսուցչի հանձնարարությամբ  գրում է պատմվածք   «Մոլագարի հոգեխախտման դեպք»  ըստ Ֆրոյդի նկարագրած կլինիկական դեպքերից մեկի և, հակառակ դասընկերների քննադատության, արժանանում է ուսուցչի խրախուսանքին,  գրելու արվեստին թեև չես տիրապետում, բայց ունես ներզգացողություն և ցանկություն:

Նա արդեն 16 տարեկան էր և շարունակում է զարմացնել անգիր անելու և անվրեպ վերարտադրելու իր ունակություններով: Քոլեջում ուսանելու տարիներին բացվում է նրա օժտվածության` անգիր անելու այս առանձնահատուկ կողմը: Անգիր է անում Գասպար Նունյեսա դե Արսեի «Գլխապտույտ» պոեմի 57 տասնյակ 570 տող, մեկ ուրիշ անգամ Պաբլո Ներուդայի մի ծավալուն պոեմ: Այս կապակցությամբ գրում է.  «Ես կարող էի անգիր ասել այդ տարիներին Կոլումբիայում ժողովրդականություն վայելող բանահյուսական ամբողջական պոեմներ, և ամենագեղցիկները Ոսկե դարից ու իսպանական ռոմանտիզմից... »:
Լիցեյում քնից առաջ աշակերտները նաև բարձրաձայն ընթերցման ժամ էին անցկացնում, օրինակ' կարդում էին Մարկ Տվենի պատմվածքներից մեկը: Ավագ սաները սովորում էին, կրտսերները' լսում, ծանոթանում, որ անցնելիս հեշտ լիներ: Նա նաև պաշտոնական արարողությունների համար ճառեր էր գրում:

Անպակաս են հեռացող ժամանակների խորհրդանշանները: Մարկեսը ժամանակը ոչ միայն զգում էր, այլև տեսնում:

Հիշում է մայրը հանուն երեխաների դաստիարակության հրաժարվեց դաշնակահարի հեռանկարից, հայրը տունը պահելու հոգսով տարված դեն նետեց ջութակը, ինքն ակկորդեոնով երգում էր Արակատակայի տոնավաճառներում մարմնավորելով հոր ու մոր չկայացած երազանքը: Իսկ լիցեում այցելել է երաժշտական դասընթացների:

Կարդում է Էդուարդո Կաբանսի քնարական արձակը, մասնակցում է Պոլ Վալերիի գրքի քննարկմանը, ում մասին ոչինչ չէր լսել: Բանաստեղծի համբավը շարունակում է ուղեկցել նրան: Արժանանում է ռեկտորի խրախուսանքին. «Ահա արգասավոր բանաստեղծը»:

Խավյեր Գարսես գրչանունով հրատարակում է սոնետներ. որոնք, ըստ նրա, սոսկ տաղաչափական փորձեր էին և առանձին նշանակություն չունեին: Նմանակել է Կեվեդոյին, Լոպե դե Վեգային, անգամ` Գարսիա Լորկային:

Բանաստեղծություններ էր գրում նաև գիշերօթիկի սաների համար, որ նրանք' որպես իրենց գրածներ, նվիրում էին կիրակնօրյա ընկերուհիներին:
Մեջբերելով ըստ Մարկեսի Լենինին վերագրվող խոսքը'  «Եթե դու չես զբաղվում քաղաքականությամբ, քաղաքանությունն է զբաղվում քեզանով»  և գիտակցելով դրա նշանակությունը՝ ներքաշվում է քաղաքականության մեջ: Քաղաքականությունը թափանցում է լիցեյ  սաներին բաժանելով ազատամիտների և պահպանողականների: Անհոգ պատանությունը քաղաքական ճեղքվածք է տալիս: Նա անտարբեր չէր կոմունիստական գաղափարների հանդեպ: Համայնավարությունը  գրավում էր: Տպագրում են աշակերտական թերթ, Խավյեր Գարսես անունով տեղ է գտնում նաև նրա քնարական արձակը: Սիպակիր քաղաքի ալկալդը (քաղաքապետարանի ծառայող, դատավոր) զինված ջոկատով մտնում է դպրոց և բռնագրավում թերթի 200 օրինակը, իսկ ռեկտորն ազատվում է աշխատանքից: Վիրավորվածության հետ մեկտեղ թերթի հրատարակիչների մեջ մնում է իրենց կարևորության գիտակցումը:

Արձակուրդներին վերադառնում է տուն:

Ազատ ու շարժուն եղբոր' Լուիս Էնրիկեին ծնողներն ուղարկում են ուղղիչ հաստատություն' նախատեսված չլսող երեխաների համար, որ ըստ էության բանտ էր: Եղբայրն այնտեղից դուրս է գալիս տարիուկես անց և դառնում քաղաքապետարանի ամենաերիտասարդ ալկալդը:

Հիշում է հոր սիրային արկածները, որից ծնված չորս երեխաներին մայրն ընդունում է իր տուն և հանուն մեծ ընտանիքի խաղաղության  թաքցնում խանդը: Վերստին մտաբերենք   «Մենության» մեջ այդպիսին էր Ուրսուլան: Նախատիպն աչքի առաջ է: Ուրսուլայի պես մայրը ևս զավակների կորստյան տագնապ ուներ: Վեպում վախը բնազանցական էր,  չլինի հանկարծ ժառանգները ծնվեին պոչով, իսկ մայրը միշտ վախ ուներ, որ երեխաները կմեռնեն քնի մեջ: Նախապաշարումները մեկ այլ իրականության արձագանքն են: Նախապաշարումների մեջ գիտակցության աստիճանի հասցված բնազդն է, ուստի նախապաշարումները ևս կենսաբանական թաքնված ծրագրեր են, որ մի օր ցույց են տալու իրենց, այսինքնª իրականանալու են: Մարկեսին հասկանալու համար երևակայության թռիչքները տեսնելու հետ նաև նախապաշարումների ձայնը պիտի լսել:
Նրա կյանքում առանձնահատուկ տեղ ունեն կանայք: Առաջինի անունը Տրինիդադ էր, 13 տարեկան մի աղջիկ, ով ծաղկում էր «մահացու-սպանիչ-գեղեցիկ կանացի գույնով»: Այստեղից է նաև մաշկի հոտով, սիրո ձգողականությամբ սիրած էակին մթության մեջ գտնելու ազդակը, որ Բուենդիա եղբայրներից մեկին` գիշերով, բազմաթիվ քնած մարդկանց միջով, հասցնում է Պիլար Տերներայի գիրկը: Սա սիրո հոտն էր: Սա էգի կրքահարույց հոտն է:

Սիրո հասունացումն անցնում է նաև կենդանամերձության շրջան, այս կողմերում էշ ու հավ: Իսկ առաջին կինը գետի մակընթացություն հիշեցնող ծանր շնչառությամբ նրան տղամարդու գործունեության ուղեգիր է տալիս, երբ ինքը 14 տարեկան էր: Ասես Ֆեդերիկո Ֆելինիի հանճարեղ ֆիլմը լինի' «Ամարկորդ»-ը: Վերապատմելը իմաստ չունի: Մարկեսը այն հաստատ տեսել է: Կենսագրականի շարադրման ժամկետներն են հուշում դա և մղում այդ ստույգ ենթադրության:

Պարզվում է, որ մակընթացության պես ծանր շնչառություն ունեցող տարփուհու հաճախորդներից էր նաև նրա կրտսեր եղբայր Էնրիկեն: «Մենության...» մեջ երկու եղբայրների սիրուհին էր Պիլար Տերներան: Սիրային արկածները կրկնվում են:

Իրական սիրո մի հերոսուհիª Մարիա Ալեխանդրինա Սերվանտեսը «իր գիշերից հետո» անհայտանում է: Տարիներ շարունակ տանջող կարոտից ազատվելու համար նրա կերպարը մարմնավորում է վեպերից մեկում,  իբրև անառականոցի տիրուհի, թեև իրականում այդպիսի բան չի եղել:
Կանայք մշտապես եղել են նրա կյանքում, համենայն դեպս սա նախաամուսնական շրջանն է, և նա պարզ ու գեղեցիկ պատմում է իր կյանքի այդ երանելի պահերի մասին: Իսկ ինչո՞ւ ոչ... Նույնն է, թե շոգին ծարավ մի պահի սառույցը միջին մի բաժակ վարդի օշարակ խմես: Եվ պետք չէ սեռական կյանքի մաքուր ազատությունը դնել արգելակի տակ և ամեն անգամ բացատրություն և արդարացում որոնել... Ծարավ ես, խեղդվում-տոչորվում ես, պիտի խմես սիրո քաղցր թույնը: Չխմես` կմեռնես:

Լիցեյում 15 տարեկանից սկսած սովորում է ծխել, ինչը դառնում է սովորություն և հատկապես գրելիս ուղեկցում է նրան, իսկ առավոտները հասնում է ծխախոտային խումհարի: Հասել է երեք տուփի, անցել չորրորդին:

Իր «Անիծյալ ժամանակ» վեպի կապակցությամբ գրում է, որ այն շարադրել է  «իր հնդկացիական լեզվով», իսկ Մադրիդում հրատարակվել են մադրիդյան բարբառով, որ բնագրից հեռացում է նշանակում: Քիչ անց անդրադարձ է անում, որ վեպն ինքը ՙթարգմանել  է   «իր կարիբյան» բարբառով և այն համարել վեպի առաջին իսկական հրատարակությունը: Խոսքը իսպաներենի լեզվական շերտերի մասին է, որոնցից իրենը մայրենի բարբառն էր: Հնդկացիական լեզուն այս դեպքում, կարծում եմ, այլ բան չէ, քան իսպաներենի Կարիբյան ափի խոսվածքը:

Տարիքի հետ տղան դանդաղ, բայց նկատելի օտարանում է ընտանիքից: Ծնողներն անհանգիստ են, մտահոգված են նրա ապագայով, գուցե բժիշկ դառնա, որևէ բնագավառի լավ մասնագետ, գծագրող, երաժիշտ, եկեղեցական երգիչ, կիրակնօրյա քարոզիչ: Իսկ գուցեև ` գրող:
Մի օր մայրը դիմում է որդուն. «Ասում են, եթե ցանկանաս, դու կարող ես դառնալ լավ գրող»: Եվ տղայի պատասխանը. «Եթե գրող'  ապա մեծ, իսկ այդպիսիք մեր ժամանակներում արդեն չեն լինում»:

Մի երեկո, որդու հետ խոսելու փոխարեն, մայրը լալիս է առանց արցունքների: Դա ևս խոսք էր: Ուիշ մի այբուբեն, ուրիշ մի աշխարհի ձայն:

Գաբիտոն շատ նման էր հորը, այդ մասին ակնարկում է հայրը, իսկ որդին, որ սկզբում կասկածում էր, ավելի ուշ ավելի է պնդում այդ նմանությունը   «Հայելու մեջ ես ինձ ավելի հորս էի նմանեցնում, քան ինքս ինձ»: Ընտանիքի մենությունն ու անապահով վիճակը նկատի ունենալով մայրը խորհուրդ է տալիս. «Քո կրթության շարունակության ճիշտ լուծումը այն կլինի, որ ինքդ կարողանաս վճարել»:

Ծնողների համաձայնությամբ 1948-ի փետրվարին ընդունվում է Բոգոտայի Ազգային համալսարանի իրավաբանական բաժանմունքը, բայց ուշքն ու միտքը գրականությունն էր: Ունևոր ընկերները գրքեր էին գնում և սեղմ ժամկետով տալիս էին նրան կարդալու: Եղել է նաև, որ գրախանութից և գրադարաններից գրքեր է գողացել, որովհետև ուսանողությունն այն մտայնության էր, որ գիրք գողանալը ոչ թե մեղք է, այլ սոսկ հանցագործություն, նույնն է, թե' գրքի գողը գող չէ:

Հեղինակներն ազդեցիկ են և շարքն ընդլայնվում է Խորխե Լուիս Բորխես, Դավիթ Հերբերտ Լոուրենս, Օլդոս Հաքսլի, Գրեմ Գրին, Չեստերտոն, Վիլյամ Այրիշ, Կետրին Մենսֆիլդ և ուրիշներ: Ջոյսի «Ոդիսևս»-ը ընկալվում է որպես ժամանակակից Աստվածաշունչ:

Ժամերն անց էր կացնում ուսանողական սրճարանում, որոնք նաև մշակութային հաղորդակցության ու գրքափոխանակության կենտրոններ էին: Այստեղ նաև քննարկվում էին նոր կարդացած գրքերը: Ջոյսի հիշյալ վեպի «լուրջ վերընթերցումից» հետո գրում է. «Ոդիսևս»-ը ոչ միայն ինձ օգնեց բացահայտելու իմ ինքնուրույն ներքին աշխարհը, ինչի մասին ես չէի էլ կասկածում, այլև ճանաչել գրելու անգնահատելի տեխնիկան, որ ունակ է բացելու լեզուն, խելոք կառավարել ժամանակը, տիրապետել մտքերի կառուցման արվեստին»: Ավելանում է Կաֆկայի «Կերպարանափոխություն»-ը: Երևակայությունը բորբոքվում է և հորդում է գրելու տենչը:

Բոգոտան նրա համար ոչ միայն Կոլումբիայի մայրաքաղաքն էր, այլ նախևառաջ մի վայր, որտեղ բանաստեղծներ էին ապրում: Իսկ բանաստեղծությունը, ըստ գվատեմալացի բանաստեղծ, հրապարակագիր Լուիս Կորդոսա ի Արագոնի' նրա համար «իր տեսակի մեջ սեփական գոյության միակ զգացողությունն էր»:

Այսպես կյանքի պոեզիա էին ստեղծում Խուան Ռամոն Հիմենեսը, Ռուբեն Դարիոն, Գարսիա Լորկան, Պաբլո Ներուդան, Վիսենտե Ռիդոբրոն: Դա սրտի ձայն էր ընդդեմ պառնասյան հնագիտության, իսկ նա, ինչպես արդեն նշել ենք, ուսանողական տարիներից մտերիմ էր «Քար և Երկինք» խմբակցության հետ:

Ըստ Մարկեսի` իր թե՛ լիցեյական գործերը, թե՛ արձակն ու բանաստեղծությունները կրել են «Քար և Երկինք» գրական խմբակցության ազդեցությունը։ Այսպես՝ թեկո՛ւզ ազդեցություններով, գրականությունը նրա համար դառնում է կեցության մի գեղեցիկ օազիս։ Գրական անուններին ավելանում են նաև փիլիսոփաները, գեղագետները, տեսաբաններն ու քննադատները, նրանց թվում նաև Օրտեգա ի Գասետը։

Թվարկում է գրական անուններ ու երկերի վերնագրեր, որոնցով ստեղծվել է ստեղծագործական միջավայր՝ Հեմինգուեյ, Խորխե Լուիս Բորխես, Խուլիո Կորտասար, Ֆելիսբերտո Էրնանդես... Ճամփորդական մի պահի նրա ձեռքին էր Օլդոս Հաքսլիի «Ձայնակարգություն» («Կոնտրապունկտ») վեպը։ Առավել տպավորվում են Ֆոլկների «Գյուղակ», «Աղմուկ և ցասում», «Երբ ես մեռնում էի», «Վայրի արմավենիներ» երկերը, Ջոն Դոս Պասոսի «Մանհեթեն»-ը, Վուլֆի «Օրալդո»-ն, Ջոն Սթայնբեկի «Մկների և մարդկանց մասին», «Ցասումի ողկույզներ» երկերը, Ռոբերտ Նաթանի «Ջենիի դիմանկարը» և Էրսքին Քոլդուելի «Ծխախոտի ճանապարհը»։

Մի կողմից կյանքի գիրքն էր՝ ծննդավայրը, մարդիկ, ճակատագրերը, ճանապարհները, բնակավայրերը, մեծերից փոխանցվող պատմությունները, հարազատ բարբառը, բնաշխարհը, ազգագրությունն ու կենցաղը, մյուս կողմից` մարդկային քաղաքակրթության ստեղծված գիրքը՝ Սուրբ Գրքից մինչև հունա-հռոմեական ժամանակների և հետագա դարաշրջանների դասականներ և մինչև իր անմիջական նախորդներն ու ժամանակակիցները։ Սպունգի պես նա ներծծում էր ամեն ինչ, բայց այդ ամեն ինչը մարմնավորում էր մի միջավայրի մեջ, որ ուներ թավ ու գունեղ մերձարևադարձային երփնագիր. խոնավությունից ու արևից հափրացած բուսականություն, գետերի ու ծովերի թարմ մի շունչ, որ նորոգվում էր օվկիանոսի ծփանքով, լեգենդներ, առասպելներ, ավանդազրույցներ զարմանահրաշ պատմություններ և բնական կենսակերպից դեպի քաղաքակրթություն զատվող, անջատվող իրականություն՝ իր խորապես անհատական կերպարներով։ Նորը գալիս էր առանց հարցնելու, գալիս ու նոր հունի մեջ էր դնում ավանդական կյանքն ու կենցաղը, իսկ հինը գերեզմաններից կանչող ձայների պես որքան տագնապալի, նույնքան հարազատ էր և մշտապես ներկա... Սիրեններ կոչված հուշկապարիկներն ապրում են ամեն տեղ և կանչում իրենց կախարդիչ ձայներով...

Առաջին պատմվածքը` «Երրորդ հնազանդեցումը», 1947-ի սեպտեմբերի 13-ին տպագրել է Բոգոտայի «Էլ Էսպեկտադոր (դիտորդ)» թերթի «Ֆին դե լա Սեմանա» հավելվածում։ Բակալավրի աստիճան ստանալուց անցել էր ինը ամիս, նա անգամ այդ թերթը գնելու գումար՝ հինգ սենտավո չուներ։ Այդ գումարով կարող էր տրամվայ նստել, խոսել հեռախոսով, մի գավաթ սուրճ ըմպել կամ կոշիկները փայլեցնել։ Ի վերջո հայտնվում է «պարոն Աստվածային Նախախնամությունը»՝ թերթը ձեռքին, և գրողը խնդրում է թերթը նվիրել իրեն։ Պատմվածքը գրել էր Կաֆկայի «Կերպարանափոխության» ազդեցությամբ. հիմա, կարդալով, հիասթափվում է իր գրածից։ Իրենից վերստին չհիասթափվելու համար՝ այդ պատմվածքը հանդգնել է կարդալ միայն քսան տարի անց և այդ անգամ ավելի բարյացակամ է գտնվել իր երախայրիքի հանդեպ։ Առաջին հրապարակումից հետո նա գիտակցում է իր թերությունները՝ գրի անճոռնությունը և մարդկային հոգու չիմացությունը։

Քառասուներկու օր անց՝ 1947 թ. հոկտեմբերի 25-ին տպագրվում է երկրորդ պատմվածքը՝ քսանամյա արձակագիրը նույն թերթում արժանանում է գնահատանքի և համարվում հուսատու աստղ։ Նրան առաջին գնահատողը Էդուարդո Սալամեան էր։ Բոգոտա է գալիս Պաբլո ՆԵրուդան և գրական հավաքներում խոսում պոեզիայի քաղաքական-քաղաքացիական հնչեղության անհրաժեշտության մասին։ Հետագայում այդ իսկ գաղափարախոսության բերումով Ներուդայի մուտքը Կոլումբիա արգելվում է անձամբ երկրի նախագայի կողմից։

Մարկեսի կոչումն արձակն էր, բանաստեղծական ներշնչանքը թեև մնում է հեռվում, բայց յուրահատուկ կշռույթ է հաղորդում արձակին։ Նրա առաջին պատմվածքները յուրահատուկ էին և շատերը չեն կարողանում որոշել, թե ի՞նչ ժանր է։

Ուսման մեջ առաջադիմությունը ոգևորում է ծնողներին, և նրանք դյուրակիր արդիական մի գրամեքենա են նվիրում իրենց որդուն, գուցեև թաքուն երազում են նրա գրական փառքի մասին։

Գրական-ուսանողական առօրյային ավելանում է քաղաքական կյանքի խճանկարը։ Իսպանիայի գաղութային լծից ազատվելուց հետո երկրում շարունակվում են քաղաքացիական բախումները, որ լարվածության է հասնում 1940-ական թթ. երկրորդ կեսին։ Այդ թոհուբոհի մեջ հիշվում է Կուբայի ուսանողության առաջնորդ, Հավանայի համալսարանի պատգամավոր Ֆիդել Կաստրոն, ով մասնակցում էր ուսանողական պան-ամերիկյան համաժողովին և ում հանդեպ Մարկեսը տածել է մշտական հիացմունք ու հարգանք։

Քաղաքացիական լարվածությունը վերածվում է բախումի, և Բոգոտայի փողոցները լցվում են սպանվածների դիակներով։ Կարգախոսը՝ «Կոլումբիական ժողովրդավարության համար ավելի լավ է մեռած նախագահը, քան փախած նախագահը»։ Այդ անկարգությունների համար մեղադրվում է թե՛ Ֆիդել Կաստրոն, թե՛ նույն հավաքի մեկ այլ մասնակից, արդեն հիշատակված Լուիս Կարդոսա ի Արագոնը (օգտագործված է նաև գրության Կարդոսա-Արագոն ձևը)։ Դեպքերի զարգացումը հասնում է 1948 թ. ապրիլի 9-ին, օր, երբ ըստ Մարկեսի՝ Կոլումբիայում սկիզբ է առնում 20-րդ դարը։ Ամեն ինչ պայամանավորված էր իշխանափոխությամբ։

Վրա է հասնում ստեղծագործական կյանքի վերջնական ինքնաճանաչման պահը. «Առավելագույն չափով պարզ է, որ լրագրությունը իմ փեշակը չէր։ Ես կուզեի լինել առանձնահատուկ հեղինակ, բայց դրա փոխարեն նմանվում էի ուրիշ հեղինակների, ովքեր ոչինչ ընդհանուր չունեին ինձ հետ։ Այդպիսով, այդ օրերին ես խորհրդածությունների մեջ էի, քանզի Բոգոտայում իմ տպագրած առաջին երեք պատմվածքներից ու Էդուարդո Սալամեայի և ուրիշ քննադատների ու բարեկամների կողմից ինձ հասցեագրված այդքան բարձր գնահատականից հետո ես ինձ զգում էի փակուղու մեջ»։ Բայց այնքան էլ հեշտ չէր իրականացնել լրագրությանը հրաժեշտ տալու ներքին որոշումը, որովհետև դա իր ապրուստն էր։ Թեև ծնողներին հայտնում է, որ թերթում իբր բավարար չափով վարձատրվում է, բայց դա այնքան էլ այդպես չէր։ Երբեմն, ինչպես առաջ, քնել է խմբագրության պահեստում՝ թղթի հսկայական փաթեթների վրա։

Ճոճացանցը թևի տակ՝ քնում էր նաև ուր պատահի։ Միջավայրի համար նրա ներկայությունն այնքան էլ սովորական չէր, որովհետև քնի մեջ խոսելու սովորություն ուներ։ Շարունակում է ընթերցանությունը։ Հիմա՝ Սոֆոկլես, Ալեքսանդր Դյումա...

Ընկերներից մեկի՝ Ալվարոյի տանը ծանոթանում է նրա գրադարանին. «Սրանք համայն աշխարհի բացառիկ գրողներն են, ովքեր գիտեն իսկապես գրել»,- ասում է նա։ Այստեղ Ալվարոն պատմում է նաև Ասորինի և Սարոյանի մասին, ովքեր իր կուռքերն էին և որոնց հանրային ու անձնական կյանքը գիտեր անմնացորդ։

Այստեղ էլ առաջին անգամ լսում է Վիրջինիա Վուլֆի անունը, նվեր ստանում նրա «Տիկին Դելլոուեյ» վեպը։ Հերթը հասնում է Հերման Մելվիլի «Մոբի Դիկ»-ին, Նաթանայել Հոթորնի վեպերին։ Հանդիպում է նշանավոր բանաստեղծ Լուիս Կարլոս Լոպեսի հետ, ով շեղաչ լինելով, ուներ Միաչքանի մականունը։

Նրա մեջ տպավորվում են արտառոց դեպքերը։ Օրինակ, տասներկու տարեկան մի աղջկա թաղումից հետո, երկու հարյուր տարվա ընթացքում նրա մազերն աճել էին քսաներկու մետր։ Այս տպավորությունը հետագայում պիտի վերամարմնավորվեր վեպերից մեկում։

Ահա մեկ այլ դրվագ. պատմում է գաղտնախորհուրդ աղոթքների մասին, որով կարող էին մեռյալներին հարություն տալ և հակառակը։ Նրանցից մեկն ապրեց այնքան, ինչքան ցանկացավ, կամ կարծիք կար, որ նա արդեն 233 տարեկան է, բայց 66-ից այն կողմ այլևս չծերացավ։ Հեքիաթն այսպես շարունակվում է նաև իրականության մեջ, և նա նախապատրաստում է ամեն բան, «որպեսզի գրի գերբնական իրապաշտության տարեգրությունը»։ Հենց այս «գերբնականն» էլ դարձավ ու անվանվեց մոգական իրապաշտություն։

Այդ տպավորություններով սկսում է իր առաջին վեպը՝ «Տուն», որից մնում է սոսկ վերնագիրը։ Պետք է պատկերեր Կոլումբիայի Կարիբյան եզերքի հազարօրյա պատերազմը։ Մի գրքույկի մեջ՝ նվիրված այդ պատերազմի վետերաններից մեկին, հանդիպում և մտապահում է Բուենդիա ազգանունը, իսկ նկարով այդ վետերանը շատ նման էր իր պապին։ «Տուն»-ը պիտի պատմեր «մեկ ընտանիքի էպոպեայի մասին»։ «Տուն» վերնագիրը մտածված էր այնպես, որ գործողությունները մշտապես կատարվեն նույն տան մեջ։

Չի կարելի ասել, թե Մարկեսի այս կենսապատումի ներքին կառուցվածքը ամուր է։ Զգալի են հիշողության կորուստի հետքեր, որովհետև շատ են կրկնությունները։ Օրինակ 414-րդ էջում իրենց ընտանիքի՝ տատի, հոր երեխաների, նորածին եղբայր-քույրերի մասին գրում է այն, ինչ արդեն գրել էր։ Ծնողները չէին հասցնում մեծացնել երեխաներից մեկին, երբ արդեն լույս աշխարհ էր գալիս հաջորդը։ Բոլոր դեպքերում Մարկեսը՝ ավագը երեխաների մեջ, սիրով նորից թվարկում է իր բոլոր եղբայրների և քույրերի անունները, հիշում նրանց կյանքի առանձին դրվագներ։

Նույնը և չորրորդ տուփ ծխախոտին անցնելու իր ծխամոլության կապակցությամբ։

Վեց կիսամյակ տանջվելուց հետո ուսանող Մարկեսը թողնում է իրավագիտության բաժանմունքը, որովհետև վերջնականապես ու մեկընդմիշտ տարված էր իսպանական Ոսկե դարի անփոխարինելի պոեզիայով։ Այդ ժամանակ քսաներեք տարեկան էր, թերթերի հավելվածներում հրատարակել էր վեց պատմվածք ու շարունակում էր կարդալ ձեռքն ընկած ամեն ինչ, որպեսզի յուրացներ «արձակի տեխնիկան»։ Դա հոր սրտով չէր, որովհետև տղան խաղում էր իր ու ընտանիքի բախտի հետ՝ ապահով իրավաբանի հեռանկարը զոհելով գրողի անորոշ զբաղմունքին։

Իսկ համալսարան վերադառնալ նա հենց այնպես այլևս չէր կարող՝ քննություն չէր հանձնել երկու առարկայից երկրորդ կուրսում, երեքը՝ երրորդ։ Դրա փոխարեն պատմվածքներ ու հոդածներ էր գրում։

Մայրն այդ կապակցությամբ տունը վաճառելու ճանապարհին հարցնում է որդուն. «Հը՛, ի վերջո, ես ի՞նչ ասեմ հայրիկիդ»։ «Ասացեք նրան, որ միակ բանը, ինչ ես ուզում եմ կյանքում, գրող դառնալն է, և ես գրող կդառնամ»,- մորը Դուքով դիմելով՝ պատասխանում է որդին։

Մեկ այլ դրվագում զրույցը դարձյալ ընթանում է նրա շուրջ։ Մայրը բժիշկին ասում է. «Պատկերացնո՞ւմ եք, կնքահա՛յր, նա ուզում է գրող դառնալ»։ Բժիշկի աչքերը փայլատակում են. «Դա հրաշալի է... Դա չէ՞ որ երկնային պարգև է»,- բացականչում է նա և ճշտում գեղարվեստի սեռը՝ բանաստեղծությո՞ւն, թե՞ վեպ ու պատմվածք։ Եվ գնահատությունը. «Չգիտեմ, թե դու ոնց ես գրում, բայց պատմում ես արդեն որպես գրող»։

Ահա կենսապատումի մեջ ներխուժում է նրա գրական առօրյան՝ աշխատանքը խմբագրություններում (առաջինը՝ «Էլ Էռալդո», Բարանկիլիայում), ակնարկներն ու հոդվածները, գրական հանդիպումները, գեղարվեստական երկերը... Ահա այդ օրերի նրա կերպարը. «Առաջին շաբաթներին թերթի խմբագրությունում ես գրում էի մինչև ուշ գիշեր և քնում էի մի քանի ժամ՝ ուղղակի դատարկ խմբագրատանը կամ տպագրական թղթի փաթեթների վրա...»։ Այսպես աստիճանաբար ձևավորվում են նաև նրա գրական շրջանակն ու նախասիրությունները։

Այս ընթացքում խորհում է նաև գրի մեջ ընթերցողի երևակայության համար նախատեսված տարածության մասին։

Ձևակերպվում են գրական վարպետության դասընթացի պահանջները.

-երբեք ոչ մեկի ցույց մի տվեք ձեր գրելիք նյութի սևագրությունը,

-որպես գրող իմ թերություններից մեկն այն է, որ ես չեմ խոսում անգլերեն,

-պատմվածքը և վեպը ոչ միայն գրական երկու տարբեր տեսակներ են, այլ իրենց բնույթով երկու տարբեր օրգանիզմ,

-առավոտվա մեռյալ ժամերին ես գրում էի իմ պատմվածքները,

-անգամ մեքենագրական սխալը ինձ հանում է հունից, ինչպես ստեղծագործական սխալը...

-առաջինը, ինչ գրողը պիտի գրի, իր հուշերն են, քանի դեռ հիշում է դրանք,

-«Ես չէի համարձակվում խոստովանել, որ «Տերևահողմ»-ի առիթով ինձ հետ կատարվեց նույնը, ինչ «Տան» հետ. ինձ ավելի հետաքրքրում էր ոչ թե նյութը (թեման), այլ տեխնիկան»։

1950-ին Մարկեսը ոչ միայն լրագրության ու գրականության, այլև կինոյի տենդի մեջ էր։ Գրում է Ֆոլկների նորավեպի հիման վրա Կլարա Բրաունի նկարահանած «Աճյուն պղծողը» և Ռոբերտ Նաթանի պատմվածքի Վիլյամ Դիտերլիի էկրանավորած «Ջեննիի դիմանկարը» շարժանկարների մասին։ Հավաքում է կինոյին նվիրված գրքեր և համալրում գրադարանը։

Քսաներեքամյա երիտասարդ գրողը լիարժեք գրական տարերքի մեջ էր՝ գրական միջավայր, գրական ընկերներ, առանձին գրական հեղինակություններ, բուռն գրական առօրյա։

Այս օրերին պատահաբար ծանոթանում է ապագա կնոջ՝ Մերսեդես Բարչայի հետ՝ ծնունդով Սուկրայից, դեղագործի աղջիկ, տասներեք տարեկան, ում ամուսնության առաջարկ է անում։ Հանդիպում են «Պրադո» հյուրանոցի պարահրապարակում։ Աղջկա հայրը՝ Դեմետրիոն, ազատամիտ էր և քաղաքական հալածական։ Մինչդեռ ապագա գրողը կոմունիստի համբավ ուներ։ Ուսումը իրավաբանականում կիսատ թողած, երկրորդ-երրորդ կուրսերի մի քանի քննություն չհանձնած ուսանողը, ով պարտավորված էր նաև տան հոգսերով, այս օրերին ավարտում է իր առաջին վեպը՝ «Տերևահողմը» (1948, թարգմանվել է «Տերևաթափ»)։

Գեղարվեստական պատումի ոճը հետագայում նրան ուղեկցում է նաև ինքնակենսագրականի շարադրանքի մեջ. «Առաջին գիշերն իմ ծնողները քնեցին բազմոցին՝ հյուրասենյակում և տեսան տիկնոջ ուրվական, որ, առանց իրենց նայելու, անցել էր մի ննջարանից մյուսը՝ կարմիր ծաղիկ հագուստով և ականջների ետևում գույնզգույն ժապավեններով կապված կարճ մազերով»։

Ահա մեկ ուրիշ կերպար՝ մորաքույր Պան, ով իննսուն տարեկանում տաքսիով գալիս է հարազատներին հրաժեշտ տալու, որովհետև զգում էր, որ պիտի մեռնի, իսկ մահը վրա է հասնոմ հարյուր մեկ տարեկանում։

Մարկեսին ուղղված մեղադրանքներից մեկը կենցաղագրությունն էր։ Կենցաղը նրա ստեղծագործության հիմքն է՝ ներքաշված ժառանգականության ու հավիտենության հրաշքի մեջ։ Այս կապակցությամբ գրում է. «Կյանքն ինքն է ինձ սովորեցրել գրական օգտակար գաղտնիքներից մեկը՝ ինչ-որ բան հարցնելու նպատակով դուռը չծեծելու համար սովորել կարդալ իրականության մեհենագրերը»։

«Տերևահողմ» վեպն՝ ըստ նրա՝ «Գիրք էր, որ ինքը տեսել էր մոր հետ ճամփորդությունից հետո»։ Հրատարակիչները մերժում են վեպի տպագրությունը (լույս է տեսել 1955-ին)։ Այս պայմաններում տան հոգսը թեթևացնելու նպատակով աշխատում է գրավաճառ։ Պարբերաբար հիշեցնում է մի դեպք, թե ինչպես իր պապ Նիկոլաս Մարկեսը սպանել է Մեդարդո Պաչեկոյին։ Այս դեպքը Պրուդենսիո Ագիլարի սպանությամբ կա «Մենության» մեջ։ Հետո արդեն հանդիպում են սպանողի և սպանվողի թոռներ, հիշողությունը շարունակվում է որպես իրական կյանք։

Մարկեսն ասես ներկայացնում է «Մենության» ուրվագիրը՝ առանցքային դիպաշար, նախակերպարներ, պատումն առաջ տանող պատմություններ։ Ուսումնասիրողը կարող է բազմաթիվ ընդհանրություններով ներկայացնել կենսագրականի ու գեղարվեստականի հատման սահմանագիծը և ցուցանել, որ կենսագրականն իր առաջին իսկ մտաբերումներով արդեն իսկ գեղարվեստական է...

Գրքի վերջին՝ ութերորդ դրվագում հեղինակը ներկայացնում է իր աշխատակցությունը «Էլ Էսպեկտադոր» թերթին, ուր տպագրվում էին նաև նրա պատմվածքները։

Դեպքերը հասնում են 1955-1956 թթ.։ Թերթում եղել է կինոյի քննադատ՝ երկու տարում գրել է 75 հոդված, նաև 600 խմբագրական և 80 լրատվական թղթակցություն։

Զուգահեռ առաջ է ընթանում գրական կյանքը, և գրողը «Էլ Կոլոմբյանո» թերթին տալիս է իր առաջին՝ «ինքնասպանության ատիճանի» անկեղծ հարցազրույցը։

Մարկեսը, ինչպես գրեթե բոլոր գրողները, ունեցել է իր երաժշտական հակումները։ Սկզբնական շրջանում իր սահմանափակությունը համարում էր այն, որ չէր կարողանում գրել երաժշտության ներքո, որովհետև ավելի մեծ ուշադրություն էր դարձնում լսելիքին, քան գրելիքին։ Ստեղծագործական ձևավորումը դեռևս շարունակվում է՝ տեղ տալով երաժշտությանը։ Ազգային գրադարանի երաժշտական սրահում նա սկսում է կարդալ մեծ երգահանների երաժշտության հնչյունների ներգործությամբ։ Նա հայտնաբերում է «երաժշտության տարածությունը», ինչը և դառնում է նրա նվիրական կիրքը։ Ժամանակի ընթացքում ընտելանում է երաժշտության առկայությամբ գրելուն։ Երաժշտության բնույթը կախված էր գրելիքի բովանդակությունից։ Ավելի ուշ մասնագիտական աչքն ընդհանուր նմանություններ է նկատել նրա վեցերորդ՝ «Նահապետի աշունը» վեպի և Բելա Բարտոկի «Երրորդ կոնցերտ դաշնամուր համար» ստեղծագործության միջև։ Խոստովանում է, որ վեպը գրելիս լսել է այդ երաժշտությունը և զարմանում, որ նմանությունն այնքան ակնհայտ է, որ անգամ կողմնակի աչքն է նկատում։ Դա նկատել է նաև Նոբելյան մրցանակի հանձնաժողովը։

Կոլումբիայում գրական մրցանակաբաշխությունները համարում է «հասարակ սոցիալական կատակերգություններ», որոնք, լավագույն դեպքում, գավառական առաջնություններ էին։

Նավաբեկության ու թմրաբիզնեսի հետ կապված մի պատմության լրագրողական բացահայտումն ու լուսաբանումն ավարտվում է նրա և թերթի խմբագրության դեմ ուղղված սպառնալիքներով։ Նրան խորհուրդ են տալիս միառժամանակ բացակայել Կոլումբիայից։ Խմբագիրը նրան գործուղում է Շվեյցարիա՝ Ժնև, լուսաբանելու «Մեծ քառյակի» հանդիպումը։ Գործուղման մի քանի օրը դառնում է «գրեթե երեք տարի»։

Կոլումբիայից հեռանալուց առաջ մաքրում է գրասեղանն ու դարակները և պատռում ու աղբարկղն է նետում «Տերևահողմ» վեպից դուրս մնացած «Մակոնդոյում անձրևին նայող Իսաբելի մենախոսությունը» հատվածը։ Ծանոթներից մեկն այցելում է նրան, աղբարկղից հանում է ձեռագիրն ու տպագրում «Միտո» ամսագրում։

Առավոտյան ժամը յոթին դեպի օդանավակայան ճանապարհին Մարկեսը տեսնում է Մերսեդեսին. բարեկազմ ու հեռու՝ դռան մուտքի մոտ նա նստած էր ինչպես քանդակ։ Նրա հագուկապը ժամանակի թելադրանքով էր՝ կանաչ շրջազգեստ՝ ոսկե ժանյակներով, իսկ մազերը սանրված էին ծիծեռնակի թևերի պես։ Լարված հանգստությամբ նա ինչ-որ մեկին էր սպասում, նրա՛ն, ով պիտի գար, բայց առայժմ գնում էր։ Օդանավակայան շտապող գրողը մի պահ մտածում է` կանգնեցնել տաքսին և մոտենալ, բայց, իր անհաստատ կյանքը նկատի ունենանալով, որոշում է ճակատագրին ձեռնոց չնետել։ Ինքնաթիռի մեջ այս պահի հիշողությունն արդեն կեղեքում ու այրում է նրան, և նա նամակ է գրում Մերսեդեսին. «Եթե այս նամակիս պատասխանը մեկ ամսվա ընթացքում չստանամ, մեկընդմիշտ կմնամ ապրելու Եվրոպայում»։ Ինքնաթիռը փոխելու ընթացքում օդանավակայաններից մեկում, օվկիանոսը չհատած, նամակը փոստարկղն է գցում։ Ժնև հասնելուն պես պատասխան նամակն սպասում էր նրան։

Ահա այստեղ՝ Եվրոպա մուտքով և հայրենիք վերդառնալու պայմանավորվածությամբ ավարտվում է այս ինքնապատումը։ Շարունակությունը գրե՞լ է, թե՞ ոչ, հայտնի չէ։ Իսկ շարունակությունը մեծ ժամանակ է՝ 1950-ականների կեսերից մինչև... 2014-ին նախորդող տարիները, շուրջ վեց տասնամյակ։ Սակայն հայտնի է, որ կյանքի վերջին տարիներին նա ծանր հիվանդ էր, տարել էր երկու վիրահատություն, իսկ որ ավելի սարսափելի է` կորցրել էր հիշողությունը։ Ինչից ամենից շատ էր վախենում` իր հետ կատարվեց։

Իր կյանքի ճանապարհին Մարկեսն արձանագրում է բոլոր մանրամասները, բայց չի մանրանում, հաճույքով թվարկում է բնակավայրերի ու մարդկանց անունները՝ զարմանալիորեն պահելով դրանց բանաստեղծական-մոգական ներգործության ուժը։ Սա անունների ու ճակատագրերի յուրահատուկ գեղագիտություն է։ Տեղանունների և անձնանունների թվարկումներն ունեն նախակերպարային հավաստիություն, այդ կապակցությամբ ահա թե ինչ է գրում. «...ես հասկացա, որ իմ վեպերի հերոսները չեն կենդանանա, քանի դեռ իրենց կերպարին ու բնավորությանը համապատասխան անուն չեն ստացել»։ Անունը ոգեկոչում է մարդու հիշատակն ու բնակավայրի ոչ թե սոսկ պատմությունը, այլև կենդանի ոգին։ Փառահեղ են տեղանքի, աշխարհագրական վայրերի ու բնակավայրերի մանրակրկիտ ու գունեղ նկարագրությունները։

Մի տեղ այսպիսի արտահայտություն է օգտագործում. «Ինչ-որ պահի ես կորցրեցի զրույցի թելը...»։ Սա ինքնավերահսկողության պահ է, որ գեղարվեստական արձակի և այս ինքնապատումի մեջ զարգացնում ու հանգույցի է բերում պատումի բոլոր «թելերը» (գծերը)։

Ծնողները եղել են լավ պատմողներ, և երբ ինքը կես դար անց նրանց կերպարները կերտել է «Սեր խոլերայի ժամանակ» երկում, «ապա չի կարողացել զանազանել ճշմարիտը մտացածինից»։ Այստեղ է հենց Մարկեսի պատումի ու ոճի բանալին։ Մտացածին-երևակայականն այնքան ճշմարտանման էր, որ ինքնին արդեն հյուսում է մոգական կամ գերբնական իրապաշտության հեքիաթը։

Այստեղ իր դերն ունի նաև չափազանցությունը։ Երկրորդ գլխի սկզբում գրում է, որ մեկ անգամ մղձավանջային մի ողբերգույթյուն նկարագրելիս, որպեսզի ներգործությունն ավելի ընդգծի, երեսուն զոհը դարձնում է երեք հազար զոհ։ Շարունակում է. «Իրականությունն ընդունեց իմ ճշմարտությունը. վերջերս, գնդակահարության տարելիցի կապակցությամբ, սենատի խոսնակը հրապարակավ խնդրեց մի րոպե լռությամբ հարգել երեք հազար անմեղ ընկածների հիշատակը»։

Այսպես բնական է նաև նրա լեզվական զգացողությունը։ Իսպաներենը նախորդ դարում Կոլումբիա էր ներթափանցել Վենեսուելայից և համեմվել ու երանգավորվել Կարիբյան ծովափերին ավելի վաղ հայտնված աֆրիկյան ստրուկների բառերով, արտահայտություններով ու տեղական խոսվածքներով։

Խոսքի կախարդանքի իրականացմանը մեծապես նպաստում է մանկությունից մտապահած խոսքը. «Երեխաների սուտը մեծ տաղանդի նշան է», քանզի երբ սուտ են խոսում՝ հորիինում են... Սա այն սուտը չէ, որ վերածվում է կեղծիքի ու իրականության վերափոխման-օտարացման-նենգափոխման։ Սա կատարված փաստը երևակայությամբ վերափոխելու հմտությունն է, որից հյուսվում է գեղեցիկ խոսքի կախարդանքը։

Ամենամեծ նորությունը, որ Մարկեսը բերեց, հենց այդ գեղեցիկ խոսքի կախարդանքն է, իր ասած գերիրապաշտությունը, որ վաղուց շրջանառվող նույն մոգական իրապաշտությունն է, կյանքի որքան գեղադիտակն ու աճպարարությունը, նույնքան և ավելի՝ կյանքի հեքիաթը, մարդուն մանկությունից ուղեկցող աներևակայելի պատկերացումների շղթան։

Մարկեսի աշխարհում ամեն ինչ հնարավոր է, որովհետև այդ ամենն իրական է մարդու մտքի ու երևակայության մեջ։ Մարկեսն ստեղծեց հնարավոր ամբողջական ու լիարժեք մարդու կերպար, իրական ու անիրական ավելի մեծ տարածության ու ժամանակի մեջ և ինքնաբացահայտման անսահման հնարավորություններով։ Սա միանգամայն նոր հանգրվան է դեպի մարդը տանող ճանապարհին, որ գրականության առաջնային նպատակն է Հոմերոսից առ այսօր։

Տեղատարափ անձրևների ու աստվածաշնչյան ջրհեղեղի միջով լողում է մի նավակ, որի մեջ մի մարդ է, ինքը՝ նորին մեծություն Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը, մեր օրերի Նոյ նահապետը. այդ նավակը բարձրանում է դեպի վեր, դեպի մարդկության փրկության մի նոր Արարատ՝ Նոյյան տապանի հանգույն աշխարհը փրկվելու մարդակործան ժամանակների բարքերից և պահպանելու նվաճումը՝ մարդկության հիշողության մեջ ամբարված հոգևոր արժեքների գանձարանը։

10. 07. 2013 - 10. 07. 2014

 

Գագիկ Դավթյան, բանաստեղծ, թարգմանիչ

26.11.2014 15:28





 

Ծնվել է 1947թ. ապրիլի 4-ին, Սյունիքի մարզի Դավիթ Բեկ գյուղում:
Հրատարակել է բանաստեղծությունների հեղինակային և թարգմանական ավելի քան երկու տասնյակ գիրք:
Նրա ստեղծագործությունները առանձին գրքերով լույս են տեսել ռուսերեն («Ժամանակների ժամադրություն» - Մոսկվա, 1989) և վրացերեն («Արևն ու մենք» - Թբիլիսի, 1988, «Բաց նամակ» - Թբիլիսի, 2013), ընդգրկվել հայ պոեզիայի անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, ուկրաիներեն, սլովակերեն անթոլոգիանորում, տպագրվել լեհերեն, սերբերեն, բուլղարերեն, ռումիներեն, բելոռուսերեն, ղազախերեն:

Արժանացել է
Վլադիմիր Մայակովսկու անվան միջազգային մրցանակի - 1985,
Վրաստանի գրողների միության Իվանե Մաչաբելու անվան մրցանակի - 2007,
Հայաստանի գրողների միության և Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածնի «Կանթեղ» մրցանակի -2012,
Համավրացական «Ռուսթավելի» ընկերության Դավիթ Գուրամիշվիլու անվան մրցանակի – 2013,
Պոեզիայի Արցախյան միջազգային 2-րդ փառատոնի մրցանակի – 2014:

Պարգևատրվել է
ՀԳՄ «Գրական վաստակի համար» մեդալով - 2007:
Ռուսաստանի գրողների միության Մոսկվայի քաղաքային կազմակերպության «Միխայիլ Լերմոնտով, 1814 - 1841» մեդալով – 2014,
ՀՀ մշակույթի նախարարությաև Ոսկե մեդալով – 2014,

Գագիկ Դավթյանը ՀՀ Կապան քաղաքի պատվավոր քաղաքացի է:

=======================

Ո՜Չ ՄԵԶ ՆՄԱՆ


Ո՞վ է հերքում,
փաստարկներով ստից - մտից
համառորեն հաստատելով,
թե շունչ չկա մեզնից բացի տիեզերքում,
ո՞վ է հերքում...

Ինձ մոտ բերեք, հերքե՜մ նրան,
փաստարկնե՜րը հերկեմ նրա՝
մեկիկ - մեկիկ փաստատելով
և, ասեմ՝ կա՜ն -
նո՜ր եմ իջել նրանց մոտից,
չե՜մ հասցրել թափ տալ անգամ
աստղափոշին ձեռուոտիս...

Տեր իմ Աստված, ինչե՜ր ասես, որ չտեսա...

Զորօրինակ, քանի՜ հազար լուսատարի
մի՜ս չեն ուտում ո՜չ մի տեսակ,
ու չեն ուտում ո՜չ միսն իրենց,
ոչ էլ իրենց մերձավորի,
և ապրո՜ւմ են այսուհանդերձ,
և ապրում են մարդավարի՜ -
ո՜չ մեզ նման...

Ու նրանցից ո՜չ ոք մեզ հետ
չի՜ ցանկանում գլուխ դնել մինչև հիմա...

 

ԵՍ ՔՈՆԸ ՉԷԻ

Դու իմը՝
սակայն ես քոնը չէի,
-ներիր, սիրելիս...

Ես իմն էլ չէի...
Իսկ թե ումն էի,
մինչևիսկ դա էլ
ես չգիտեի,
քեզ կորցնելով 
գտել եմ ես ինձ,
բայց էլ ում համար...

Օրհնում եմ ես քո կորուստը,
ներիր,
ավելի լավ է կորցնել, սիրելիս,
քան կորցնելու ոչինչ չունենալ...

 

ԵՍ Ո՞ՒՐ ԳՆԱՄ

Աչքերիս դեմ մի զույգ աչքեր՝
հուսո մի զույգ կրակարան,
նրանք՝ ներկա և բացակա,
նրանք մի օր խելքս տարան...

Խելքս տարան
ու բարակող հուսո մի թել նրանք թողին,
հանդիպե՞լ եք, արդյոք, կյանքում
դուք անհավատ աղոթողի...

Ա՜խ, կասկածներն այս ոխակալ
քրքրեցի՜ն ինձ հիմնովին,
հոգիս կերա՜ն,
չե՜ն էլ թողնում մարդ նստի ու նայի ծովին,
մոտենում են մերթ սողեսող,
մերթ կատաղի հողմի նման,
չի՜ գուշակի վարքը նրանց
ոչ մի ճարտար աստղահըմա...

Ծանրացել են շնչիս վրա,
աջից, ձախից, վերից, վարից
քաշքշում են ու չեն թողնում,
որ մարդ ապրի մարդավարի,
ա՜խ, խոսքները մեկ են արել,
ինձ հանել են արդեն հունից,
մարդ ուզում է 
վերցընի ու հրաժարվի՜ իր անունից...

Ի՜նչ են ուզում, ախր, նրանք
գիշերներից իմ այս անքուն,
էհ, ի՞նչ անենք,
կրա՞կն ընկանք, որ ցավ քաշո՜ղ եղանք կյանքում,
մի՞թե ամբողջ կյանքում այս փուչ
ցավի անոթ պիտի մնամ,
կյանքս՝ կիսատ, երգս՝ թերի,
այս աշխարհից ես ո՜ւր գնամ...

Քրքրեցի՜ն ինձ հիմնովին
փուչ կասկածներն այս անհաշիվ,
հոգիս կերա՜ն,
ո՞վ է լսել, որ... կացինն իր կո՜թը տաշի...

 

ԱՆՏՈՒՆ ՏԱՆՏԵՐԵՐ
Ինչ - որ տրտմություն կա աչքերի մեջ օրվա,
և տրտմության խորքում վարագուրված մի ցավ,
մղկտո՜ւմ է սիրտս դառնությունից անափ,
դարձած մշուշաթև տեսիլքների անձավ...
Ա՜խ, այս հուշերն անտուն տանտերե՜ր են դառնում,
հերի՜ք եղավ արդեն, ի սեր Աստծո՜, բա՜վ է,
վերանա՜լ եմ ուզում, անէանա՜լ, կորչե՜լ,
խառնվել մոռացության փոշո՜ւն երանավետ...
Դու խոստացար կյանքի մի ճանապարհ երկար,
ձեռքիս դրիր մի գավ՝ վայելքներով լեցուն,
և ասացիր, եթե ես սայթաքեմ հանկարծ,
իմ ուղեկից աստղը ինձ կլինի նեցուկ,
և ճախրեցի՜նք քեզ հետ, թեթևաթև՜ այնպես,
և ճախրեցինք քեզ հետ որպես մի զույգ արծիվ,
հասանք երանելի ափը երջանկության,
չհուշեցի՜ր սակայն ճամփան վերադարձի...
Թափառեցինք, առած մի զույգ աստղե մոմեր,
ծովի վրա փռված արահետով լուսնի,
ինձ տվեցիր սերմեր, և ասացիր, ցանիր,
այս սերմերից պիտի սիրո ծառը բուսնի...
Դու ինձ տարար շքեղ երազների հունով,
հմայեցիր դու ինձ շռայլությամբ խղճի,
հիմա որտե՞ղ ես դու, 
ո՜ւմ ես խաբո՜ւմ հիմա,
օ՜, գնչուհի չքնաղ, բախտագուշակ աղջիկ...
Բախտը ժլատ եղավ, և երկինքը վերից
շռայլորեն անխիղճ ինչ - որ կարկուտ տեղաց,
և դառնությա՜մբ լցվեց գավը վայելքների,
և սիրո շիվը խեղճ մրրկահար եղավ,
կյանքի ճամփան կախվեց զառիթափի շուրթից,
ծովը ջնջե՜ց լուսնի արահետը արծաթ,
հանգա՜ն հողմի շնչից աստղե մոմերը զույգ,
շքեղ երազների հունը պղտոր դարձավ...
Դու որտե՜ղ ես հիմա,
ո՜ւմ ես փրկո՜ւմ արդյոք,
օ՜, գնչուհի չքնաղ, բախտագուշա՜կ աղջիկ...
Ինչ - որ տրտմություն կա աչքերիս մեջ հիմա,
և տրտմության խորքից քո պատկերն է հառնում,
մորմոքում է սիրտս դառնությունից անափ,
և այս հուշերն անտուն տանտերե՜ր են դառնում...
Գագիկ Դավթյան
ԱՆՏՈՒՆ ՏԱՆՏԵՐԵՐ

Ինչ - որ տրտմություն կա աչքերի մեջ օրվա,
և տրտմության խորքում վարագուրված մի ցավ,
մղկտո՜ւմ է սիրտս դառնությունից անափ,
դարձած մշուշաթև տեսիլքների անձավ...

Ա՜խ, այս հուշերն անտուն տանտերե՜ր են դառնում,
հերի՜ք եղավ արդեն, ի սեր Աստծո՜, բա՜վ է,
վերանա՜լ եմ ուզում, անէանա՜լ, կորչե՜լ,
խառնվել մոռացության փոշո՜ւն երանավետ...

Դու խոստացար կյանքի մի ճանապարհ երկար,
ձեռքիս դրիր մի գավ՝ վայելքներով լեցուն,
և ասացիր, եթե ես սայթաքեմ հանկարծ,
իմ ուղեկից աստղը ինձ կլինի նեցուկ,
և ճախրեցի՜նք քեզ հետ, թեթևաթև՜ այնպես,
և ճախրեցինք քեզ հետ որպես մի զույգ արծիվ,
հասանք երանելի ափը երջանկության,
չհուշեցի՜ր սակայն ճամփան վերադարձի...

Թափառեցինք, առած մի զույգ աստղե մոմեր,
ծովի վրա փռված արահետով լուսնի,
ինձ տվեցիր սերմեր, և ասացիր, ցանիր,
այս սերմերից պիտի սիրո ծառը բուսնի...

Դու ինձ տարար շքեղ երազների հունով,
հմայեցիր դու ինձ շռայլությամբ խղճի,
հիմա որտե՞ղ ես դու, 
ո՜ւմ ես խաբո՜ւմ հիմա,
օ՜, գնչուհի չքնաղ, բախտագուշակ աղջիկ...

Բախտը ժլատ եղավ, և երկինքը վերից
շռայլորեն անխիղճ ինչ - որ կարկուտ տեղաց,
և դառնությա՜մբ լցվեց գավը վայելքների,
և սիրո շիվը խեղճ մրրկահար եղավ,
կյանքի ճամփան կախվեց զառիթափի շուրթից,
ծովը ջնջե՜ց լուսնի արահետը արծաթ,
հանգա՜ն հողմի շնչից աստղե մոմերը զույգ,
շքեղ երազների հունը պղտոր դարձավ...

Դու որտե՜ղ ես հիմա,
ո՜ւմ ես փրկո՜ւմ արդյոք,
օ՜, գնչուհի չքնաղ, բախտագուշա՜կ աղջիկ...
Ինչ - որ տրտմություն կա աչքերիս մեջ հիմա,
և տրտմության խորքից քո պատկերն է հառնում,
մորմոքում է սիրտս դառնությունից անափ,
և այս հուշերն անտուն տանտերե՜ր են դառնում...
 

ԱՍԵՂՆԱԳՈՐԾ ԱՌԱՎՈՏ
Հրածին Վարդևանյանին

Ինչ ընծա՜ Է հրաշալի
այս առավոտն ասեղնագործ,
կնախանձեր նրան անգամ
անցած գիշե՜րն աստեղնագործ...

Հոսում է նա լեռներն ի վար,
ելնում է նա ձորերն ի վեր,
այս չարչարված երկիրը խեղճ
դեռ չի տեսել նման նվեր...

Վաղնջական ու անխաթար
առավոտն այս դրախտային
չէի՜ փոխի ոչնչի հետ,
ինձ մի կյա՜նք էլ թեկուզ տային...

Արարչության երանելի
կիրակի՜ն է ասես թե նա,
և առտըվան շղարշի մեջ
օրորվում է ծառը Կենաց...

Սերն ուժեղ է,
կարոտն՝ անափ,
հավատը՝ մեծ,
հույսն՝ անմեկին...
Ես, երևի, այսօր նորից
սպասում եմ... ինչ - որ մեկին...

 

ԴՈՒ ՀԻՇՈ՞ՒՄ ԵՍ

Երբ չքանան երազները տարաշխարհիկ,
տարրալուծվեն մշուշի մեջ մոռացության,
գիշերային տեսիլքները երբ նահանջեն
ու ծպտըվեն խավարի մեջ խորհրդավոր,

արտասուքը երբ խլրտա 
կոպերիդ տակ
ու երբ մարի հուսո շողը կրծքիդ ներքո,
երբ պարուրի քեզ մենության մորմոքն անբառ
ու երբ բացվի ցավի ծաղիկն արյանդ մեջ,

ես մի վերջի՜ն - վերջի՜ն անգամ ձեռքդ բռնած
կառաջնորդեմ դեպի անցյալն անվերադարձ,
դեպի այնտեղ, 
ուր մենք մի օր հանդիպեցինք
արշալույսին իմ մշուշոտ պատանության...

Ձեռքդ բռնած կառաջնորդեմ դեպի այնտեղ՝
նավահանգիստն այն հեռավոր ու մոռացված,
ուր արևը որպես հրե հսկա՜ մի նավ
կապտահանդերձ ալիքնե՜րն էր ճողփում լույսի...

Քեզ կտանեմ դեպի այնտեղ,
որ վերստին մտաբերես,
թե լույսն ինչպես երանությամբ ճչա՜ց մի պահ,
և այդ ճիչից ինչպե՜ս պայթեց հանկարծակի
կոկոնն ինչ - որ կարմիր, կարմիր, կարմիր... ծաղկի...

Ու երբ հասնենք
երանելի նավահանգիստն այն հեռավոր ու մոռացված,
քեզ կհարցնեմ մի՜ բան միայն.
- Դու հիշո՞ւմ ես արշալույսը իմ մշուշոտ պատանության...

Իսկ պատասխան ես չե՜մ ուզում,
չէ՜, սիրելիս,
աչքերի՜ս մեջ նայիր միայն,
ուղի՜ղ նայիր աչքերիս մեջ...


ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԻ ԺԱՄԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Անցյալն անցյալ է, ներկան ներկա է, գալիքը՝ գալիք,
մեր սիրտը՝ գաղտնի ժամադրավայր ժամանակների,
ապրում ենք այսպես մենք նրանց ձեռքին որպես խաղալիք,
լուռ ունկնդրելով վեճերին նրանց ու հանաքներին...

Վեճը՝ վեճ, սակայն հանաքից դաժան բան չեմ հասկանում,
չկա զուտ անցյալ, չկա զուտ ներկա, չկա զուտ գալիք,
այդ ո՜վ չգիտի, որ անցյալն անդարձ ոչինչ չի տանում,
որ պարտատե՜րն է ներկան անցյալի,
անցյալին ոչինչ նա չունի՜ տալիք...

Չկա հին ու նոր, ժամանակները կրկնում են իրար,
զուտ ոչինչ չկա, հավատա, զուտը դա սուտ է ներկած,
չկա զուտ ներկա, ներկան անցյալ է գալիքի համար,
չկա զուտ գալիք, անցյալի համար գալիք է ներկան...

Եվ ո՜վ է ասում, թե մենք չկայինք՝ երբ մենք չկայինք,
ծնունդից առաջ մենք ապրում էինք
մեր ծնողների երազների մեջ,
և երազներից պիտի ելնեինք ու պիտի գայինք,
ավելացնելու ժամանակների մատյանին մի էջ:

Եվ ո՜վ է ասում, թե մենք չենք լինի՝ երբ մենք չենք լինի,
չէ՜, երազները, որոնց մեջ հնում ապրում էինք մենք,
որ մեր կարճ կյանքում կերպափոխվում են միս ու արյունի,
մեր մասին արյան լեզվով անվախճան հուշեր կպատմեն:

Ու կապրենք այսպես, որպես արտասուք, կամ որպես մշուշ,
որպես ձայն արյան, որպես տառապանք կամ որպես թառանչ,
ու կապրենք այսպես, մեր մահից հետո կապրենք որպես հուշ,
ինչպես ապրել ենք երազի տեսքով ծնունդից առաջ...

ԱՆՀԱՍՑԵ ՀՈՐԴՈՐ

Աչքներդ բացե՜ք, բարեկամներս,
աչքներդ բացե՜ք,
և, ի սեր Աստծո, մի՜ հպարտացեք
ձեր փորձառությամբ
զահլա՜ տանելով...

Փորձը ոչ մի բան
ամենևին էլ չի՜ նշանակում,
քանզի ողջ կյանքում
կարող ես անել միևնույն բանը,
բայց՝ վա՜տ անելով...

Իսկ դուք հա՜ փորձեք,
վերստին փորձեք և էլի՜ փորձեք,
փո՜րձն է միմիայն,
որ թույլ է տալիս
հին սխալի տեղ նո՜ր սխալ գործել...

 

Նաիրա Համբարձումյան: «Սպիտակ տենդ»

12.11.2014 22:47

 

 

Նաիրա Վալերիկի Համբարձումյան : Բանաստեղծ: Տեսաբան - գրաքննադատ:

Ծնվել է Երևանում։ 1996 թ. ավարտել է Երևանի պետական մանկավարժական համալսարանի հայոց լեզվի և գրականության ֆակուլտետը:

2003 թ. պաշտպանել է ատենախոսական թեզ և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան:

2003 - 2011 թթ. դասախոսել է «Հրաչյա Աճառյան» համալսարանում:

2008 թ. ստացել է դոցենտի պաշտոն:

2009 թ. ՀԳՄ անդամ:

2010 թ. մինչ այսօր ՀՀ ԳԱԱ-ի Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի Սփյուռքահայ գրականության բաժնի ավագ գիտաշխատող:

2011 թ. մինչ այսօր «Գարուն» գրական - գեղարվեստական, մշակութային ամսագրի խմբագրի տեղակալ:

---------------------------------------

 

Նաիրա Համբարձումյանի «Սպիտակ տենդ» ստեղծագործությունն առաջին անգամ էլեկտրոնային տարբերակով հրապարակվում է  «Նիդերլանդական Օրագրում»: Մեզ նաև պատիվ է ներկայացնել գրողի, ով նոր  խոսք, ասելիք ու գրական ուրույն ոճ ունի : Նաիրա Համբարձումյանի գրական աշխատանքները արիստոտելյան ձևակերպմամբ միայն բնության առարկայական պատկերների ու մարդկային հոգու բազմաբարդ աշխարհի ընդօրինակումը չեն  ու չեն էլ տեղավորվում մեզ հատկացված ժամանակի տիրույթներում: Գրողը վաղուց է իր մտածողությամբ  ու ասելիքով դուրս քայլել երկրային ժամանակից: Նրա ստեղծագործությունները  "դյուրամարսերից" չենդրանք ընկալելու համար, ինչպես դաս սերտողը, պետք է  ջանա  ու աշխատի, որից հետո հասկանա, որ մի նոր, լավ  բան է սովորել ու հայտնագործել կյանքում :

«Սպիտակ տենդ»-ը հեղինակն անվանել է' հեքիաթ մեծահասակների համար: Ինչպես  փոքրիկներն են հավատում հեքիաթին, առավել ևս մեզ է  հասցեագրվել  հայությանը պատուհասած արտագաղթի ցավոտ խնդիրը :

Հեղինակի խոհափիլիսոփայական այս պատումը զուտ երևույթի նկարագրություն չէ, այն ավելի  խորն է և արտացոլում է  պրոցեսը ողջ էությամբ: Սպիտակ տենդը  հարվածում է  թե' ներսից, և թե դրսից,չկա այստեղ փրկվող կողմ, ինչպես ոմանք են մտածում' գնացիր էս երկրից, փրկվեցիր: Սրա ցնցող հետևանքները աստիճանաբար ու ավելի ցցուն են զգացվելու ինչպես ներսում մնացող, այնպես էլ դրսում գտնվող հայերի համար:Այս հիվանդության կրողները բոլորս ենք:

«Աշխարհն այնպիսին է, ինչպիսին սովոր ենք Տեսնել՝ դատարկ աչքերով, նման եկեղեցական նեղ - երկար - համր պատուհաններին, որ թաքցնում են սեփական ստվերները՝ ինքնության պատրանքով լի: Նրանք՝ այդ ստվերները, անխոսության վերջին պարն են պարում՝ շրջվելով արևի ճամփորդությունից: Նրանք նույնպես կիսատվում են: Նրանց ներսում նույնպես մահն է »:

Այս աշխարհին, որն անցողիկ է, Նաիրան նայում է իր աչքերով ու պոետական հայացքով:

Նաիրա Համբարձումյանի իրական այս հեքիաթը  հոգևարքի ռեքվիեմ է, հոգու ճիչ, որ գրվել է մեծ ցավով ու ափսոսանքով ու որի ղողանջները հասանելի են տիեզերքում ...

Ընտրեք անաղմուկ մի անկյուն,կենտրոնացեք, կարդացեք ու խորհեք...

 

ՍՊԻՏԱԿ ՏԵՆԴ

 

(Հեքիաթ մեծահասակների համար)

 

Արևը մեռավ այն օրը, երբ դահիճը սկսեց իր գործը: Շրջանը նեղանում է ամեն օր, ու դահիճը լռությամբ ավարտում է գործը: Կիսատվում եմ, բայց շարունակում եմ ժպտալ:«Վե՛ր կաց ու գնա, - լսում եմ, - մահը չի կարող տեսնել հոգեվարքդ, հեռացի՛ր թափանցիկ այս դիմակահանդեսից, գնա՛ ծագող արևի երկիրը կամ որտեղ սպիտակ արջերն են ապրում, մահը կսպասի, մահը ոչինչ է, իսկ անվստահ - խուսափուկ այս շրշյունը՝ սովորական տերև:Հիշի՛ր ինձ քո աղոթքներում»:

Խաղաղությամբ կարող եմ ասել՝ վախը ձեռք է բերել նոր որակներ, բայց ավելի շատ կենդանի եմ, քան մեռած: Ու եթե հիշողությունը անցյալի վավերացումն է սոսկ, ուրեմն ինչո՞ւ ենք մոռանում հայացքը՝ սեփական պատմության այդ թափառականին, որ գրանցում է վայրկյանը ու կարևորում անկատար նյութը մեր ժամանակի մեջ՝ դեպ որը վիճակված է դառնալ մի օր մեզնից յուրաքանչյուրին: Երազնե՞րը: Երազները կգտնեն ճահիճը, կգտնեն մեզ ինչ-որ կարևոր վայրկյանի, տղմաբույր երազները անպայման մերը կդառնան: Մա՞հը: Մահը ամենևին էլ զվարթ պոռնիկ չէ, դեղնաբիբ այդ վհուկը կտանի մեզ մեր ներսի հավերժությունը դեպի, որ նույնպես մեր որոնածը չէ, քանզի աշխարհին նայում ենք հենց այնպես՝ առանց հայացքի, առանց ներքին լռության: Քրտինքի մահահոտ-սպիտակ կաթիլները, նուրբ ճիրանների պես կախվել են քթիցս ու ստիպում են երգել`

 

Ու քամին, որ թամբել է մահին,

ֆռռացնում է դեռ վզկապը կարմիր,

խռռացնում է մահը` աչքերով չռված,

խռռացնում է մահը` քաջության ապոկրիֆ:

 

Ու քամին, որ թամբել է մահին,

ձգում է երասանը մահի, ու քամին՝

հանճարեղ պոռնիկը բոլոր ժամանակների,

ֆռռացնում է դեռ վզկապը կարմիր:

 

Ու հնարավոր է՝ տեսնենք մեռնող արևը միայն, կույր - մոխրագույն արևը, մեր արևը, որ տեղավորվում է մեզ հետ նույն դագաղում, որ պատրաստել է դահիճը: Երբ լուսանա, նոր աշխարհի հազարավոր արևներ՝ խանձված թարթիչներով, կկուրանան: Ու հնարավոր է՝ հազարավոր ուրվականներ ելնեն գինետներից՝ բոզ շների պես հոտոտելով էգերի հետույքները: Աշխարհն այնպիսին է, ինչպիսին սովոր ենք Լսել՝ խուլ ականջներով, նման եկեղեցական համր զանգերին, որ թողնում են հոտը օտարի ճակատագրին: Աշխարհն այնպիսին է, ինչպիսին սովոր ենք Տեսնել՝ դատարկ աչքերով, նման եկեղեցական նեղ - երկար - համր պատուհաններին, որ թաքցնում են սեփական ստվերները՝ ինքնության պատրանքով լի: Նրանք՝ այդ ստվերները, անխոսության վերջին պարն են պարում՝ շրջվելով արևի ճամփորդությունից: Նրանք նույնպես կիսատվում են: Նրանց ներսում նույնպես մահն է:

Երկու անգամ նույն գետը չեն մտնում: Խորը գետը չեն մտնում նույնիսկ մեկ անգամ, առաջին անգամից հետո, իհարկե: Առաջինը Հերակլիտն է, երկրորդը՝ ես, թեպետ գուշակները առանց հղումի են արտասանում սույն միտքը: Նրանց կարելի է, հարաբերականի սահմանները նրանք մշտապես անցկացնում են հնարավորի միջով: Սահմանված կարգ է: Ոչ մի իրարանցում. ծամածռվում է սոսկ ժամանակի մռութը: Թո՛ղ ծամածռվի: Կացնի բութ թխկթխկոցը լցնում է մահադեմ այս երեկոն՝ մայրամուտե պատանքով: Կողքիս մահամերձը ալիքվող այրոցքի մեջ է, որ ձգվում է պորտից պիրկ պտուկները՝ մերթ փոխվելով սպիտակ տենդի, մերթ օգնելով վախին՝ թաքնվել կոնքերի թիթեռնաձև անձավներում, նման արևին, որ մեռավ այն օրը, երբ դահիճը սկսեց իր գործը: Ու ժամանակը բորոտավորի պես, փաթաթված ծեծկված լաթի կտորներով, հաշվում է ժամերը երկրորդ գալստյան: Ամեն օր նեղանում է շրջանը, ու դահիճը կամաց - կամաց ավարտում է իր գործը: Հիսուսը՝ մեղքերից կարկամած: Հիսուսը՝ ջղաձիգ: Ես կիսատվում եմ, բայց շարունակում եմ ժպտալ: Հսկա, սև արևը մեռավ երկրի արգանդում, մեռավ հիշողության պես, որ մերն էր: Արևը մեռավ այն օրը, երբ դահիճը սկսեց իր գործը: Մեռավ, քանզի ավարտվել է երկխոսությունը մեր ու աշխարհի, քանզի քայքայվում է տիեզերքը բառերի՝ ապակե - անգույն աչքերով ավերելով էությունը մեր: Ինչ-որ գիտենք՝ հետևելն է, նորածնի պես, որ երբեք չի գտնի մոր արգանդը, թերևս միայն՝ հողի:

Կիսատվում եմ, քանզի դահիճը շարունակում է գործը՝ թը՛խկ - թըրը՛խկ, թը՛խկ - թըրը՛խկ, կիսատվում եմ, տեղավորվում գրկաչափ այս դագաղում, ու ինձ հետ՝ արևը: Կիսատվում եմ: Մարդիկ՝ մահամերձի վերջին շնչառությամբ, սպիտակ տենդով դողդող: Կիսատվում եմ, քանզի հիշողությունս չի զորում լռեցնել դագաղագործի պողպատե հարվածները, քանզի հիշողությունս չի զորում մաքրել արյան սպիտակ հետքերը, քանզի հիշողությունս չի զորում պահպանել հայացքները, քանզի նախապաշարումը հիմարների բանականությունն է, քանզի մոլորյալների ոգեկոչումը ծնում է միայն խեղված թշվառներ: Կիսատվում եմ, բայց շարունակում եմ ժպտալ, որովհետև ժամսլաքները նույնպես գաղթում են՝ երկո՛ւ, երկո՛ւ, երկո՛ւ. դեպի ո՞ւր՝ չգիտեմ: Քրտինքի մահահոտ-սպիտակ կաթիլները, նուրբ ճիրանների պես կախվել են քթիցս ու ստիպում են երգել՝

 

Կգամ քեզ մոտ ինչ-որ մի օր, օ՜ հայրենիք,

սպասի՜ր ինձ, քանզի գիտեմ, որ սուրբ ես,

հիմա ճամպրուկս տանում եմ օդակայան:

Ժամանակը ոռնում է, վնգստում է տարին,

ու տեսնում եմ նորից արյունոտ կոշիկներդ հայրենի՛ք:

 

Թե ապրում ես գողերի հետ, ուրեմն կարի՛ր գրպաններդ, հայրենի՛ք:

 

Ու մոխրամանը զարթնում է քնից, ու ծանր կոնքով

խփում հոքուներից բթացած գլխիդ, ընկե՛րս:

 

Ժամանակը ոռնում է, վնգստում է տարին,

ու տեսնում եմ նորից արյունոտ կոշիկներդ, հայրենի՛ք:

 

Ամեն օր դահիճը կտրում է ոտքերիցս մեկ սանտիմետր,

սպիտակարյունության հոտ է գալիս, տրալյալյա՜, տրալյալյա՜,

ու ես կիսատվում եմ՝ տրալյալյա՜, տրալյալյա՜:

 

Ամեն օր դահիճը կտրում է ոտքերիցս մեկ սանտիմետր,

ու ոռնում է ժամանակը, վնգստում է տարին,

ու տեսնում եմ նորից արյունոտ կոշիկներդ, հայրենի՛ք:

 

Առավոտ ծեգին գնչուները հետապնդում էին՝ дай погодаю, вернешься или нет...

 

Անզիջում բլեֆ է այս ամենը, սպիտակ բլեֆ: Հիշի՛ր ինձ քո աղոթքներում: Օմմմմմմմմմմմմմ ու Ամմմմմմմմմեեեեեեեեեենննննննննննննն……….

Ու հնարավոր է՝ թռչունի ստվերը՝ թափանցիկ ու թեթև, խոնարհվի մինչ մայրամուտ, ու ես անցնեմ մռայլադեմ պատի միջով, ու դահիճը գտնի իմաստությունը բացակաների, որոնց ստվերները հեռանում են արևի ճամփորդությունից:

20.12. 2013

_____________________________________________

 

 

Դավիթ Հովհաննես / Ախ, ինչպե՞ս երգեմ ես աշունն այս խուլ

05.11.2014 00:59

Դավիթ Հովհաննիսյան (բանաստեղծ, թարգմանիչ) ծնվել է 1945թ. փետրվարի 17-ին, Երևանում: Արձակագիր Հրաչյա Հովհաննիսյանի որդին է, դերասանուհի Թամար Հովհաննիսյանի եղբայրը: Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը: Աշխատել է Հայաստանի պարբերական մամուլում, «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում, անտիկ և արտասահմանյան գրականության պատմություն է դասախոսել Հայաստանի մի շարք բուհերում: Հայկական հեռուստատեսությունում, որպես հեղինակ, տասը տարի վարել է «Նորք» ամենամսյա գրական հանդեսը (1980-90թթ): 1979թ-ից գրահրատարակչական ասպարեզում է: Եղել է «Արևիկ» հրատարակչության տնօրենների խորհրդի նախագահը, 1999-2003թթ` ՀՀ Ազգային Ժողովի 2-րդ գումարման պատգամավոր: Գրել սկսել է վաղ պատանեկան տարիքից, 1965թ-ից տպագրվել է: Նրա ստեղծագործությունները մշտապես եղել են քննադատության և ընթերցողների ուշադրության կենտրոնում: Հեղինակել է շուրջ 25 բանաստեղծական, մանկական և թարգմանական ժողովածուներ, հրապարակախոսական և քննադատական հոդվածներ, էսսեներ, ռադիոպիես (ռուսերեն), թարգմանական գրքեր (ռուսերենից և անգլերենից): Հայտնի են «Մեզանից հետո ուժեղ ու հաղթանդամ», «Քաղաքային ձմեռ», «Հավերժական հայը» և այլ բանաստեղծություններ: Թարգմանել է աֆրո-ասիական, մերձբալթյան, ռուս, ուկրաինացի, ամերիկյան դասական բանաստեղծներից: Ռուսերենով և անգլերենով թարգմանաբար լույս են տեսել նրա բանաստեղծական երեք ժողովածուները, ծավալուն շարքերով մշտապես ներկայացվել է հայ պոեզիայի օտարալեզու անթոլոգիաներում: 1975թ-ից Հայաստանի Գրողների միության անդամ է: 2010թ. արժանացել է ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործչի կոչմանը:


ԱՇՈՒՆ Է ՀԻՄԱ – ԲԱԺԱՆՈՒՄԻ ՇՐՋԱՆ

Աշուն է հիմա – բաժանումի շրջան, 
ողջ օրն անձրև է գալիս ու չի գալիս –
անգույն, միալար խոսքերիդ պես տարտամ, –
ախ, ինչպե՞ս երգեմ ես աշունն այս խուլ, 
երբ բառեր չկան, երբ մենակ եմ ու լուռ
մեռնող բնության, մեռնող սիրո դիմաց, 
աշուն է հիմա – բաժանումի շրջան:

Անցյալ աշնանն էր, որ սիրեցինք իրար, 
ու թվաց, թե այլ մի կյանք ապրեմ պիտի, 
կարծես օրերս էլ մի նոր գույն առան, –
և աշնան խոնավ, փաղաքուշ միգում –
հասո՜ւն էր սերը՝ ամռան կրքի նման.
– օ խաբե՛ց մեզ անցյալ աշունը խարդախ, –
անցյալ աշնանն էր, որ սիրեցինք իրար:

Ասում են՝ ծերերն են աշնանը սիրում –
մենք ծեր էինք, բայց ուզեցինք խաղալ, 
և դա է հուշում մեզ աշունն այս խուլ –
իր անձրևներով անգույն ու միալար, –
տե՛ս, լալի՜ս է մեր սերը երկնքից կախ, 
և կանչում հուսահատ, թե վախճանն է սա.
– ասում են՝ ծերերն են աշնանը սիրում:

Չեմ ուզում հիմա քեզնից ոչ մի բան, 
մոռացիր, մոռացիր ինչ որ եղել է, –
ա՛խ, այս թշնամի, այս մեռնող աշունը
տարավ ամեն ինչ անդարձ իրեն հետ, 
ա՛խ, մենք բոլորս մանուկներ ենք որբ, –
ցուրտ է, մրսում եմ – իսկակա՜ն Տերյա՛ն, 
չեմ ուզում հիմա քեզնից ոչ մի բան…
_____________
ԱԳԱՄԵՄՆՈՆ

Տեսնում եմ ահա: – Նավերը կանգնած, 
չի փչում ոչ մի համընթաց քամի, 
զենուլ ես տալիս դու քո աղջըկան, 
որ աստվածների սիրտը ողոքես, –
բայց սարսափած են թե՛ մարդ, թե՛ աստված, 
քանզի քո զոհը – անմեղ կույս է մի, 
և լալիս է քո սիրտը հայրական, –
բայց մոր աղերսն էլ ետ չի պահում քեզ:

Տեսնում եմ նորից: – Գոռոզ, ինքնակամ, 
հերոսի հետ ես գժտվում առաջին, 
որից փախչում են արքաներն անպարտ, 
որից սարսում է քաղաքն Իլիոն, –
բայց Պելիսածին քո ոսոխն անգամ
անսաց քո կամքին, քո հզոր անձին, 
և առաջնորդեց աքայանց ի մարտ, 
– դեպի սոսկալի՜ հաղթանակի տո՛ն:

Տեսնում եմ մահըդ: – Թիկնոցով ծածկված, 
ելնում ես որպես կուռք արևելյան, –
և վրիժառու տապարն եմ տեսնում –
երիցս ներկված քո տաք արյունով…
– Դիցե՜ր, ինձ խոցեց մահացու հարվա՛ծ, –
շանթված կասկածով դավաճանության –
բարձր կանչում ես դու վերջին շնչում, 
որ ինձ է հասնում դարերի միջով…

Օ, Ագամե՛մնոն: – Օ, մե՛ծն առաջնորդ, 
հերոս էիր դու, – և ամբողջ կյանքում
վախն ու սարսափը օտար էին քեզ, 
քանզի քո հոգում – առյո՜ւծ էր նստած, –
բայց արքայական քո սիրտն անհողդողդ
մի օր սողոսկեց մի խորթ զգացում.–
հիշո՞ւմ ես՝ ինչպես կանգնեց Թերսիդես, 
ու քեզ ժողովում ի՜նչ խոսքեր ասաց:

Կաղ, աչքերը շիլ, մազերը ցանցառ, 
կուզ, սրագագաթ ու կորաքամակ –
նա ճչում էր քեզ, այնքան մարդու մեջ, 
ի՜նչ սև անարգանք, լուտա՜նք ինչպիսի: –
Անվանեց ագահ, կնամոլ, թշվառ, 
կոչ արեց թողնել քեզ մարտում մենակ…
– Բայց մինչ դու այնտեղ նստած էիր խեղճ՝
նրա մեջքին զա՜րկն իջավ Վոդիսի՛:

Օ, տեսնո՛ւմ եմ քեզ: – Ստորից պարտված, 
դեռ գլխի չընկած, թե ինչ կատարվեց –
արդեն կրակ է վառվում քո հոգում
և ուռճանո՜ւմ է քո սիրտը ցավի՛ց, 
բայց անտես մի ուժ ճնշում է քեզ ցած, 
և դու լռո՜ւմ ես, լռո՜ւմ ես, օ մե՛ծ.–
ա՛խ, աչքիս առաջ դու քար ես դառնում –
մարմար անհաղորդ ու անվշտակից:

Եվ երեսուն դար նստած ես այդպես, 
կույր կոպերիդ տակ փակած քո հոգին, 
վախն ու սարսափը խեղդած սրտիդ մեջ
և թաքցընելով ցասո՜ւմդ արդար, –
բայց ինչքա՛ն լավ եմ հասկանում ես քեզ
այսօր մի նման ժողովում կրկին, –
ու երկու բառ եմ մրմնջում անվերջ.
– Թերսիդեսի դա՛ր: Թերսիդեսի դա՛ր:

Նա զինվոր էր վատ, և մարդ չարանենգ, 
բայց տե՛ս, ստորից դարձել է իշխան, 
և գնալով նա մեծանում է դեռ, 
հերո՜ս է արդեն, նույնիսկ՝ ո՜չ վերջին, –
ու թեպետ նրան մենք շատ լավ գիտենք, 
բայց կտրում է նա մի օր մեր ճամփան, 
– և չկա, ավաղ, Վոդի՜սն էլ արդեն, 
որ մի զա՛րկ իջներ նրա կուզ մեջքին: 
1980
_________________

ՁԻ, ՆԺՈՒՅԳ ԻՄ ԵՐԵԿՎԱ

Ինչքան ուզեցի փախչել –
այնքան ավելի խրվեցի, –
և կանգնած ցեխերում որպես ձի, 
որպես քնձռոտ յաբո՛ւ, վրան ախտեր, 
ճանճեր եմ քշում հիմա –
դժբախտություններ մանրումեծ, 
հոգսեր առօրեական, 
որոնց տակ կքել եմ արդեն էլ, 
որ կախվել են բաշիցս թել-թել, 
որ ծեփել են բերան ու աչքեր, 
որ պատել են դո՛ւնչս ծեր, –
և չեմ տեսնում ոչինչ, 
և չեմ լսում ոչինչ
(ամառվա կեսին, շոգ ամառվա, 
այս ցե՞խը ով հնարեց):

Ամառվա կեսին, շոգ ամառվա –
այս ցե՞խը ով հնարեց, –
որ կարող էր լինել, իհարկե, 
որ պիտի անպայման լինե՛ր գուցե
(ինչպես քաղաքի կարգն է –
և փողոցի մեջտեղո՛ւմ հենց), 
բայց կարո՞ղ էի հո շրջանցել, 
անցնել ու թողնել ետևում
ցեխը այդ գեղեցիկ ու սև, 
այնքա՛ն գեղեցիկ ու սև, 
որ մեջը մինչև ծունկս թաղված
կանգնել եմ որպես ծեր, 
քնձռոտ յաբո՛ւ, վրան ախտեր, –
որպես գուշակո՛ւմ իմ վաղվա –
և չգիտեմ ում ինչ ասեմ:

Ձի, նժույգ իմ երեկվա, 
ո՞ւր է քո երբեմնի վարգը, 
ո՞ւր է քո խրխինջը վստահ, 
ո՞ւր են հարազատներդ երիվար, 
որ հիշում են քեզ, իհարկե, –
բայց միայն մի պա՛հ –
որովհետև այնպես եղավ, 
որ կյանքիդ ընթացքը բնավ
չշեղեց իր ուղին սովորական, 
և դու էլ դարձար այսպիսի կական –
նրանցից, որ գրվել են շատ, 
իրար նմա՛ն, սենտիմենտա՛լ, ուժա՛տ
և հոգնած, անսահմա՜ն հոգնած…
Ինչո՞ւ չմեռար: Որ սատկե՞ս: 
Բայց ո՞վ պիտի ների քեզ:

Սա տանջա՛նք է, տանջա՛նք, 
ամառվա կեսին, շոգ ամառվա –
կանգնել ցեխերում որպես ձի, –
որպես քնձռոտ յաբո՛ւ, վրան ախտեր, 
և ճանճեր քշել – ճանճե՛ր, 
դժբախտություններ մանրումեծ, 
հոգսեր առօրեական, 
որոնց տակ կքել ես արդեն էլ, 
որ կախվել են բաշիցդ թել-թել, 
որ ծեփել են բերան ու աչքեր, 
որ պատել են դո՛ւնչդ ծեր, –
և չես տեսնում ոչինչ, 
և չես լսում ոչինչ, 
այլ մտածում ես միայն
բութ ու համակերպված.

ահա ես, վրան ախտեր, 
ապրելու դատապարտված ձի, –
ինչքան ուզեցի փախչել –
այնքան ավելի խրվեցի: 
1982

ԼԻՆԵԼ, ԹԵ ՉԼԻՆԵԼ

Լինել, թե չլինել. այս է խնդիրը, 
սրանց նման գոհ ու երես առած, –
դառնալ արքայի խաղալիքը, իրը –
և կամաց-կամաց սողալ առաջ…

– Լինե՛լ, – ասում է արքան վստահ, –
և կլինի քո նույն սկիզբը դա լոկ, 
որ հասնես այնտեղ, ուր ես եմ նստած
և աշխարհին եմ նայում խնդալով: –

Շատ լավ. ես էլ կուզեի լինել, –
ինչպես այդ արքան: Ինչո՞վ եմ պակաս: 
– Սակայն ի՞նչ անեմ, որ սրտիս նեղ
պատերն է ծեծում արյունս կաս:

Որ մահկանացու իմ սրտի տակ
հրե առյուծներ են հաճախ մռնչում, 
հրաբուխներ են ժայթքում իրենց տաք, 
թունավոր լավան…– Ինչպիսի՜ խնջույք:

– Ոչ, չլինե՛լ, – որոտում են նրանք, –
այսպես դու նման ես քեզ առավել, 
թող լինի մեկը, որ ասի՝ կյա՛նք, 
դու ուզեցիր, բայց ես ինձ չեմ դավել:

Եվ այդ ձայները, ինձ թևերին առած, 
թռցնում են Ոգու բարձրունքները վես, –
ուր աստված է ամեն մարդ արարած –
և չունի իր հետ կռիվ ու վեճ…

Բայց երբ այնտեղից գլորվում եմ ցած –
արքային քրքիջի տակ չարախինդ, –
ապա միտք եմ անում խիստ չարացած.
– Ի՞նչ գործ ունեի: Ո՞վ էր դրդել ինձ:

Դժբախտություն է՝ ճղճիմ դարում
լինել հրեղեն, վեհ խոսքի կարոտ, 
երբ կարելի էր լինել հարուստ…
թեկուզ և քաղցել ճոխ սեղանի մոտ: 
1984

ԲՈՂՈՔ ԱՌ ՄՈՂՈՔ

Մողո՛ք, Մողո՛ք, ո՞ւր են պոետները, 
որ, հույզով ու հույսով առլեցուն –
երգում էին կյանքի վառ օրերը, 
սեր ու խաղաղություն ամենեցուն, 
մինչդեռ դու մա՜հ էիր սփռում ամենուր, 
և չէ՛ր ժանգոտում ձեռքիդ գերանդին, –
որովհետև այդպես էր կամենում
քո սիրտը դաժան, չար ու անխինդ:

Ես տեսնում եմ նրանց, երգիչ ու բանաստեղծ, 
որ երազիս մեջ դեգերում են անտուն…
– Ինձ ամե՜ն գիշե՛ր տանում են այնտեղ, 
ուր, աքսորական կամ թե բանտում –
նրանց տառապանքի ուղի՛ն է երկարող, 
վոդիսակա՜նը անպատմելի՛…
– Բայց, աչքերի մեջ ապշանք ու կարոտ, 
նրանք զարմացած նայում են էլի՛…

Մողո՛ք, Մողո՛ք, նրանք չեն հասկացել
ու երբե՛ք, երբե՛ք չեն հասկանա, 
թե՝ ինչի՞ համար մուրճմանգաղաձև
քո սուրը շողաց իրենց գլխին հանկարծ, 
բայց գործո՜ւմ էր քո մահվան գերանդի՛ն
և դարձնում նրանց – մարդկային ցե՛խ, 
և փոխում նրանց խինդը – խանդի, 
և փչացնում, ով դեռ պոե՜տ էր մնացել:

Ու թեև անցան նրանք հրի միջով, 
և հնչեցըրին պղնձյա փողեր, –
բայց սրբե՜ց նրանց քո սուրն անզիջող, 
որի փառքն իրե՛նք էին հենց տարփողել, 
և տակը մնաց – ժժմունքը թերուս, 
որ պղտոր ջրո՛ւմ – դեռ շո՜ւռ է գալիս: 
– Եվ հսկում ես դու նորից վերուստ, 
և վերուստ նորից հըրաման տալիս…

Եվ «վսեմ բառի» մունետիկներն այս խեղճ
շարժվում են նորից քո՛ հրամանով.–
«հաչում էին այնտեղ, հաչում են այստեղ», 
սուտ փայլից ընկած, անղեկ ու անօգ, 
հաչում ուրիշի՛, նաև – իրա՜ր վրա, 
և մեղա գալիս նույն պահին՝ խաչվե՜մ, 
և կեղծ պատվելու թիկնոց քաշում վրան, 
բայց հասկանում, որ կարծես մի բան այն չէ:

Ե՛վ տիրացու սև գաճաճն է հաչում, 
և՛ Չալանկ գամփռը – հոտը քամահրած, 
և՛ ծաղկերգուն, որ հաչում է աջում, 
իսկ ձախում – հակում գլխիկը ցած, 
և՛ վարժապետը, որ գցում է տողե՜ր
մեռելահոտ ու դոնդողանման, 
և՛ գյուղից քաղաք իջած տղան, –
ում, ինչպես միշտ, Թոփչյան Ալիկն է պեղել:

Ե՛վ սերնդի որբը, որ վիզը կոտրեց, 
և՛ նույն Թոփչյան Ալիկը, դարձած գրող, 
– տարբեր ու նման ճակատագրե՜ր, –
որոնց շարժում է ճակտի գիրը գրող
քո ձեռքը, ինչպես եղել է հնում, 
երբ քանիսի՜ն ես այդպես տարել ի մահ, 
որոնց տվել ես Բառի իշխանություն, 
հետո – սպանել ամեն օր, ինչպես հիմա:

Մողո՛ք, պատերազմի՜ աստված, չա՛ր աստված, 
ես բողոքո՜ւմ եմ ահա քո դեմ.–
մի՞թե սրա՜նք են քեզ հակոտնյա տված, 
ինչո՞ւ սրա՛նց վրա ելար մահադեմ, 
և ո՞րն է արդյոք ավելի դաժան.–
մեռնել ամե՞ն օր, թե՞ միանգամից…
– Բռնությո՛ւն, աքսո՛ր, մահտարաժա՛մ…
– Մահվան կերպերն այդ ծանոթ են և՛ ինձ,

Ե՛վ նրանց, ովքեր հիմա լալահառաչ
ողբում են իրենց տո՜ղը պատանեկա՛ն
(երբ դեռ մարդ էին, – և Աստծո առաջ
մաքուր էր իրենց խի՜ղճը պոետակա՛ն), –
իսկ հիմա, դարձած մի փետրավոր թռչո՛ւն
կամ մի փորախո՛ս, արձա՜ն ետմահու –
մի կերպ պահում են իրենց նոսըր չուն, 
ու իրենց դեմքն են մի կերպ պահում…

Ամեն ինչ են հիմա՝ մըրցանակակիր, 
և փիլիսոփայ նույնիսկ, և դասախոս
(որ, դուրս ընկած շավղից ժամանակի –
դասե՜ր է խոսում գավառական շախո՛վ), 
և լերկագլուխ, նենգ տիրացու, 
որ մեր արյուն-ավեր օրերում նորից
գործ է տալիս տակից (և մահկանացու
յուր չգոյությունը – սեպում ո՜չ միօրի՛կ),

Եվ սերնդի զոհ, բայց – ապրող ավելի, 
քան այս բոլորը – միասին վերցրած
(ու եթե նրան ես հիշո՜ւմ եմ էլի՛ –
գլուխս հակած նրա գրքի վրա, –
ապա ա՜յն պատճառով լոկ, որ չգիտեմ, 
թե՝ ո՞վ է ավելի երջանիկ.– նա՞, 
ով երեսուն տարի առաջ վիզը կոտրեց, 
բայց թողեց իր դեմքը – մահամնա՛,

Թե՞ ես, որ դարձա քո զոհը, Մողո՛ք, 
և ամենա՛յն օր – մեռա՜ սրանց հետ…): 
Եվ եթե հիմա ես գրում եմ բողոք, 
և կամ՝ հուսահատ հոգու մի դեպք, –
ապա հիշում եմ մեռած պոետին, 
երեսուն տարին, հիշում եմ և՛ ինձ, 
և կրկնում խոսքը հնուց անտի.
– Ի՛նչ լինում է՝ թո՛ղ որ լինի միանգամից:

Ա՛յս է: Եվ ե՜ս եմ վատը բոլորից, 
որովհետև այն, ինչ որ տեսա –
տեսան նաև իրենք, բայց նորից, նորից
լռեցին, իբըր՝ ասելու բան չէ՜ սա, –
քանզի ասո՛ղն է միշտ մեղավոր, 
մանավանդ, երբ – ուրի՜շն էլ գիտե
այն, ինչ ասում ես դու – մերկ բառով, 
իսկ ինքը լոկ – բարբառո՜ւմ է ի Տեր:

Ա՛յս է: Եվ չկա ոչինչ նորություն
այն ամենում, ինչ ասում եմ հիմա, 
մի կրկնված դարձ – ի շրջանս յուր, 
մի անզոր շարժում – քո թրի դիմաց, 
բայց ես, վանելով մտքերս այս ցուրտ, 
նույն հա՜րցն եմ տալիս – սրտի դողով.
– Վասն կյանքի հույզով, հույսով առլեցուն
ո՞ւր են պոետները, Մողո՛ք, Մողո՛ք…

***
Մակերեսն ինչքան առօրեական է և սոսկալի –
նույնքան սոսկալի է խորքը, երբ խորանում ես, –
խորքը, ուր հտպիտներ են խաղում՝ չարությամբ լի, 
խորքը, ուր դևերն են ճչում քո անծանոթ անունը
և շեփորում քեզ աղետ, հիվանդություն ու մահ, 
և դու պատռել ես ուզում երազիդ բամբակը –
որ վերադառնաս կյանք, մանկության բակը, –
բայց պարզվում է, որ հե՛նց կյանքի մեջ ես հիմա:

***
Ես նորից եմ ասում – եթե դու «բանաստեղծ» ես, 
ապա ես՝ բանաստեղծ չե՛մ, հազար անգամ՝ չե՛մ, 
ես գիտեմ, որ գրգռում եմ թույլ գրչիդ ծերը –
և դու էլ ուզում ես Դավթի նման թռչել, –
երկու թևով թռչել – թերթի երկու էջում, 
դե, ուրեմն՝ թռի՛ր, իմ բանաստերջ ագռավ, 
բայց իմացիր՝ եթե տողը թռավ –
արյո՜ւն պիտի ոթի, այլ ոչ թե՝ ջուր:

***
…Երազ տեսա. ինձ՝ մի ականապատ դաշտում, 
և այդ դաշտի անունը՝ Մայր Հայաստան էր, 
ես փնտրում էի ճիշտ ճանապարհը դեպ տուն, 
ճանապարհը, որ ինձ ապահով տեղ տաներ, –
ուզում էի դուրս պրծնել դաշտից ականապատ, 
որը հսկում էին ռուս և հայ սպաներ…
– Իսկ ազերի թուրքը շինում էր իր պատը, 
և ինձ իմ երազում ուզում էր սպանել:

***
…Ու ես երազ տեսա, սոսկալի՜ երա՛զ: 
– Մի մարագի մեջ ծեր, կին ու մանուկ
լցրած՝ վառում էին երեք ասկյար, 
իսկ գյուղի տերտերն աղոթք էր անում, 
և հրի միջից կարկառում Աստծուն
վառվող ձեռքերը, որ իրեն երկինք հանի: 
– Եվ մի ո՜ղջ գյուղ իջել էր ծունր, 
և խնդրում էր՝ ետքից իրե՛ն էլ տանի: 
………………………………………..

***
Ես ինչպե՞ս կուլ տամ եղեռնի ամոթը, 
որին, ուզում ենք՝ աշխարհն էլ սատարի, 
ես ինչպե՞ս շնչեմ անմեղ արյան հոտը, 
որ չի մակարդվում այս էլ հարյուր տարի, 
ինչպե՞ս մոռանամ միլիոնների քոչը, 
որը քշում էր արնախում խուժանը…
– Ե՞րբ պիտի գա արդար հատուցման ժամը, 
բայց գործո՛վ՝ քանզի չի՜ ազդում էլ կոչը:

***
Դավաճանված դաշտեր, դավաճանված լեռներ, 
դավաճանված հողեր, դավաճանված Էրգիր.
– մի չար բժժանքի մեջ դուք կարծես թե մեռել, 
և մնում եք կարծես մի հպումին ձեռքի, –
որ արթնանաք ձեր խոր լեթարգիական քնից, 
և հազարագոչգոչ, և խժալուր ձայն տաք, 
և արյունը կրկին խաղա մարմնում ձեր տաք…
– Բայց չկա ձեռն մարդկան, և չկա ձեռն երկնի:

***
Վանա կատու, մեռավ ծննդավայրն քո Վան, 
և ուզես էլ՝ չես գտնի ճամփան դեպի տուն, 
– այնտեղ քրդի շունն է հաչացող հայվանը, 
և գորշ գայլն է այնտեղ ոռնում, Վանա կատու, 
մեռավ քո տեսակը, շանթումն ուրարտական
երկգույն քո աչքերի, – ու էլ չի աշխատում
գող մուկ բռնելու քո բնազդը կատվական, 
և դու էլ մնացիր հայու միֆ – Վանա կատու:

***
Երբ ես ասում եմ՝ լլկված ծեր ու մանուկ, 
երբ ես ասում եմ՝ բռնաբարված երկիր, 
– որ Հայրենիք են ոմանք անվանում, 
իսկ ես հորջում եմ՝ գերեզմանոց երգի, –
դու ինձ ասում ես՝ չե՜մ ուզում լսել
քո այդ բառերը՝ կոպիտ, սոսկալի, –
ես ուզում եմ երգ, ես ուզում եմ սեր –
պոե՜զիա եմ ուզում, իսկ դու՝ կյանքն ես տալիս:

***
Ներիր, իմ ընթերցող, որ չըկարողացա շոյել
իմ բիրտ տողերով – քո նուրբ ականջը, 
և պատռեցի ունկիդ կուսաթաղանթը, 
և քո աչքում հագա զոլավոր շորեր, 
և ինքնասպան դարձա ես քո աչքում –
անուղղելի՛ և վերջնականապե՛ս, –
բայց թույլ տուր՝ հիմար մի հարց տամ քեզ.
– Ե՞ս եմ ինքնասպանը, թե՞ դու՝ քո պատրանքում:

***
Ա՛խ, եթե կյանքս ետ բերեի իմ այն, 
և դառնայի ջահել, բայց՝ այսօրվա խելքով
(անհնարի՜ն երազ – հնարավոր միայն
հոգիդ սատանային ծախելու ելքով), –
կծախեի՜ հոգիս, արև՛ըս վկա, 
որ անեի չարած իմ սերերը բոլոր, 
որ գործեի չարած իմ մեղքերը բոլոր…
– Բայց ոչ հոգի մնաց, ոչ էլ՝ առնողը կա:

***
Ինձ մորթել ես ուզում, գիտեմ, 
Բե՜ր, դանակդ սրեմ…–
ՄԻ ՀԻՆ ՍԻՐԵՐԳ

Եթե Աստված ասեր՝ ընտրիր երեքը, 
ես մոմ կվառեի նախ կնոջ համար, 
ով ծնունդ առավ իմ կողից թեք, 
և տեղը նրա՝ դատարկ է մինչ հիմա, 
և երկրորդ մոմը՝ կնոջ համար հլու, 
ով լռում է, զի՝ սիրե՜լ գիտե միայն, 
– և երրորդ մոմը՝ հանուն կնոջն այն, 
ով կառնի՛ դանակն իմ ձեռքից՝ սրելու:

***
Շատ մի՛ հուզվիր, տղաս: 
Պոեզիան ինձ այնքան հետաքրքիր չէ, 
որքան հետաքրքիր էր իմ ջահել օրերին.–
ես գրում եմ, որպեսզի ծանր մտքերն ինձ չքրքրեն, 
և մեկ էլ՝ ապացուցելու համար, 
որ դա անում եմ լավ բոլորից
և, այդպիսով՝ հագուրդ եմ տալիս իմ մրցակցող եսին, 
որը չի՜ կարող հանդուրժել իր կողքին գրող ևըս մեկին: 
– Բայց ձանձրացել եմ արդեն՝ անմրցակից ու անմեկին, 
և անցնելու եմ շուտով արձակի ու պիեսի:

***
(Ars poetica) 
Ձեռառնոցին էլ – պոեզիա է, 
եթե հումոր ունի բանաստեղծը, – և ընթերցողը, 
եթե սուր խոսքը – բանաստեղծի լեզվի վրա է, 
եթե այդ խոսքը – դիպուկ հանգով զնգացող է, 
բայց սուր խոսքը – դեռևս պոեզիա չէ՛ լրիվ, 
ձեռառնոցի՜ է, – և մնում է ձեռառնոցի՛, 
որը նետում ես – նման փայլուն ձեռնոցի, 
և բացում ձեռքը – թրթռացող, շնչող, համբուրելի՛:

***
Հիմա պիտի ասեմ. պոեզիայի խորը՝ ո՞րն է: 
– Պոեզիան պիտի լինի արտիստիկ, որ թեթև թռչի: 
Բայց «իմ ցավը խորն է, շատ խորն է», 
իսկ դժոխքում – հնարավոր չէ չուն թռչունի, 
կայրի թևերը – հատկապես յոթերորդ պարունակում, 
որտեղ տոչորվում են բոլոր հերձվածողները…
– Եվ որտեղ կայրվեն ծանր հոգուս թևերը, 
որ այնքա՛ն, այնքա՛ն մեղքեր է պարունակում:

***
Բայց սա էլ, իհարկե՝ խաղ է մի մեծ…
– Պոետը, իհարկե՝ մեղսավոր չէ ավելի, 
քան սուրբ Ավգուստին Երանելին, 
ով ասում էր՝ կրում եմ իմ դիակը իմ մեջ, 
իսկ բանաստեղծը՝ կյա՜նքն է կրում իր մեջ, 
ու եթե մեղքեր է գործում անթվելի –
ապա չունի՛ գոնե մի մեղք անքավելի, –
զի՝ թեթև՜ է մեղքը պոետի մուսայամե՛րձ: 
***
Ինձ ասում է իմ բարեկամը խելոք.
– Դու քո գլխին մի քյալագ կբերես՝
այդպես խոսելով, այդպես գրելով, այդպես ապրելով: 
– Ինչպե՞ս, – հարցնում եմ ես, – ինձ կասե՞ս: 
– Դու ի՜նքդ լավ գիտես: Հակառակվելով
հասարակական կարծիքին – պոեզիայում թե կյանքում, 
բացահայտ անելով այն, ինչ ուրիշն անում է թաքուն: 
– Բայց ես ուզում եմ ապրել՝ մարդո՛ւ պես լոկ:

***
Այդպե՛ս է: Պիտի զոհվես կամ քյալագի գաս, 
որ ճահճաբնակ այս ամբոխը ծփա, ցնցվի, 
ծուլ լինի տեղից, հայու հավար գցի, 
թե՝ մեռա՛վ, գնա՜ց մեր ազգի ապագան, 
– և այս սֆինքս երկրում՝ ներփակ ու անքնին, 
որտեղ խաղաղ, անշառ նա մուկ էր տշում –
կկազմակերպի թաղման ոսկե աշուն, –
իսկ հետո… դի՜նջ կտրվի ձմռան քնին:

***
Բիբլիական իմ ազգ, բիբլիական երկիր, 
որ ապրում ես դարեր – փակված լեռներիդ մեջ, 
– հողըդ դեռ պահում է ուրարտական հերկի, 
նավասարդյան բերքի մնացորդացն իր մեջ, –
բիբլիաբառ երկիր՝ բիբլիաբար քնած, 
որ Սուրբ Գրքի նման՝ ժամին ես արթնանում, 
որ նայես շուրջդ, թե՝ ո՞վ կար, ո՞վ մնաց…
– Եվ փակվում ես նորից քարե քո պատյանում:

***
Ելնում է գեհենի կրակների հրից
տերը մեր օրերի – դժոխքի սատանան, 
և ընդունում է սիրով բոլորին –
ովքեր ուզում են ուզածն ըստանալ, –
և տեսնում եմ ես այդ երկար հերթում
բանաստեղծին և բանաստերջին մեկտեղ: 
– Երկրորդը՝ ձի՜րք է խնդրում մի պճեղ, 
իսկ առաջինը – փո՛ղ է աղերսում:

***
Երկար է հերթը սատանայի դռանը: 
– Աստծու դռանն էլ հերթ չկա այսպես: 
Զի Աստծու հերթը – ակն ընդ ական է, 
իսկ սատանայի հերթը – անտես, 
– բայց սատանայի գրասենյակում
գրանցվում են և ուզածն ըստանում, 
և տեղը թողնում հոգի և անուն…
մարդիկ, որ Մավրից դառնում են Յագո:

***
Աստծուն հռչակեցինք սատանա: Մեր նոր կարգում
սատանային նորից հռչակում ենք` Աստված: 
Մեկ կյանքի ընթացքում՝ մի քանիսն ենք ապրում, 
բայց չենք ապրում միակ կյանքը – վերուստ տրված: 
Չենք հավատում հիմա սատանային թե Աստծուն, 
քանզի փոխվում են նրանք տեղով անընդհատ…
– Իսկ մոլորված հայը՝ իր անհավատ
գլուխը պահելու մասին է լոկ մտածում:

***
Մի օր, երևի՝ քո ետքից էլ կասեն.
– Նայե՛ք, այս մարդը դժոխքից է դարձել, –
ինչպես ֆլորենտացի կանայք են ասել –
մատնացույց անելով Դանթեին ծեր…
Բայց ԱՅԴ ԲԱՌԸ նրանք ասել են խոնարհումով, 
այլ ո՜չ թե՝ ինչպես կանայք դատավոր, 
որ այպանում են քեզ՝ մեղադրանք տալով…
– Եվ շարունակում նույն մեղադրական հունով:

***
Ո՛չ, ե՜ս չեմ ընտրել դժոխքն ինձ բնակավայր: 
– Դժոխքն է ինձ ընտրել բնակիչ մի վայրի, 
որը մենք հորջում ենք՝ հայի Հայրենիք, 
իսկ իրականում – մի վայրի Ավարայր, 
որտեղ հայը կռվում է ոչ թե պարսկի
կամ բազում հին ու նոր թշնամյաց դեմ…
– Հայն այստեղ կռիվս է տալիս ինքն իր դեմ, 
և իր վրա՜ փորձում – ուժը յուր բազկի՛:

***
Դժոխքն ու դրախտը հանդիպեցրեց իրար
աստվածային Դանթեն: Բայց արանքում
քավարանը դրեց – մեղմելու համար
այդ հանդիպումի բոմբյունը երկնքում…
Մենք քավարան չունենք: Եվ հանդիպումից
դժոխք-դրախտի՝ դրախտն է տուժում, –
և դժոխքը մեր հոգիներն է խուժում –
և ցնցվում է երկիրն այդ խոր բոմբյունից:

***
Դժոխքում ապրողը չպիտի բողոքի…
– Երեսպաշտություն է դժոխքում բողոքելը: 
Դժոխքում ապրողը պիտի ողոքի
սատանայի սիրտը – նայած տեղը
և ժամանակը՝ ի՛նչ են թելադըրում, 
և գործողությունն ապա պիտ հետևի –
եռամիասնության պսա՜կը երևելի, –
և կբացվեն Դևպետ քաղաքի դրունք:

***
Մազի և մեզի անալիզները ցույց են տալիս, 
որ այս մարդը պոեզիայի հետ ոչ մի կապ չունի, 
– մինչդեռ՝ կապ ունի տափակ, տաղտկալի
բառագիջության հետ արքունի, –
և ի՛նչ դողդոջով էլ մոտենա գրակալին, 
և տողիկներ ծռտի՝ ի՛նչ երկյուղածությամբ –
մեկ է՝ իշու փալա՜նն է իրեն թա՛մք.–
մազի և մեզի անալիզներն են ցույց տալիս:

***
(Նախընտրական) 
Ասա՝ ինչ ուզում է ժողովուրդը լսել, 
բայց արա լրիվ հակառակը.
– խոստացիր լավ կյանք, արդարություն ու սեր, 
բայց դժոխք դարձրու մարդկանց կյանքը, 
հայտարարիր, որ սուրբ ես, հայ քրիստոնյա, 
բայց իրար խառնիր Աստված ու ալլահ, 
ով էշ՝ դու փալան: Եվ դարձիր մեծ պաշտոնյա, 
և թող փրկի՜ քեզ քո ալլահը: Մաշալլա՛հ:

***
Ի՞նչ եք խոստանում, քաղաքական մկներ, 
որ առնետից փախչում՝ կատվի ճանկն եք ընկնում, 
Հայաստան երկիրըս շատ էժան գնել –
շատ թանկ եք հիմա ծախում քաղքենուն, –
և նույն քաղքենուց – ձայն եք փախցընում, 
և նորից թողնում լավ կյանքի հույսին…
– Եվ սուտ լացում եք նրա ուսին, 
և կնոջը նրա՝ ձեր շոռ աչքը գցում:

***
Փորի յուղն իրեն խեղդում է, 
և խոսում է նա խռռալով, 
գլուխը լխկած դդում է, 
բայց էլի չի ընկնում հալով, 
և չի հագենում իր փողից, 
և հափռելով չի հագենում…
– Եվ դեպի սև հողն է գնում, 
բայց հարկ է դնում նույն հողին:

***
Ես մարդ չեմ, այլ – հարկատու, 
ես հայ չեմ, այլ – հայտատու, 
և իմ տողերն եմ հատում
և իմ իրավունքը հայտում, –
այդ պատճառով է ինձ ատում
գլխիս դատավորը` կատու, 
– բայց դեռևս չի գլխատում, 
քանզի շորթում է կենաց տուրք:

***
Կեսգիշերից հետո – քունս տանում է: 
Բայց երբ փակում եմ աչքերս – փախչում է: 
Այսպես շարունակ: Հիշում եմ անուններ, 
մտքումս թվեր եմ գցում, հաշվում եմ –
ոչինչ չի օգնում: Տարիքից է, գուցե, –
կամ՝ մարմինս է փոխվում դեպի ծերություն, 
– թողնելով ինձ մտքեր և հոգսերի թույն, 
և պահելով հոգիս ջահել – որպես ցեց:

***
Իրական չարն ու երեսպաշտ բարին
մեր կյանքը շուռ են տվել գլխիվայր.
– երեսպաշտ բարին փնտրում է հարիֆ, 
իրական չարը – թաքուն մի վայր, 
որտեղ կարող է նա թափել արյուն
և հայտարարել, թե՝ ազնի՜վ է շատ…
– Թեև պարտվո՜ւմ է բարուն երեսպաշտ, 
բայց անկեղծությամբ՝ հաղթո՛ւմ է բարուն:

***
Ես ճանապարհը բացողներից եղա, 
և իմ բացած ճամփով գնացին ուրիշները, 
– և բանաստեղծ դառան, և քննադատ եղան, 
և բաց թողեցին վրաս իրենց շները, –
և դարձան տողիս, բառիս գողերը, 
և իմ մետաֆորը տարան բարոյաբանտ: 
– Բայց մի՞թե լինում է այդպիսի բան: 
– Լինո՛ւմ է, տղաս, – և եղե՛լ է:

***
– Ինչի՛ց եք խոսում, լավի՜ մունետիկներ: 
– Բարո՞ւց, գեղեցկի՞ց, վեհ ու վսեմի՞ց…
Ձեր գինը՝ առատ լափն ու գինու տիկն է, 
մինչ կանգնած ենք մենք կործանումի սեմին: 
Մեր ամբողջ օրն անցնում է թաղումներում, 
և թաղում ենք ոչ թե մարմին, այլ՝ հոգի…
– Բայց չի՜ հասնում կուշտին իմ ձայնն անոթի: 
– Թաղվա՛ծ է կուշտը խոշոր շահումներում:

***
Ես մեղադրյալ չեղա, չեղա դատավոր, 
չեղա պետական մեղադրող՝ դատախազ, 
բայց ամենը, ինչ տեսա օրավուր –
օրավուր քաշեց իմ սրտին մի խազ, –
և եթե եղա – եղա լոկ վկա, 
և վկայեցի իմ տողերում կյանքը…
– Որ վայելեց վերը հիշված տականքը, 
իսկ վարում՝ ինձ դրեց կյանքի ընթերակա:

***
Երուսաղեմ, Երուսաղեմ, –
ինչո՞ւ ծաղրեցիր քո մարգարեին, 
և չհավատացիր, և անգոսնեցիր, և հալածեցիր նրան, 
և դասեցիր նրան դասում խելագարների, 
և ծիծաղեցիր նրա սոսկալի խոսքերի վրա, 
և քամահրեցիր նրա խոսքերում քո կործանումը ահեղ, 
և չտեսար կարմիր պատժանիվի ահագնացող թափը…
– Եվ նա իր գլխին հող ու մոխիր թափեց, 
և ողբաց քո վախճանը հեծեծագին, –
Երուսաղեմ, Երուսաղեմ:

***
Հանճարեղ ու հավերժական Քաջ Նազար, 
ես չեմ ասում՝ ուրկի՞ց եկար, ո՞րդիան.–
դու մեկը չես, դու հազար ես, բյուր հազար, 
բայց հավերժ չէր կողակիցդ՝ Ուստիան: –
Ուստիաններն ո՞ւր են չքվել բոշբերան, 
որ քեզ քշեն քաղաքական հարթակից: 
– Հիմա նրանք լեզուն դրել են փակի, 
և խժռում են «քաջիդ» թալանը բերած:

***
Գրիր՝ ինչ սիրտդ ուզում է, 
քաջ խաղա և կամ Քաջ Նազար, 
կտրիր քարվան կամ խեղճի վիզը, 
մին զարկով ջարդիր հազար, –
ո՜չ մեկի տանձին դա պետք չէ, 
և՝ թքա՛ծ ունեն քեզ վրա…
– Քանզի զբաղված են նրանք
սուրբ գործով՝ առնել ու փախչել:

***
Մի ոտքիս վրա եմ կանգնած, 
– մյուս ոտքիս տակ՝ հանքն է, 
որ տարածվում է կամաց, 
և շուտով չի թողնի կանգնել
նույնիսկ մի մատիս վրա, –
և ինձ մնում է համբարձվել –
հողը թողնելով նրան, 
ով իմ Հայաստանն է վարձել:

***
Իմ Հայաստանը կախված է մազից…
– Կամ ազերի թուրքն է կտրում ինձ գազից, 
կամ վրացին է փակում Փոթին ամռանը, 
կամ ռուսն է շինում Վերին Լարսը ձմռանը, 
կամ օսմանլի թուրքը չի բացում սահմանը –
և ինձ բարեկամ է մնում ֆարս Ահմադը, –
որ շհարում բանձրիկ շենք է նեջադում, 
իսկ եթե գլխիդ փլվեց՝ քեզ է ջարդում:

***
Տե՛ր, այնպես արա, 
որ ընդերքի շերտերը գեհենական
հաստատ ու անշարժ նստեն իրար վրա, 
և չմնանք մենք անհենարան, –
և թաղանթը բարակ, որ գետին ենք ասում –
չպատռվի հանկարծ մեր ոտքերի տակ…
– Ա՜յս է խնդրանքը միակ՝
քո ծառա Դավթից պարտասուն: 

***
Հողը բառերով չեն պահում: 
– Հողը բահելով են պահում, 
հողը հերկելով են պահում, 
հողը սերմելով են պահում, 
հողը ջրելով են պահում, 
հողը բրելով են պահում, 
հողը կառչելով են պահում, –
մեջը հանգչելո՜վ են պահո՛ւմ:

***
Հողից խռովել-գնացել է, 
կարծես թե՝ հողը մեղավոր է, 
որ ինքը մոլախոտ ծնվել է, 
մոլախոտ ապրել իր փուչ օրը, 
իսկ հիմա՝ իր հողը թողել է, 
որ հողն ուրիշի զարդարի, –
ու երբ փուչ ապրելը դադարի –
գա մտնի չսիրած իր հողը:

***
Դու, որ վատ խոսքեր չխնայեցիր –
ես քեզնից լա՜վ գիտեմ իմ երկրի վատը, –
որովհետև որ կողմը նայեցի՝
տեսա, որ վատը ավելի շատ է, 
– բայց դու, որ դառել ես վատի բլբուլ
և իմ վատը իմ աչքն ես կոխում –
և Ամերիկան սեպում ռահաթ-լոխում, –
ո՞վ ես դու. քամուց քշված սարի սմբո՛ւլ:

***
Ե՜ս պիտի ասեմ այս երկրի մասին
զայրույթի, ցավի խենթ խոսքերը այս, 
և չհիշեմ ո՛չ Ազատն Մասիս, 
և ո՛չ կամուրջներ խորտակող Արաքս, 
– զի կիսված են դեռ Մասիս ու Արաքս, 
և ապրում եմ ես իմ կիսված երկրում –
և տառապանքի երգեր եմ երկնում, –
և դառնում Մասսի պես կիսված մի ասք:

***
Ա՛խ, ոսկեվոր դաշտեր – ցորենհասկով լեցուն, 
ա՛խ, անտառներ կանաչ, լեռներ կապտամշուշ, 
ա՛խ, օրհնության երգեր – բաշխված ամենեցուն, 
մտքեր փիլիսոփա – ա՛խ, արդեն ո՛ւշ է, ո՛ւշ.
– բռնել է մարդը յուր կործանումի ճամփան, 
և մեր ոսկի դաշտը – վառված խանձի գույնով, 
և մեր խոսքի վաշտը – գերված խանդի թույնով, 
և չի՜ փրկի արդեն – մեզ մտքի զո՛րքն անգամ:

***
Ի՞նչ արեցիր դու, փիլիսոփա՛յ, 
որ հայում էիր ականադետ, 
թե՝ ե՛րբ է մեռնում մարդը սոված –
մինչ սովե՞լը, թե՞ սովելուց ետք, –
ի՞նչ արեցիր դու՝ քո ողջ կյանքում
ձեռներդ թափ տալով՝ ման գալով, 
բառդ կուլ տալով թքիդ գոլով…
– Բառիդ վրա՜ եմ ահա թքո՛ւմ:

***
Vae victis!
Վա՜յ հաղթվածներին, փա՜ռք ընկածներին: 
– Այս կռվից հետո՝ այսպես պիտի ասենք: 
Իսկ հաղթողների՞ն… Ո՜հ, թող ինձ ների
հաղթության աստված – հաղթողների սև
փաղանգը փառքի արժանի չէ սակայն, 
ահա այդ փաղանգը – օլիգարխ ու մաֆիոզ, 
քաղաքական ******, մանր գողու***, –
որոնց տենչն է միակ՝ գրվել պալատակա՛ն:

***
Հայ ժողովուրդը չի սխալվում երբեք, 
անգամ՝ երբ սխալվում է, իսկ սխալվում է նա
շատ հաճախ, – հետո երգում խրոխտ երգեր, 
որ հետևանքը յուր սխալի – չեզոքանա, 
որ թեթևանա յուր պարտության դառնությունը, 
և դեռ ավելին՝ հաղթության մե՜ղր դառնա, –
և ժամանակներում վայրիվերո, խառնակ –
քսի գլխիկին և պահի՛ յուր առնությունը:

***
Ուրիշ էլ ի՞նչ անեմ: – Կրա՞կ կուլ տամ, 
հանուն ճշմարտության – ձեռքով առնե՞տ բռնեմ, 
ջրի վրա քայլե՞մ, հոգիս հանեմ ու տա՞մ, 
լայները ձեզ թողած – ընկնեմ ճամփե՞քը նեղ: 
Ես այդ արեցի, ու – շա՛տն էլ արեցի, 
ոսկեղենիկ լեզվով – երկնեցի տողեր, 
ոսկեղենիկ տողով – երգեցի տաղեր…
– Բայց, պարզվում է, որ՝ չոլո՛ւմ երգեցի:

Վրեժ Սարուխանյան / պատմվածքներ, բանաստեղծություններ

29.10.2014 22:39

«Էս զուլումի մեջ էդ ղախպա Եվրոպայի մատն էլ է խառը»

«Էս զուլումի մեջ էդ ղախպա Եվրոպայի մատն էլ է խառը»

Քուրդը նավթի վերջին մնացորդները այնպիսի ոգևորությամբ շաղ տվեց Ավզուտ գյուղի մեծ գոմի դռանն ու փայտի կույտերին, կարծես իր առաջնեկ տղայի հարսանիքի խորովածի կրակն էր վառում։

-Դե վառի՛, էս մի քանի հարյուր գյավուրներից էնպիսի խորոված սարքենք, որ Մշո դաշտի շներն ու գելերը մի տարի ուտեն, չվերջանա,- ապագա թալանը աչքերի առջև արդեն հստակ տեսնող տարեց քուրդը, ձեռքերը հաճելիորեն շփելով, կարգադրեց ջահել հայրենակցին։- Մի երկու-երեք ժամում գոմը մոխիր կդառնա, ասկյարներն էլ կգան կտեսնեն ու մեզ մեծամեծ պարգևներ կխոստանան՝ ինչքան կով ու ոչխար կթալանենք, պահած ոսկիները կհանենք, էն ջոկած խորոտ կանանց ու աղջիկներին կտիրանանք։ Փա՜ռք ալլահին։
Կրակի լեզվակներն արդեն շրջափակել էին գոմը։ Քուրդը նույն ոգևորությամբ հացի բոխչան բացեց։
-Դե հիմի նստենք, մարդավարի հաց ուտենք։ Էս խորովածը գյավուրի՝ դրմերդցի Մուշեղի թոնրից հանեցի, սիրուն կնիկ ուներ։ Մարդուն արտի մեջ սպանեցի, կնոջն էլ՝ Սալոյին, գիշերը զոռով տարա մեր տուն։ Ինչ արեցի՝ մոտս չպառկեց։ Ջղայնացա, չվանը բերեցի, գցեցի վիզն ու երդիկից կախեցի։ Հոգնած էի, ջահել աղջկաս ասացի. «Ես մի քիչ քնեմ, դու ուշադիր նայիր, երբ որ խեղդվի պրծնի, ինձ քնից կհանես»։ Իմ քնած ժամանակ խեղդվող գյավուրը էնքան է տարուբերվում, որ չվանը կտրվում է, ինքը փախչում է։ «Փախա՜վ, փախա՜վ գյավուրը»,- ձեռքս քաշելով՝ գոռում էր աղջիկս։
-Աֆա՛րմ, թասիբով աղջիկ ունես,- խորովածի մեծ պատառը ագահաբար կուլ տալով և կրակի թեժությամբ հմայվելով՝ ավագի խոսքը կտրեց երիտասարդ քուրդը։
-Իրա թասիբին ղուրբան, որ ինձ քնից հանեց, հրացանն առա ու հայդա՜ Սալոյի հետևից։ Հասա՜, հրացանի ղոնդախով տվի գլխին։ «Գնդակն ափսոս է, որ քո ճակտին զարկեմ»,- ասացի ու կացնով գլուխը բացեցի, կրծքերը պոկեցի։ Որ տեսնեիր՝ ճակատս կպաչեիր։
Տարեցը հեքիաթի պես էր պատմում, կրտսերը հեքիաթ էր լսում։
Կրակի կատաղած լեզվակներն ավելացնում էին քրդերի ախորժակն ու ոգևորությունը։
Մարագի ներսում դժոխք էր։ Մարդիկ ոռնում էին անզորությունից, ճիչ ու աղաղակով ոտնատակ տալիս իրար, նույնիսկ անեծքն էին մոռացել։ Ծխի քուլաների մեջ, իր երեք տղաներին գրկած, դրմերդցի Սանամը անակնկալ վազեց գոմի անկյունը, սկսեց կոտրատել մարդակների արանքի ճյուղերը, եղունգներով հողն էր ճանկռում ու փորում։ Քիչ անց լույսի մի շող բացվեց։ Փայտի ճյուղերը բզկտում էին ձեռքերը, փշերը մտնում էին եղունգների տակ, արյունը խառնվում էր հողին։ Անցքը մեծացավ, բայց կրակը մոտենում էր։ Հնարավոր չէր բոլորին փրկել։ Սանամը հասցրեց միայն մեծ որդուն՝ տասնվեց տարեկան Համբոյին, անցքից դուրս հրել։
-Համբո՛, մատաղ էղնիմ քզի, մեր վրեժ չմոռնաս, հարյուր տարի էլ անցնի, մեր հոգին վրեժի կարոտ կմնա,- թանձր ծխի ու կրակի միջից Համբոյին հասավ մայրական վերջին պատգամը։
Տղան կրակի արնագույն լեզվակների միջով տանիքից ցած թռավ ու վազեց դեպի ձորը։ Քրդերը նկատեցին։ Երկու հրացանների գնդակները սուրում էին գլխավերևում, ականջների մոտ, ոտքերի տակ։
-Էս գյավուրին մեռնել չկա, Աստծու պահած է, գնդակ չի կպնում,- հացի թքախառը պատառը բերանից շպրտեց տարեց քուրդն ու, կրտսերի հետ ձիերը թամբելով, սլացավ ձորի կողմը։ Համբոն թռչում էր քարերի վրայով, փշերի միջով։ Ձիավորները, շրջանցելով ժայռերը, մոտենում էին։ Այլևս ծպտվելու հնար չկար։ «Միակ ելքը ժայռից նետվելն է»,- անցավ Համբոյի մտքով։ Եվ քրդերը տեսան, թե Համբոն, օդում թևերը բացած, ժայռից ինչպես գահավիժեց։ Քրդերին հասավ Համբոյի հայհոյախառն ճիչը՝ «Ես ձեր հավատը...»։
-Ափսո՜ս, չբռնեցինք, մոր ու եղբայրների հետ նույն կրակում կմոխրացնեինք։ Ոչի՛նչ, էս էլ պակաս չէր, կարգին ջարդուխուրդ եղած կլինի, հետ գնանք,- ասաց տարեցը, և շրջեցին ձիերի գլուխները։
Կրակն արդեն հսկա գոմը մոխրացրել էր։
-Էդ ղոչաղ տղան, ճիշտն ասած, ինձ շատ զարմացրեց, Աստծու պահած էր, կուզենամ նրա դիակը տեսնել, համոզվել,- կասկածանքով ասաց տարեց քուրդն ու շարժվեց ձորի ուղղությամբ։ Երբ ժայռի ծերպով ներքև իջավ, մի պահ աչքերին չհավատաց. տղան կենդանի էր՝ մեջքին վիրավոր ընկած։ Համբոն նկատեց իրեն մոտեցող քրդին։ Այլևս ոչինչ անել հնարավոր չէր։ Ընդամենը ճչաց ու, մարմինը մի կերպ գլորելով, նետվեց զառիթափից։ Քուրդը ցնցվել էր. «Ա՜յ քեզ ղոչաղ գյավուր»։ Քուրդը զառիթափից զգուշորեն իջավ ու դարձյալ չհավատաց աչքերին։ Տղան կենդանի էր, փշրված ատամից արյուն էր հոսում։
-Գյավո՛ւր, մի՛ վախեցիր, էլ քեզ մեռնել չկա, քեզ ոչինչ չեմ անի,- գոռաց քուրդն ու վազեց տղայի կողմը։ Բռնեց Համբոյի ձեռքը, նայեց նորից գահավիժել ցանկացող Համբոյի աչքերին։ Քուրդը շանթահար եղավ՝ անգամ մահը չի ուզում տանել տղային։
-Էս տղան իրոք Աստծու պահած է, սրան մեռնել չկա։ Դե որ Աստված էս գյավուրի տղային պահում է, ուրեմն իմ էրեխեքին էլ է տեսնում։ Վա՜յ, չէ՛, չէ՛, չէ՛, Աստծուն հիշելու հեչ ժամանակը չէր,- հանկարծ լեզուն կծեց քուրդը։- Չեմ ուզում, որ սրա մեղքը իմ էրեխեքի վզին ընկնի,- մի պահ երկմտեց, հետո կարկամեց քուրդը։ Անսովոր մի դող այրեց մարմինը, ոտքերը թուլացան, մի աներևույթ ձեռք սեղմեց կոկորդը, շունչը կտրվում էր։ Քուրդը հիշեց անցած գիշեր պարանից կախված Սալոյին, ականջին հասան իր դեռատի աղջկա խոսքերը. «Փախա՜վ, փախա՜վ գյավուրը»։ Սկզբում խղճահարության, հետո ամոթի նման ինչ-որ բան պղտորեց արյունը. «Ես իմ աղջկան էլ եմ մարդասպան դարձրել, ո՞նց են ապրելու։ Մի օր նա էլ կգիտակցի մեղքը, խիղճը նրան էլ կտանջի. ես գերեզմանում հանգիստ չեմ մնա...»։
Քրդի այլայլված դեմքից ու խղճահարությունից Համբոն ինչ-որ բան զգաց, սակայն դժվարանում էր հավատալ, որ գազանի մեջ մարդն է զարթնում։ Քուրդը դողացող ձեռքերով զգուշորեն շոշափեց տղայի մարմնի վնասված մասերը, Համբոյին նստեցրեց ձիուն, սանձը հավաքեց ափի մեջ և դանդաղ ու գլխիկոր քայլեց դեպի իր տունը։
-Էս տղան Աստծու պահած է, ոչ ոք չփորձի նրա խաթրին կպնել, պիտի բուժենք, շուտ ոտքի հանենք,- խստորեն կարգադրեց իրեն զարմանքով ու ակնապիշ նայող տնեցիներին։ Քուրդը աղջկան մոտ կանչեց. «Էն, ինչ որ դու կուտես, հայ տղային էլ կտաս»։ Աղջիկը գլխով արեց, բայց ոչինչ չհասկացավ հորից. «Երեկ հայրս կախած հայ կնոջը պահակ էր ինձ դարձրել, էսօր հայի տղա է փրկում»։ Հայրը հասկացավ աղջկա թաքուն շփոթմունքը և ապաշխարանքի քնքշությամբ շոյեց նրա գլուխը. «Հետո կհասկանաս»։
Քուրդը Համբոյի մեջ իր ու իր ընտանիքի փրկությունն էր որոնում. «Գոնե մի անգամ մարդ եղա, ու դա Աստված հաստատ կտեսնի և իմ մեղքը իմ զավակներին չի թողնի։ Չնայած ասում են՝ հայի Աստված հա՛մ կույր է, հա՛մ էլ՝ խուլ։ Բա էս էրեխեն էդքան գնդակների միջով ո՞նց անցավ, ժայռ ու քարափից ընկավ, չմեռավ։ Չէ՜, սրանց Աստված ուրիշ է, նա ինձ պիտի տեսնի ու պիտի լսի։ Ես բան ունեմ ասելու հայի Աստծուն։ Իմ էրեխեն մեղք չունի, իմ մեղք իմ էրեխեքից չպիտի հանի։ Մեղքերի համար էրեխեն ծնողի փոխարեն գոնե պիտի ապաշխարի, բայց ոչ պատասխան տա»։
Անկողնում կուչ եկած Համբոյի աչքերի առջև քարացել էին հրդեհված գոմի բոցերի մեջ գալարվող մայրն ու երկու եղբայրները։ Երբ տանիքի անցքից մի կերպ իրեն դուրս հրեցին, մի պահ հասցրեց ներքև նայել։ Իր փրկության համար մայրը կրակի միջից ժպտում էր՝ երկու զավակներին գրկած։ Ականջում մոր ձայնն է քարացել. «Համբո՛, մատաղ էղնիմ քզի, մեր վրեժ չմոռնաս, հարյուր տարի էլ անցնի, մեր հոգին վրեժի կարոտ կմնա»։ Եղբայրները ծխահար աչքերն էին տրորում։ Անծուխ սենյակում Համբոյի աչքերը մրմռացին, ոնց որ ծուխ լցվեց. տրորեց, չանցավ, նորից տրորեց։ Մրմուռին խառնվեց մոր վերջին պատգամը։ Քուրդը չհասկացավ, թե անծուխ սենյակում Համբոն ինչու էր աչքերը տրորում։ Չհասկացավ ինչու, բայց ինքն էլ ակամա ձեռքը աչքերին տարավ ու տրորեց։ Երևի ծուխ լցվեց։
Համբոն առավոտից հացին ձեռք չէր տվել։ Քուրդը դա նկատեց։ Փորձեց ճաշի ամանը մոտեցնել, որտեղից որտեղ հիշեց քարանձավի մուտքի մոտի երկու սովահար հայ մանուկներին։ Նրանք մեռած պապի միսն էին ուտում։ Երեխաները չզգացին իր մոտենալը։ Երկուսին էլ մի գնդակով սպանեց։ Քուրդը տաք օջախի կողքին ցուրտ զգաց, աչքերը սառեցին, մատներով շփեց, ուզեց պատկերը ջնջել, չհասցրեց։ Աչքերի առջև արդեն ծանոթ ջրաղացի քարն էր։ Երկու որբուկ, սովին չդիմանալով, քարանձավից փախել, եկել էին ավերակ ջրաղացը գոնե մի բուռ ալյուր գտնելու հույսով։ Ոչինչ չէին գտել, պառկել էին ջրաղացի հին քարին ու ցեխախառը ալյուրն էին լիզում։ Ցեխը ալյուրից շատ էր։ Երկուսին էլ սպանեց, արյունը ցեխոտ ալյուրի վրա բոքոնանման պատկեր նկարեց։ Երեխաների աչքերը սառած մնացին բոքոնի պատկերին։ Քուրդը, երեխաների ծակ գրպանները ստուգելուց հետո, գյավուրների ու նրանց Աստծու հասցեին թուրքավարի բառեր հիշեց ու գնաց նոր գյավուրներ փնտրելու։
Համբոյի ծանր հազը սթափեցրեց քրդին։ Նա ճաշի կավե ամանը դողացող ձեռքերով մոտեցրեց Համբոյին։
-Կե՛ր, հայի ղոչաղ տղա, կե՛ր, դու ինձ հիշեցրիր, որ ես էլ մարդ եմ, Աստծու ստեղծած։ Բայց հասկացիր, ես մեղավոր չեմ, ինձ մարդակեր գազան են դարձրել։
Համբոն նորից ծխից մրմռացող աչքերն էր տրորում, իսկ քուրդը կոկորդն էր փորձում ազատել անտեսանելի մատներից։
Քուրդը տնեցիներին մի քանի օր բացատրում էր իր հոգում կուտակվածը։ Թեև մի քիչ թերահավատորեն, բայց կինն ու զավակները տեսնում էին նրա այլափոխությունը։ Մի օր Համբոյին ջուր տալու պահին աղջկա աչքերում հայրը արցունքի կաթիլ նկատեց. «Փա՜ռք Աստծո, աղջիկս աղջիկ է դառնում»։ 
Հարևանները ամեն անգամ խորամանկ ժպիտով հասկացնում էին. «Հայի տղային փրկում ես, որ իսլամացնես ու ձրի հոտաղ դարձնես...»։ 
-Եթե հարևաններս միտքս գուշակեն, թուրքից պրծում չունեմ՝ գյավուրի եմ փրկում։ Ինձ ու իմ ընտանիքին էլ նրա հետ մատաղ կանեն,- վախից կծկվեց քուրդն ու թալանատենչ հարևանների կասկածները փարատելու ավելի համոզիչ ապացույցներ փնտրեց։
Մութը գրկել էր Ավզուտի փողոցները, տներն ու ծառերը։ Միայն հեռվում նշմարվում էր հայկական եկեղեցու գմբեթը։ Քուրդը զգուշորեն կողքերը նայեց ու դանդաղ շարժվեց գմբեթի կողմը։ Նա կիսայրված եկեղեցու դուռը կամաց հրեց, դանդաղ մոտեցավ խորանին։ Կյանքում խաչ հանած չկար, աղոթք չգիտեր։ Անողներին էլ ծաղրում էր ու հայհոյում։ Վերև նայեց, ճաք տված խորանից կիսալուսնի աղոտ մի շող ներս էր ընկել։ Կոկորդում քարացած թուքը դժվարությամբ կուլ տվեց, չգիտեր ոնց սկսել։ ՈՒզում էր ալլահին դիմել, բայց Ղուրանը հիշեց. մի պահ վարանեց, որ մուսուլմանի աստված իրեն չի ների էդ տեսակ թուլության համար։
-Երկու Աստծու ձեռ կրակն եմ ընկել։ Լսո՞ւմ ես, հայի Աստված, ինչո՞ւ ես քո ժողովրդին մենակ ու անտեր թողել, որ մենք էլ թուրքի ու գերմանացու հրամանով մարդասպան դառնանք, իրենք էլ մեզ հայրենիք, հայի տուն ու տեղ, թալան խոստանան։ Ես գիտեմ, որ հարյուր տարի էլ անցնի, մեղքը չի հալվի ու մաշվի։ Մեր էրեխեք ու թոռներ մի օր կապաշխարեն, թե չէ հուր հավիտյան քուն ու դադար չենք ունենա։ Որ չապաշխարենք, էդ զուլումը մի օր մեր գլխին կգա։ Մինչև ե՞րբ գազան մնանք։ Հայի Աստվա՛ծ, մի օր մի խելոք կարդացվոր հայ ինձ պատմեց, որ հայի ու մուսուլմանի աստված նույն բանն են ասում, բայց մարդիկ փոխում են Աստծու խոսքը ու իրենց ուզած ձևով վարվում։ Ես կուզեմ, որ իմ ժառանգներ հավիտենական մեղքի մեջ չտանջվեն։ Էն թուրքեր, որ իրենց կյանքը վտանգի ենթարկելով, ծանոթ հայերին թաքցրել են ասկյարից, նրանք էլ ինձ նման են մտածում, բայց հրաման տվողները շատ են ու չար։ Ես անգրագետ քուրդ եմ, բայց լսել եմ, որ էս զուլումի մեջ էդ ղախպա Եվրոպայի մատն էլ է խառը։ Պատերազմ է, ու շունը տիրոջը չի ճանաչում։ Թուրքի մեծամեծերն էլ էդ էին ուզում. գելի համար ամպ օրն եկավ։
Քրդի շունը աննկատ ներս էր մտել ու տիրոջ շարժումներին էր հետևում։ Բրազը գոռգոռացող ու անընդհատ հայհոյող տիրոջն այսքան հանգիստ ու խոնարհ երբեք չէր տեսել և զարմացած հետևում էր նրա անսովորությանը։ Շան զարմանքն ավելի մեծացավ, երբ իր տերը շատ հանգիստ շշնջաց. «Բրա՛զ, գնացի՛նք...»։
Առավոտ մութուլուսին գոմի դռան մոտ ցցվեց այն ջահել քուրդը, ով հայերով լցված գոմի կրակը վառեց։ Աչքերը փայլում էին, կարծես ուրախ լուր ուներ հայտնելու։
-Գիտե՞ս ինչ եմ իմացել։ Մեծ քարափի տակի քարանձավում մի քանի հայ ընտանիք է թաքնվել։ Գնանք խաբենք, որ կօգնենք իրենց ռուսի զորքին հասնելու, ոսկիները առնենք, հետո ասկյարներին իրենց տեղը հայտնենք։ Հիշո՞ւմ ես՝ անցած անգամ էդպես հիսուն ոսկի խլեցինք։
Քրդի աչքերը նախորդ անգամվա նման ուրախությունից չփայլեցին. ցանկանում էր գոռալ, որ էլ չի ուզում հարամ հաց ուտել, բայց լեզուն կծեց՝ ընկերը կարող է ասկյարներին պատմել, որ ինքը հրաժարվել է հայերին սպանելուց կամ նրանց տեղը մատնելուց։ Հազիվ շշնջաց. «Շատ վատ եմ, աչքերս մթնում են...»։
Կրտսեր քուրդը քմծիծաղ տվեց ու գնաց թալանի նոր ընկեր փնտրելու։
Ռուսաց զորքն արդեն Մուշում էր, վտանգը մեծանում է։
-Համբո՛, էս խուրջինում ուտելիք է, մեջը դրել եմ նաև մորիցդ խլած ոսկիները,- խեղդված ձայնով հազիվ շշնջաց քուրդը և հայացքը փախցրեց Համբոյի աչքերից։- Էս ճամփով ուղիղ գնա, կհասնես Մուշ։ Ռուսի զորքն էնտեղ է։ Քո մորն ու քո ախպերներին մենք վառինք, էդ մեղքը հուր հավիտյան մեր հոգու վրա է, ու մեզնից ավելի մեղավոր մեզ հրաման տվողն է։ Ամեն մարդ, ամեն ժողովուրդ ու ամեն իշխանություն մի օր իր մեղքերի համար իր պատիժը կստանա, վաղ թե ուշ՝ կստանա։ Թե մի օր քո սիրտ ինձ կների, իմ հոգին դժոխքի բաժին չի դառնա։ Գոնե իմ էրեխեք մեղքի մեջ չմնան։ Գնա՛, Աստված քու հետ, դու Աստծու պահած ես, հային մեռնել չկա։
Համբոն աչքերը տրորեց, գոմի ծուխը մրմռացնում էր։ Քուրդն էլ աչքերը տրորեց։ Նույն ծուխն էր։
Համբոն ինչքան հեռանում էր քրդից, քամին գոմի կողմից ավելի ուժեղ էր բերում իր մոր վերջին պատգամը. «Համբո՛, մատաղ էղնիմ քզի, մեր վրեժ չմոռնաս, հարյուր տարի էլ անցնի, մեր հոգին վրեժի կարոտ կմնա»։

Թուրքի սատանա Շըմեմըրեն

Թուրքի  սատանա Շըմեմըրեն

 

 

 


1915-ի գարնանը Սասնա սարերի արջերը իրենց քարանձավներից փախան ու նոր որջեր էին որոնում: Ազատ քարանձավ չէր մնացել: Բնազուրկ արջերը ստիպված անտառներում ու ժայռերի ծերպերին ձմեռեցին։ 1916-ի գարունն էր։ Սասնա լեռներից մեծ-մեծ ձյունահյուսքերը գլորվել, Բաթմանա ջրի հովիտներն էին իջել։ Սասուն տանող արահետը վերջին ձյունից բացվել էր: Ձմռան քնից զարթնած արջերը հեռվից կարոտով նայում էին իրենց քարանձավներին, բայց չէին մոտենում նոր բնակիչներին։ Ինչ-որ անհասկանալի ուժ զսպում էր նրանց բնազդը: Արհավիրքից հետո արջերը չէին խախտում քարանձավների մարդկանց ցավոտ լռությունը։ Մինչև կոտորածները արջերը թուրքի ու քրդի պես մտնում էին գյուղերը, այծ ու ոչխար փախցնում կամ էլ գլգիլի արտերը տրորում: Նույնիսկ որսորդների վրա էին հարձակվում. կարգին արջություն էին անում։ 
Գայլերը ոռնում էին գիշերները և դարան մտնում` քարանձավների մուտքերի մոտ բնական պետքերի համար մի քանի մետր հեռացած երեխաներ ու հազիվ քայլող ծերեր հոշոտելու։ Արջերը համբերում էին` կրկին իրենց պապենական քարանձավները մտնելու, իսկ հպարտ արծիվները արդեն սովորել էին անթաղ դիակների մնացորդներին։
Մշո դաշտից թնդանոթի ձենը Սասնա լեռների վրայով եկավ հասավ Մարութա սար, մտավ ձորերն ու քարանձավները։ 
-Ռսի զորքն ու հայ ֆիդայիները թնդանոթներով գաղթականներին կկանչեն, որ Արաքսից էն կողմ տանեն, երթա՞նք միանանք,- քարանձավի մուտքին մեկ տարվա սպասումից վերջապես սթափվեց Գոշակ գյուղի Գաբոյի Աստուրը: Անորոշ ժպիտի պես մի բան խաղաց նրա հոգնած դեմքին, որն արդեն մռայլ քարանձավի գույն էր ստացել։ 
Մարութա սարի արծվաբույն զառիթափ քարանձավից իր գերդաստանից կենդանի մնացածներով միացավ մյուս քարանձավաբնակներին ու շարժվեց Մշո դաշտ տանող ծանոթ կածանով, որով ամեն աշուն իջնում էր Մուշ քաղաքի շուկա ձմռան համար գնումներ կատարելու։
...Անդրանիկ Փաշի զորքի հետ մի քանի ամսից հասան Մարգարայի կամրջին: Հոգին թողին էն կողմ, վիզը դեպի հետ ծռված` Արաքսն անցան էս կողմ։ Հասան մինչև Նախիջևան` շոռուտներ։ Խմում էին աղակալած ու վարակված ջրերը: Տիֆը հնձում էր հատկապես մանուկներին ու ծերերին: Արևագալին, երբ Աստուրը դեռ չէր ավարտել «Եվ մի տանիր զմեզ ի փորձություն, այլ փրկեա զմեզ ի չարէ» տերունական մաղթանքը, փոքր որդին` Սևդոն, հոգին ավանդեց: Մի քանի րոպե հետո, որդուն կրծքին սեղմած, աչքերը փակեց նաև Էլբաս մայրը: Աստուրը խանչալով մի փոս փորեց և, որդուն մոր գիրկը դրած, առանց պատանքի ծածկեց։ Երբ հողի վերջին բուռը լցրեց երեխայի դեմքին, արցունքի մի քանի դառը կաթիլներ ընկան Սևդոյի ծարավից սմքած շուրթերին։ Հիշեց շատերի անթաղ մեռելներն ու ինքն իրեն մխիթարեց, փառք տվեց, որ գոնե մեր ու տղա միասին են։ Մի մեծ քար շրջեց: Տակի սև մեծ կարիճը պոչը ձգեց խայթելու: Կարիճի պոչը թուրքի յաթաղանի նման կեռ էր։ «Էստեղի կարիճն էլ Էրգրի կարիճից պակաս չէ»,- տնքաց Աստուրը, զզվանքով թքեց կարիճի վրա ու այնպես տրորեց, կարծես ասկյարի գլուխ էր: Մենակ հասցրեց քարը գլորել շիրմին` հետո գտնելու հույսով։
Հրաման եղավ Ջուլֆայի կամուրջը արագ անցնելու: Աստուրը չհասցրեց նկատել, թե ինչպես Խոդեդան որդին կամրջից գետն ընկավ: Երկու գաղթական կտրեցին Անդրանիկի դեմը` «Փաշա՛, սասունցի Աստուրի տասներկու տարեկան երեխան կամրջից գետն ընկավ, փրկի՛ր»: 
-Երեք ձիավոր մտեք գետը էրեխին փրկելու,- նույն վայրկյանին հրամայեց Զորավարը: Ձիավորները Արաքսի վարար ալիքների միջից որսացին Խոդեդանին ու բերին Փաշի մոտ: 
-Աստուր, էսօր քու կնոջն ու տղին թաղեցիր, բայց Խոդեդանը Աստծո պահածն է, հրաշքով փրկվեց,- մխիթարանքի միակ խոսքն ասաց Զորավարն ու հրամայեց կամուրջն անցնելուց հետո մարտի պատրաստվել։ 
Հետո գաղթականների մի խումբը երեք-չորս տարվա թափառումներից հետո հասավ Ալեքպոլի գավառի Աշնակ գյուղ։ Թուրքեր էին ապրում, գյուղը մաքրեցին։ Աշնակը սահմանին մոտիկ է, հետդարձի ճամփին։ Տեղավորվեցին թուրքերի տներում։
-Էրգրի քարանձավն ավելի հարազատ է, քան թուրքի ապրած տունը: Էս տնից թուրքի հոտ կառնիմ, էս տներու մեջ թուրքի շունչ կա,- մի առավոտ Աստուրը դիմեց Վերին թաղի նորաբնակներին` Աղջե Սարուխանին ու Պողոսին, Քոթո Միրոյին ու Խաչոյին, Դժգու Սաֆարին, Դոնոյին ու Հակոբին, Սրքե Տիգրանին, Արիկի տան Մարգարին, Գոշակի տեր Ստեփանին ու Մոսեին։ 
-Աստված գիտի, էստեղ ինչքան կմնանք: Բայց Էրգրի դռներ երևի շուտ չեն բացվի, ու հարկ է` նոր սենյակ շինենք, որ մեր ընտանիք նրա մեջ ապրի, իսկ թուրքի տան մեջ մենակ անասուն պահինք` մինչև նոր գոմ շինինք,- Վերին թաղի նորաբնակները միանգամից հասկացան էրգրացուն:
-Աստո՛ւր ախպեր, քու խոսք մեր բոլորի սրտով է, էդ շան հոտ ու շունչ մեր էրեխեքուն չառնի, մեր հաց չհարամինք,- վրա բերին Դժգու Սաֆարն ու Սրքե Տիգրանը:
-Ես ամեն Աստծու առավոտ ու արևպատոցին թուրքի տներու վրա խաչ կհանիմ ու աղոթք կենիմ, համա էդ տան մեջ հանգիստ չեմ քնի,- հարևաններին շարունակեց տեր Ստեփանը։
Աստուրը թոնրատանը կից թուրքի սենյակի անունը դրեց Վերին տուն: 
-Իմա՞լ էնիմ, որ թուրքի տուն հարազատ չդառնա էրեխեքին, որ էնտեղ քիչ մտնեն, թուրքի շունչ չկպնի իրենց, չմտնի իրենց հոգին,- ճար ու ճամփա էր մտածում Աստուրը:- Որ շուն ու գելով, օձով ու կարիճով վախեցնեմ, էրեխեք կատեն էդ կենդանիներին. դրանք էլ Աստծու ստեղծած են, մեղք կենիմ իմ հոգուն: 
Մի իրիկուն էրեխեքին կեսկատակ հասկացրեց. «Կպատմին, որ էս Վերին տան խոր հորի մեջ թուրքի սատանա է ապրե, անունը` Շըմեմըրե»: 
Խոդեդանն ու Առաքելը արդեն առիթից առիթ էին մտնում Վերին տուն, էն էլ` մեծերի հետ: Աստուրը խոր հորը նամանոց դարձրեց և թութունի չոր շարաններն էր մի քանի օրով կախում, որ փափկեն, հետո տամատ անեն մանրելու համար:
Տարիներ անց Խոդեդանը ամուսնացավ: Սաբրե տատս էլ իր յոթ զավակներին մի կեսբերան հիշեցրեց թուրքի սատանի պատմությունը: Բոլորն էլ թաքուն վախով ու ատելությամբ էին մտնում Վերին տուն։
Հիսունական թվականների վերջերին, երբ չորս-հինգ տարեկան էի, Շողիկ հորաքույրս ինձ այնպես վախեցրեց թուրքի սատանով, որ ամիսներ շարունակ երեկոները սարսափով էի մտնում նույնիսկ հարևան թոնրատունը, որի մեջ բացվում էր Վերին տան խորհրդավոր ու սարսափեցնող դուռը: Այնտեղ մենակ մտնելիս էլ տարօրինակ ձայներ էի հանում, ձեռքիս փայտով պատերին էի խփում, հազում, որ խրտնեցնեմ թուրքին։ Բոլոր երեխաներով ատում էինք թուրքի Վերին տունը: Դա տուն չէր, դա թուրքի սատանա Շըմեմըրեի թաքստոցն էր, դա թուրք էր, այդ տան պատերի մեջ մեզ համար ուրվականներ են ապրում։
Երբ ութ տարեկան էի, հորաքույրս երեկոյան հանկարծ կանչեց. «Կրթանի ճտերից մեկը ընկել է Վերին տան հորի մեջ, մեղք է, կսատկի։ Արի քեզ պարանով կապենք, իջեցնենք հորը, ճուտը հանես»: Աչքերս մթնեցին, ոտքերս թուլացան, թուրքի կերպարանքով առջևս ցցվեց Շըմեմըրեն։
-Չվախենա՛ս, ես քո հետ եմ,- սիրտ տվեց հորաքույրս և պարանը կապեց մեջքիս: Մի պահ թվաց, թե պարանի օղը վզիս են անցկացրել, ու թուրքի սատանան փոսի մեջ սուսուփուս ձգելու է պարանը: Հորաքույրս, մի քանի անգամ «Քրիստո՛ս Աստված» կանչելով, պարանի ծայրը կամաց-կամաց թուլացնում էր։ Հորի մեջ անտանելի մութ էր, ես, համարյա գոռոցով, հարցեր էի տալիս հորաքրոջս. գոնե էդ անտեր սատանան իմանա, որ մենակ չեմ, որ անօգնական ճուտ եմ փրկում։ Հորի մեջ լսում էի թխսամոր տագնապալից կռթկռթոցը: Վերջապես ոտքերս կպան գետնին, դողացող ձեռքերով հատակն էի շոշափում ճտին բռնելու: Մեկ րոպեն հավերժության միջով անցավ: Պարանը արդեն վեր էին ձգում: Մի պահ թվաց, թե ափիս մեջ ճտի կերպարանք առած թուրք է` թեև նկարով անգամ թուրք չէի տեսել։ ՈՒզում էի ցած նետել ու ճչալ, բայց կարողացա զսպել վախս. ավելի շուտ` կարկամել էի, ճչալ չէր ստացվում: Գոնե մի քիչ էլ դիմանամ։ Երբ հորից լրիվ դուրս քաշեցին ինձ` ճուտը հրեցի օդում թևատարած ինձ վրա հարձակվող թխսամոր կողմը: Չգիտեմ` կապտել էի, թե սևացել, բայց հորաքույրս վախով ասաց, որ մարդու գույն չի մնացել վրաս. «Դարձել ես թուրքի սատանա»։ Աչքից թաքուն` ոտքս մի քանի անգամ կսմթեցի. ցավ զգացի` չէ՛, ուրեմն ես եմ։ Չէի սթափվում, չէի հավատում, որ մտել եմ թուրքի սատանի որջը ու ողջ-առողջ դուրս եկել: Շորերիցս հոտ էի քաշում. «Տեսնես թուրքի սատանան ի՞նչ հոտ ունի. բա որ հանկարծ թուրքի սատանի հատկություն ձեռք բերեմ։ Հետաքրքիր է` հայի սատանան թուրքի սատանից շա՞տ է տարբեր. երևի ավելի բարի կլինի, մի քիչ էլ հայի նման խղճով, ինչ իմանաս, գուցե մի քիչ էլ` հյուրասեր»։ Բայց վստահ էի, որ հայի սատանան հայտնվելիս գոնե մի բերան կհարցնի` «Հը՞, ի՞նչ կա-չկա»:
1963-ին, երբ արդեն չորրորդ դասարանում էի, նոր թաղ էինք տեղափոխվել, բայց ինձ համար Վերին տանը դեռ ապրում էր թուրքի սատանան: Նոր թաղում դեռ մարագ չունեինք: Ամեն օր գալիս էի հին տան մարագից մեծ պարկով կամ միզարով խոտ ու դարման տանելու նոր թաղ։ Ավերակ դարձած հին թաղում լիքը շներ էին թափառում: Երբ հաչելով իմ կողմն էին վազում, անվախ կանգնում էի, եղանը առաջ պարզում և նույնիսկ հարձակվում շների վրա: Փախչում էին: Կամ, որպես երեխայի, խնայում հեռանում էին, կամ էլ ձեռքիս եղանը նրանց համար կարգին զենք էր։ Տատիս խոսքն էի հիշում. «Շունը ականջ կտրողից է վախենում»: Հա՛, մեկ էլ` թափառական շները ոչ մի անգամ սատանի թաքստոցին չէին մոտենում։ Երբ հասնում էի Վերին տանը, անհասկանալի մի տագնապ գլխիցս իջնում էր ոտքերս, սրտիս զարկերն ավելանում էին, ու գողեգող մտնում էի թոնրատուն: Նայում էի մրոտ բուխարիկին, ջարդված թոնրին, բաց երդիկին։ Եղանը միշտ ձեռքիս էր լինում` ի՞նչ իմանաս։ Մի անգամ ծանոթ շներից մեկին բոքոնով կաշառեցի ու գիշերով տարա հետս հին թոնրատուն: Եղանով հրեցի Վերին տան դուռը և շանը քսի տվեցի` մատս պարզելով Վերին տանը։ Սարսափս ավելի ուժեղացավ, երբ շունը, բոքոնի վերջին պատառը կուլ տալուց հետո էլ, չգնաց այդ ուղղությամբ։ Նույնիսկ ձևի համար չգռմռաց, երկար նայեց աչքերիս մեջ։ «Օհո, Գուռզոն էլ է վախենում թուրքի սատանից։ Կամ էլ` թուրքի հոտ է առել ու զզվում է, ով գիտի, երևի Շըմեմըրեի շունչն է զգացել»,- փորձեցի ինքս ինձ հանգստացնել։ Համ էլ` գամփռին խղճացի, երևի մտածում է. «Էս տղեն մի բոքոն է տվել, թուրքի բերան է ուղարկում»: Ամեն անգամ Գուռզոյին տեսնելիս` հայացքով ներողություն էի խնդրում թուրքի սատանի մոտ ուղարկելու անխիղճ մտքերիս համար։
1968-ին իններորդ դասարանում էի: Հայրս պատվիրեց, որ մի քանի օրում հին տան տանիքները և պատերը քանդենք, որ շինանյութերը օգտագործենք: Ասացի, որ օգնող պետք չէ, ես մենակ կարող եմ: Եվ քլունգով, լինգով ու բահով առավոտյան հին թաղի Վերին տան տանիքին էի։ «Դե՛, թուրքի սատանա, էսօր մեր վերջին կռիվն է, ես քո բունը կքանդեմ հենց հիմա»: Մի քանի ժամում ամբողջ տանիքը մաքրեցի հողից: Լսել էի, որ ծածկի հսկա գերանները Սարիղամիշի անտառներից են սայլերով հասցրել Աշնակ, հայի ծառ է: Հոգնություն չէի զգում: Բուխարիկից սևացած ծանր գերանները պատերից գլորեցի և մի կողմ հրեցի: Քանդված տանիքից խորհրդավոր հորի մեջ լույս էր ընկնում: Չոր ճյուղեր լցրի հորը: Ինչպես կռվից առաջ հրամանատարն է սուրը ճոճում, ես այդպես բահն էի բռնել ու հրամանի պես գոռում էի. «Ես քո թուրքի սատանի...»: Լուցկին վառելու պահին ձեռքս չդողաց։ Կրակի լեզվակները թանձր ծխի միջից խաղալով վեր էին բարձրանում. Շըմեմըրեի ոռնոցի փոխարեն Սարիղամիշի ծառերի չոր ճյուղերի ճտճտոցն էի վայելում: Բահով կրակը թեժացրի` նրա ծիրանագույն լեզվակներում հրկիզելով թուրքի սատանա Շըմեմըրեին: Կրակը հանգիստ նստեց, իսկ հորի մեջ մեղմ քամուց հուրհրում էին նրա կարմիր աչքերը: Սատանի հորը թոնրի պես ժպտում էր։
Հետո սկսեցի պատերը քանդել։ Ամեն քար բարձրից նետելիս` մանկությանս վախի ու սարսափի մի հուշ էի շպրտում։ Մինչև երեկո Վերին տնից ոչինչ չէր մնացել. տան հետ գնացել էին նաև սատանան ու սարսափի զգացողությունը։ Սպասեցի մինչև լավ մթնի։ Նորից ճյուղեր լցրի հորի մեջ, հրաժեշտի խարույկ արեցի և ընդմիշտ թաղեցի թուրքի սատանին։ Այնքան էի հոգնել, որ թոնրի շրթին մի պահ աչքս կպավ։ Երազում ճախրում էի ձորերի ու սարերի վրայով, ձեռքիս Խոդեդան պապիս սուրն էր։ Թեև պապս հայրենական պատերազմից չէր վերադարձել, ու ես նրան չեմ տեսել, բայց երազում հետս ճախրում էր։ Զգացի, որ ինչ-որ բան է ձեռքերիս քսվում: Աչքերս հանգիստ բացեցի` շունը, որին բոքոն էի տվել, լիզում էր ձեռքերս։ ՈՒզում էի խոսքով ասել, բայց զգացի, որ գամփռը արդեն ասելիքս գիտի. «Ես այլևս թուրքից ու նրա սատանից չեմ վախենում»:

Պողոսի ցավը

Պողոսի ցավը

1915-ից տարիներ են անցել, բայց Պողոսի դեմքին ոչ ոք մի կարգին ծիծաղ չտեսավ։ Մռայլ էր, հոգին խռովքի մեջ ու ոչ մեկի հետ չէր կիսվում։

-Այ Պողո՛ս, էդ զուլում մենք էլ տեսանք, գաղթինք, բայց նոր տուն ու տեղ դրինք, նոր ընտանիք ստեղծինք: Թեկուզ վերքոտ սրտով, բայց մեկ-մեկ եղածով կուրախանանք: Բոլորս էրթացվոր ինք, համա գնացողի հետ ոչ ոք չի գնացել: Քու ցավն ի՞նչ է, ախպեր Պողոս, գոնե քու էրգրացոց պատմի, որ քու սիրտ չպայթի: Հոգու ցավ կիսելով կպակսի, սրտի վերք պատմելով սպի կդառնա,- Պողոսի հետ ամեն օր անպատասխան կիսվում էին համերկրացիները, որերորդ անգամ հիշելով, որ իրենց Էրգրի արև ուրի՛շ էր, հող ու ջուր` ուրի՛շ:
-Է՜, իմ ցավ ուրիշ է, թողեք տանիմ իմ հետ գերեզման,- զրույցը փակում էր Պողոսը, թեև գիտեր, որ հազարերորդ անգամ դեռ նույն հարցը լսելու է ու նույնքան էլ թողնելու է անպատասխան։ Պողոսն ամեն օրվա նույն ժամին իր ցանած թութունից փաթում էր ջղարան, մի ծանր քուլա ներս քաշում, մտնում մարագը։ Միզարը դարմանով լցնելու համար մեկ-երկու րոպեն բավարար է, իսկ Պողոսը 10-15 րոպե մնում էր մարագում։ Դա վաղուց նկատել էր փոքր որդին` Գևորգը, և տեսել, որ հայրը մարագից դուրս էր գալիս արնակալած ու խոնավ աչքերով։
-Այ կնիկ, Գևորգի շորեր փոխե, տանիմ Թալին բժշկի, լավ չի էրեխեն,- արևագալին կնոջը ապսպրեց Պողոսը, հագնելով այծի կաշուց կարած իր նոր տրեխները:
1947-ի հետպատերազմյան սովի տարին էր։ Սայլի ճամփով երկար էր, չոլերով մի երկու ժամվա ոտքի ճամփա է: Տասներեքամյա Գևորգի համար էդքան գնալն ու գալը հեչ բան է։ 
-Գևորգ, լաո, հասանք Սիմո ստանցին, մի կտոր հաց ու պանիր թալինք մեր ատամի տակ ու նոր երթանք,- Թալինից հետդարձին ասաց Պողոսը, քարին դնելով իր Նուրե մոր գործած ու Էրգրից միակ հիշատակ նախշազարդ խուրջինը: Գարնան ծակող քամի էր: Պողոսն իր մեջքն արեց քամու դեմ, մեջքանց գրկեց որդուն` պանրի բրդուճը դնելով Գևորգի ափի մեջ։
-Բաբո, էդ Սիմոնն ո՞վ է եղել։
-Գևորգ, լաո, մեր գյուղի ճշտապահ ու օրինավոր Սիմոնն է,- ծխի քուլան կուլ տալով սկսեց Պողոսը:- Մի անգամ Սիմոնը նստում է հենց էս քարին, բացում է բոխչեն, որ հաց ուտի։ Կտեսնա, որ աղը մոռացել է վերցնել: Հացը, պանիրն ու ձուն բաց վիճակում կթողնի քարին ու կվազե Աշնակ, որ աղ բերի: Երկու ժամ հետո կմոտենա էս քարին ու կտեսնի, որ գել ու աղվես ամեն ինչ կերել են։ Էդ օրվանից ճամփամիջի էս քարը կոչվեց Սիմո ստանցի։
Մինչ Գևորգը Սիմոնի միամիտ արարքի մասին էր մտածում, զգաց, որ իր վզին մի քանի կաթիլ ընկան: Անձրև չկար ու քամին դադարել էր: Շրջվեց, հոր աչքերն արնակալած էին ու արցունք էր հոսում: Պողոսը չհասցրեց թաքցնել:
-Բաբո՛, քու դարդ ի՞նչ է, պատմե ընձի։
-Սուս, իմ դարդեր իրար մի տուր, էրթանք տուն,- տղային սաստեց Պողոսը:
-Եթե չասես, ես քու հետ չեմ գա,- հոր աչքերին համառությամբ նայեց Գևորգը:
-Դու գիտես, ես գնացի,-փլված հոգով շարժվեց Պողոսը` մտածելով, որ քիչ անց երեխան վազելով կմիանա իրեն: Գևորգը մնաց քարին: Երկու ժամ հետո մեծ եղբայր Արամը հասավ Սիմո ստանցին: Զայրացավ, ապտակեց եղբորը ծռության համար, ձեռքից բռնած տարավ տուն: Գևորգն ամեն օր հոր դեմը կտրում էր նույն հարցով. «Բաբո, քու դարդն ի՞նչ է...»: Ամեն անգամ ստանում էր նույն պատասխանը. «Սուս, իմ դարդեր իրար մի տուր...»: 
1949-ի դժվար գարունն էր, սուփրայում հաց չկար, մարագում` խոտ ու դարման: Պողոսը միզարը վերցրեց, մտավ մարագ` գետնից դարմանի վերջին մնացորդները հավաքելու: Գևորգը հարմար պահ գտավ, դրսի փականը իջեցրեց` դուռը կողպելով հոր վրա:
-Բաբո, եթե չպատմիս, դուռ չեմ բացի,-պայման դրեց Գևորգն ու հեռացավ դռան մոտից: Երկու ժամ հետո հորը ձայն տվեց: Պողոսը լավ գիտեր որդու ծուռ բնավորությունը և դռան ճեղքից խնդրեց. «Գևորգ, լաո, գոնե տուր զիմ ղութին մի ջղարա քաշիմ»: Արցունքները կուլ տալով։ Գևորգը դարձյալ մերժեց: Մի քանի րոպե հետո տղան մարագի դռան հետևից լսեց հոր դողդողացող ձայնը. «Գևորգ, լաո, բաց զդուռ, կպատմիմ...»: Դռան փականն անմիջապես բացվեց: Պողոսը մարագից դուրս եկավ արնակալած աչքերով, նստեց մուտքի կլոր քարին, փաթեց ջղարան ու սկսեց.
-Մեր Փիրշենք Մարութա սարի դուրանի առաջին գեղն էր: Փիրշենքում ու հարևան Գոշակում Սուրբ Մարաթուկի ուխտավորներ հաց կուտեին ու սար կելնեին։ Անդնդախոր ձորում Սասնա գետն էր, ուր քարայրների միջի վայրի մեղրը ուտելուց հետո, արջեր գլգիլի արտերի միջով կիջնեին գետ լողանալու։ Սասունից շատեր Հալեպ կերթային ոսկի աշխատելու: Ով վառոդի հոտ մեկ անգամ առե` ձեռքի հետ թաքուն Մոսին հրացան կբերեր: Մեր գեղից էլ շատեր կերթային, փռերում հաց կթխեին: Էդ ամեն մարդու չէին վստահի: Ամենապատվավոր գործն էր: Ես էլ որոշեցի ընկերներիս հետ երթամ Հալեպ: Ծնողներս չթողեցին: Խռովեցի, տնից դուրս եկա, քարեր ժողվեցի ու մեր տան վրա կատաղած շպրտեցի։ Գիշերը հերս ու հորոխպերս եկան, իմ ձեռք ու ոտք կապեցին, բերին տուն: Հետո փախա Մարաթուկ, յոթ օր սարերում մնացի: Եկան, համոզեցին, նորից տուն բերին: 1911-ին փախա Հալեպ, մտա փուռ աշխատելու: Քառասուն Մանկանց եկեղեցում սասունցիներով շուտ-շուտ կհավաքվեինք, Էրգրի ու տնեցոց կարոտ իրարուց կառնեինք։ Գնացող-գալացողների հետ ծնողներիս քիսիկով ոսկի կուղարկեի: 1914-ի գարուն եկա Փիրշենք, մերոնց հետ Սուրբ Մարաթուկ ելանք ուխտի: Հարիսա եփելու տեղը ուխտավոր տղամարդիկ «Յարխուշտա» զարգին: Մի անծանոթ քրդի լամուկ թարս աչքով ընձի նայեց ու առաջարկեց իր հետ պարիմ: Կես ժամ էնքան զարկինք իրար մինչև քրդի ձեռքի ափ ճաքեց ու արուն ելավ։ Իմ անուշ մեր ընձի գրկեց ու դիմացի անտառը ցույց տվեց: Մի անգամ իմ ախպեր Սևդոն եկել է անասունների համար էդ անտառից ծառի ճյուղերի թավը գեղ տանելու: Ճյուղեր որ հետ կքաշի, մեջտեղում քնած արջ կզարթնի ու կհարձակվի Սևդոյի վրեն: Արջն իր ճանկերով կպլոկե Սևդոյի գլխի կաշին։ ՈՒ մինչ կհասցներ մյուս թաթն առաջ գցել, Սևդոն յուր ղանչալ կխրե գազանի սիրտ: Յուր արնոտ գլուխ շորով կփաթե, կկտրե արջի մի ոտք, կառնե ուր շալակ և կհասնի տուն։ Հետո քրդեր Սևդոյին տարան թուրքի պատերազմին ու մի քանի ամիս հետո իմ ախպոր միայն գլուխը բերին ծնողներին ցույց տալու: Է, Գևորգ, լաո, հետո նորից Հալեպ գնացի: 1915-ի գարուն կոտորում ընկավ Էրգիր, ասի` շուտ հասնիմ, մերոնց փրկիմ։ Ոտքով հասա Փիրշենք: Մտա մեր տուն։ Օջախ կվառեր, կողքը երեխի թաթիկ էր ընկած։ Գելի պես ոռնացի: Վերևի հարկից ձեն լսվեց: Վազեցի։ Գետնին ընկած էր իմ Նուրե մերը` թուրքից ու քրդից անարգված, հագուստներ պատռած ու կիսավառած սուր փետը հետևում խրած։ Վիրավոր իմ մեր, աչքերը ամոթից փակած, աղերսում էր. «Պողոս, լաո, քու ղանչալ խրե իմ սիրտ, գոնե քու ձեռքով մեռնիմ, աշխարհ ավերվավ, էլ բան չմնաց»: Աշխարք մթնեց իմ աչքին։
-Լաո, ընձի սպանե պրծնիմ, գնա մյուսներին գտի,- աղերսեց իմ մեր ու կիսաբաց, արնոտ կուրծքը բացեց: -Էս կուրծք շատ ես կերե, հալալ եղնի, բայց քու ղանչալ խրե, պրծնիմ: 
Իմ ղանչալ հանեցի ու չոքեցի։ Իմ ձեռք դողաց, ղանչալ ընկավ:
-Պողոս, լաո, սպանե ընձի, գնա մեկելներին փրկի,- կաղաչեր իմ մեր: -Քու ձեռք չի բռնե դանակ իմ կուրծք խրես, իմ թիկունք խրե, լաո, իմ թիկունք դու ես:
Իմ մեր վիրավոր կմղկտար ու կաղաչեր, որ գոնե իր կոկորդ կտրեմ, շուտ հանգստանա: Ղանչալը նորից ափիս մեջ ուժեղ սեղմեցի, որ ձեռքս չդողա: Մոտեցա։ Մայրս, մոտալուտ փրկություն զգալով, երանությամբ աչքերը փակեց. «Փառքդ շատ, Տեր, որ իմ որդու ձեռքով կհանգստանամ»։ Ղանչալը նորից ընկավ, իսկ մայրս փակ աչքերով արդեն մահվան հետ էր խոսում։ Նորից ղանչալը վերցրի ու էս անգամ տարա իմ սրտի կողմը։ Մերս աչքերը բացեց. «Լաո, քու կյանք պահե, գնա մյուսներին փրկի...»: 
Իմ ձեռքեր կդողային գոնե ածխացած փայտը դուրս քաշեի։ Զիմ գլուխ պատեպատ զարկի, սնեսուն զարկի։ Ղանչալ նորից վերցրի, մտածեցի` զուր երակ կտրիմ, արնաքամ էղնի, պատանքի փոխարեն լավաշով փաթիմ զիմ մեր, թաղիմ թոնրի մեջ, դառնա սուրբ հաց։ Ղանչալ նորից սեղմած մոտեցա իմ մոր։ Ախ, մերիկ, իմ անուշ մերիկ։ Ղանչալ նորից ընկավ։ Վիրավոր գազանի նման գոռալով ու ձեռքերով իմ գլխին զարկելով վազեցի դեպի Մուշ` մերոնց գտնելու... Գևորգ, լաո, ես էդքան տղամարդ չեղա, որ զիմ մեր սպանեի։ Էդ ցավ ու մրմուռն է, որ երեսուն տարի կվառե զիմ սիրտ։ Գիշեր զիմ աչք կփագիմ, իմ մերն է իմ աչվու դեմ, կխնդրե ու կաղաչե. «Լաո, քու ղանչալ խրե իմ սիրտ»: Հասկացի, Գևորգ լաո, ես էդքան տղամարդ չեղա, որ զիմ մեր սպանեի։ Գհասկնա՞ս, լաո, զիմ մոր վերջին խնդրանք չկատարեցի: Տեսնիս իմ մեր ո՞ւմ հարամ ղանչալով ու յաթաղանով մեռավ, ո՞վ գիտի` ջուն ու ջանավար կերան նրա սուրբ մարմին, թե գլորվեց ընկավ տաք թոնիր ու հաց դարձավ։ Գոնե էդպես էղներ։ Ներե ինձ, իմ անուշ մերիկ, դու ինձ էդպես ես ծնե, ես իմ ծնողին իմա՞լ սպանիմ։ Գևորգ, լաո, ես ամեն օր մարագ կմտնիմ իմ մորից ներողություն խնդրելու, որ էդքան տղամարդ չեղա։ Ես երդում էի կերել, որ իմ հոգու ցավ իմ մեջ պահիմ մինչև գերեզման։ Բոլոր ընձի կմեղադրին, որ մռայլ իմ Մարութա սև ամպի նման, ծիծաղ փախե իմ դեմքից, իմ երեխեն իմ ժպիտ չտեսնա։
Փախեփախին իմացա, որ իմ Սահակ հեր ու մերոնք սպանվել են։ 1918-ին գնացի Սարդարապատ կռվելու։ Ամեն գնդակից առաջ իմ աչվու դեմ իմ մերն էր. «Լաո, քու ղանչալ խրե իմ սիրտ»: Կրակում էի ու գոռում. «Ներե ինձ, իմ անուշ մերիկ, ես էդքան տղամարդ չեղա...»: Լաո, հիմի իմացա՞ր, թե մարագ ինչու երկար կմնամ։
Պողոսն արդեն չէր թաքցնում արցունքները որդուց, որդին նույնպես։ Փլված հոգով վերցրեց կողքի դատարկ միզարն ու գնաց մարագ։ Գևորգ գիտեր, որ հայրն առավոտյան տարել էր դարմանի վերջին մնացորդը, բայց միզարով գնաց: Պողոսը դռան մոտ ջղարա փաթեց, դուռը ներսից ծածկեց ու դանդաղ իջավ մարագի մի քանի աստիճանները։ Դռան հետևում Գևորգը լսում էր հոր ողբը. «Ներե՛, իմ անուշ մերիկ, ներե՛»: Իսկ դրսի կողմում, գլուխը փականին հենած, լալիս էր տասնհինգամյա Գևորգը. «Դու էլ ընձի ներե, իմ անուշ բաբո, ներե, քու համար դեռ 1915 թիվն է ու մինչև գերեզման չի վերջանա»։ 
1957-ի գարունն էր։ Պողոսը դեռ չէր բոլորել 60-ը, բայց թաքուն ցավը արդեն քամել էր մարմինը։ Առավոտյան մտավ մարագ առանց միզարի։ Գևորգը այդ մեկը չհասկացավ, բայց քիչ հեռվից հետևում էր։ Հայրը սովորականից ուշ դուրս եկավ, երկար նայեց Էրգրի կողմը, նկատեց Գևորգին ու ձեռքով կանչեց։
-Բաբո, էսօր ինչո՞ւ առանց միզարի մտար մարագ,- հորը գրկեց Գևորգը:
-Էլ չեմ մտնի, լաո՛,- հանգիստ ասաց Պողոսը:
«Ինչ լավ է, երևի որոշել է էլ չողբալ»,- մտքում ինքն իրեն հանգստացրեց Գևորգն ու հետևեց հորը: Արշալույսի ծիրանագույն շողը ցուցամատի նման Էրգրի կողմն էր պարզած։ Պողոսը պառկեց թախտին, խոր շնչեց, որդու ձեռքը սեղմեց ափերի մեջ ու հազիվ շշնջաց. «Իմ մոր հոգին քառասուներկու տարի ամեն օր ինձ կկանչե: Լաո, չիմացա թո՞ւրք սպանեց, գել ու գազա՞ն կերան, թե՞ գլորվավ ընկավ թոնիր ու հաց դարձավ։ Երթամ ներողություն խնդրիմ»։
Գևորգին թվաց, թե հայրը հոգնածությունից աչքերը փակեց։ Դեմքի մռայլությունը դանդաղ հեռանում էր: Քիչ հետո Պողոսն արդեն Էրգրի ճամփին էր, գնում էր մորից ներողություն խնդրելու։
Հարևաններն ու բարեկամները հավաքվեցին: Մեկը ինֆարկտ ասաց, մյուսը` բրոնխները, մեկ ուրիշը` չարքն է զարկել։ Բոլորն էլ զարմանքով իրար էին հարցնում` ի՞նչն էր Պողոսի ցավը։
Մենակ անկյունում ողբացող Գևորգը գիտեր իր հոր մահվան իսկական պատճառը. «Բաբոն գնաց իր մոր մոտ ներողություն խնդրելու։ Իմ անուշ բաբո, դու էլ ինձ ների քո ցավն ու դարդը իրար տալու։ Քո համար դեռ 1915 է»:

Պատմվածքները հեղինակի գիտությամբ' վերցվել են Irates.am-ից

_________________

Բանաստեղծություններ
Հանճարեղ ազգ ենք մեր…  մեռելներով
Չարենցի հիշատակին
 
Տե՜ր, օգնի՜ր զարթնեմ
Հայկական քնից…
Աչքս բաց արա,
Միտքս զորացրու
Եվ հուշիր գոնե՝
Հիմա հասկանամ
Այս առեղծվածը՝
Ինչու՞ էն գլխից
Միշտ հալածում ենք,
Հետո սպանում,
Սակայն ճոխ թաղում
Մեր հանճարներին:
Թաղումն էլ այնքան
Շատ ճոխ ենք անում,
Որ հպարտանանք…
Մեռած հանճարով,
Աշխարհին ցույց տանք,
Թե՝ թաղել գիտենք…
Պահելուց շատ լավ:
Թաղելուց հետո
Ճոխ հաց ենք տալիս
Մեր սոված պահած
Հանճարի պատվին,
Այն էլ՝ հոգեհաց,
Որ վերածվում է
Մեռելաճաշի…
Այնինչ ապրելիս,
Եթե դա, իրոք,
Ապրել է կոչվում
Մարմինը կերել,
Արյունը խմել,
Հոգին հանել ենք
Մեր հանճարների:
Կենդանի հանճար
Ու՞մ է հարկավոր,
Խանգարող է նա,
Իսկ մեռած հանճար
Միշտ էլ թող լինի:
Հարկ եղած դեպքում
Աշխարհին կասենք,
Բարձր կգոռանք՝
Հա՛յ է այդ մարդը,
Կամ ՝ հայրը հա՛յ է ,
Մի քիչ էլ մայրը…
Ու եթե հայ չէ
Այսինչ հանճարը,
Լավ ձև ենք գտել
Հպարտանալու՝
Այսինչ հանճարի
Յոթերորդ պապը
Հենց հայ է եղել…
Մերը սպանում,
Օտար հանճարի
Շիրիմի վրա
Մոմեր ենք վառում…
Տեր, մի ընդունիր,
Այդ մոմը կեղծ է,
Այդ խունկը թույն է,
Աղոթքն՝ առավել:
Համբերություն մեզ,
Նաև՝ Տիրոջը.
Հանճարեղ ազգ ենք
Մեր համբերությամբ,
Սակայն օտարի,
Օտար հանճարի
Կոշիկն էլ սրբել,
Ճամփան ենք մաքրել,
Փշերն ենք հանել
Օտար ոտքերի…
Տե՜ր, ասա ինչու՞
Հնուց չենք սիրել
Մեր հանճարներին:
Աշխարհի՞ ցավ է,
Բայց մերն ուրիշ է…
Դե, ամեն մի հայ
Հանճար է կարծում
Հենց ինքը իրեն:
Հանճարեղ ազգ ենք
Մեծով ու փոքրով:
Տեր, այսինչ ցավ է,
Այսինչ երազ է,
Որից չենք զարթնում-
Հայկական երազ.
Մի հին ցավ է սա,
Որ դեռ չի բուժվում,
Քանզի հիվանդը
Չի ուզում բուժվել:
Հարկադիր բուժում
Գիտեք, թե որտեղ
Եվ ում են անում…
Տակը ի՞նչ մնաց՝
Մի ներկայացում,
Թատրոն անբարո,
Ուրում խաղում ենք
Գիշեր ու ցերեկ,
Մեծով ու փոքրով
Եվ չենք կշտանում
Խաղից այս նսեմ,
Իսկ խաղը դիտող
Հանճարը վսեմ
Ոչ թե ծիծաղում,
Այլ արտասվում է
Այդ խաղի վրա,
Այն ապաշնորհ
Դերասանների,
Որոնք ի ծնե,
Նույնիսկ արգանդում,
Իրենց դերն ունեն:
Ե՜վ դերն են խաղում,
Ե՜վ ծափ են տալիս
Նույնիսկ այն պահին,
Երբ օտար բեմում
Համբակ մի նսեմ
Գեշ հայհոյում է
Մեր իսկ սրբերին,
Հանճարին վսեմ:
Օտար հայհոյանք-
Օձի թույնի պես,
Որ նշխարհի տեղ
Մի քիչ ծամում են,
Բայց կուլ չի գնում,
Եվ տեղ են փնտրում
Թաքուն թքելու…
Տե՜ր, օգնիր դուրս գանք
Այդ թքամանից,
Բեմից անբարո,
Դերից անպարկեշտ…
Թատրոն ենք խաղում
Ու ծիծաղում ենք
Մեր բախտի վրա,
Բախտն էլ՝ մեզ վրա,
Մի կուշտ հռհռում
Առաքյալի պես
Ընդմիշտ հալածված
Հանճարի վրա,
Իսկ նա ողբում է
Մեր դիմակախեղդ
Դեմքերի վրա,
Նաև մեր անդեմ
Դերերի վրա,
Բեմի անհոգի
Տերերի վրա…
Սուրբ գործն է հնուց
Դա անճարների՝
Մարմինն են վառել
Լույս հանճարների,
Որ հանկարծ մթնում
Իրենց ոտքերը
Դեմ չառնեն քարի:
Բայց դե հանճարը
Նույնիսկ մեռնելով
Նորից ապրում է,
Իսկ բութ անճարը
Հենց ծնված օրից
Արդեն մեռնում է…
Տեր, ասա ինչու՞
Մենք սպանում ենք,
Հետո ետմահու
Նոր տեր ենք կանգնում
Մեր հանճարներին:
Քո՞ առեղծվածն է,
Մե՞ր ստեղծածը,
Թե՞ սատանայի
Չար մոգոնածը…
Տեր, օգնի՜ր զարթնեմ
Մոլորյալ քնից.
Քունս չի տանում
Էս տեսակ… քնից:
Ու թե երազում
Հանկարծ քնում եմ,
Դարձյալ լսում եմ՝
Հանճարեղ ազգ ենք
Մեր… մեռելներով…
Եվ քնահարամ
Աղաչում եմ քեզ,
Պաղատում եմ քեզ`
Տե՜ր, օգնիր զարթնենք
Հայկական քնից…
 
 
 
 Որձը   մեռնում  է ...
 
Որձը մեռնում է,
Իսկ էգը՝ ոռնում
Մայրագայլի պես,
Որ յոթը տարի
Որձի չի տեսել...
Որձը մեռնում է,
Էգը՝ գալարվում
Տագնապների մեջ
Մայրականչերի.
Որձը մեռնում է,
Իսկ օրիորդները,
Որ պիտի դառնան
Բազմազավակ մայր,
Դառնում են, ցավոք,
Պառաված օրիորդ
Կամ էլ՝ հասկացաք...
ԵՎ զավակները
Միասեռ դարի
Ամուսնանում են
Միասեռական՝
Տղան՝ տղայի,
Աղջիկն՝աղջկա...
Էլ ամոթ չկա,
Էլ հնար չկա
Աչքը փակելու,
Ականջ փակելու,
Բերան փակելու,
Իսկ թե բացելու
Առիթ ունենաս,
Իսկույն կփակեն,
Այնպես կփակեն,
Որ բացելիս էլ
Լոկ տնքոց լսվի...
Այսպես որ գնա՝
Հենց օրիորդները
Երազելու են
Բռնաբարություն...
Իրոք՝ բարություն,
Թե որձի սով է։
Այսպես որ գնա՝
Միգուցե նորից
Կապիկը դառնա
Կրկին նախահայր,
Եթե հավատանք
Չարլզ Դարվինին։
Որձ կապիկները
Դոն Ժուաններ են
Դառնալու մի օր։
Որձը մեռնում է,
Էգն անզոր ոռնում,
Իսկ օրիորդները
 Հղիանում են
Արդեն... կոլբայից։
Խելակորույս դար.
Ծննդականում,
Որպես հայրանուն,
Միգուցե գրեն՝
«Կոլբայի զավակ»...
Խելագար աշխարհ,
Արդ՝ գոնե կանգնիր
Անդունդի եզրին.
Ներքևում մահ է
Ածխարհակործան,
Կանգ առ, խելագար,
Ուր ես գլորվում
Միասեռական
Արահետներով...
Որձը մեռնում է,
 Իսկ էգը՝ ոռնում...
Եվ այդ ոռնոցը
Դարձել է դարի
Երաժշտություն,
Որի միասեռ
Մեղեդիները
Բեթհովեններ են
Ամեն օր թաղում։
Տեր, ուր ես, փրկիր
Քո ստեղծածին,
Քո մոլորվածին.
Որձը մեռնում է,
Իսկ էգը՝ ոռնում...
 
  
 
ՀԱԶԱՐ   ՏԱՐՎԱ   ՃՈՐՏԸ 
 
Վաղուց  ,  շատ  վաղուց  ,
Մի       հազար     տարի  ,
Ճորտը    մեր     հոգում
Տանտիրոջ        նման
Հանգիստ   բազմել   է
ՈՒ   միտք  էլ   չունի  
Թողնի      հեռանա  ,
Նույնիսկ   չի   ննջում  ,
Որ       քնահարամ
Շպրտենք      նրան
Մեր   Տուն – Տաճարից  ։
 Իսկ   մենք  փաղաքուշ
Շոյում     ենք       նրան  ,
Նույնիսկ   գուրգուրում  ,
Որ   մեզ   տեր   դառնա ...
Ճորտը        զգում       է ,
Որ     վախենում     ենք  ,
Նաև      լսում       է  ,
Որ   նվնվում   ենք  ,
Հետո   տեսնում   է  ,
Որ   խոնարհվում   ենք  .
Նա   ուժ   է   առնում  ՝
Ավելի       դաժան
 Մեզ   ճորտացնելու  ։
ԵՎ   հազար   տարի
Այդպես   բազմել  է 
Տանտիրոջ   նման
Զզվելի       ճորտը ՝
Ստրուկի   հանգույն  ։
ԵՎ   ճորտատերին
 Արդարացնում   ենք ՝
«Ա՜խր ,  մեր   ճորտն   է  ,
Մեր   իսկ   զավակը   ՝
Ոչինչ   որ   խորթ   է  ,
Բայց   մեր   հոգում   է
Տաքուկ   բույն   դրել  ,
Զի   մենք   ճորտատեղ
Թողել    ենք     նրան  ։
Նա   էլ   դարձել     է
Տեր    ու   տիրական»։
Ասում   են ՝   իբր  ,
Թե   ճորտն   էլ   ունի
Ինքնասիրություն  ։
Նա   երբ   զգում   է ՝
Ատում   են   իրեն ,
Մի   օր   ճարահատ
Լուռ   հեռանում   է  ։
Բայց   մերն   ուրի՜շ   է ՝
Ոչ   ամոթ   ունի 
ԵՎ   ոչ   էլ   նամուս ,
Անինքնասեր   է...
Բայց , խոսքը  մեր  մեջ ,
Շա՜տ   ինքնասեր   է ։
Հիմա    սուսուփուս ,
Թե   ականջ     ունես
Լսելու      համար ,
Բեր   կամաց   ասեմ ,
Ճորտը       չլսի ՝
Սպանի՛ր   ճորտին
Քո    երակներում ,
Որի   պատերին ,
Սև   ժանգի   նման ,
Վաղուց   է   նստած
Հաստ   ճորտաշերտը ։
Երակդ        մաքրիր
Վաղուց    մոռացված
Արյան       լվացքով ,
Իսկ   ճորտատեղը  
Բաշխիր   բոլորին .
Գտիր   քո   հոգում  
Արքային   հպարտ ,
Զինվորին   մեր  քաջ ,
Պոետին    գինով
ԵՎ       ուսուցչին ,
ԵՎ    այգեպանին ,
Նույնիսկ   հասարակ
Այն   դռնապանին ,
Ով   խոնարհվում   է
Հարգանքի   համար
ԵՎ   ոչ ՝    պաշտոնի
Կամ   աման   լափի ,
Որ    հետո     չափի ,
Թե   ինչքան   կերավ
Կամ  ում հետ լափեց
Առանց   փորձանքի  ,
Ինչքանը   մարսեց ,
Ոսկորի       մեծը 
Բկին   չկանգնեց ,
Կամ   ինչքան   թողեց
Յոթերորդ   պորտի
Իր   ժառանգներին ...
Դե  ,  հիմա   չափիր ,
Թե   ճորտը   ինչքան ,
Քեզ   ճորտացրել   է ,
Քեզ   փոքրացրել   է ,
Սարքել   խաղալիք ...
Ե՞րբ   ենք   փշրելու  
Այդ      խաղալիքը
Այն     ազնվածին
Մանուկի     նման ,
Որ   իր   դուր   չեկած
Վատ       խաղալիքը
Զարկում   է   գետնին ,
Փշրում   է   հանգիստ ,
Թեթև   շունչ   քաշում
ԵՎ   գոհ   ծիծաղում ...
Եկեք   մի     քիչ     էլ
 Մանուկի       նման
Գեթ  պարկեշտ  լինենք
 ՈՒ   մեր   դուր   չեկած
Ճորտ       խաղալիքը
Գցենք   ոտքի     տակ ,
Տրորենք       կարգին ,
Ազատ   շունչ   քաշենք ,
Հպարտ      ծիծաղենք ,
Նույնիսկ   արտասվենք
ՈՒրախությունից ,
Անգամ   հայհոյենք
Անպարկեշտ   խոսքով ՝
Ես   դրա...Դե   լավ ,
Կարծեմ   հասկացաք ,
Թե      հայհոյանքի
Գռեհիկ         մասը
Որտեղ   է   հասնում.
Որերորդ   պորտին ...
Հերն   էլ   անիծած ՝
Սպանե՛ք   ճորտին ,
Ճոխ   թաղում   արեք .
Հոգեհաց        տվեք ,
Ճոխ–ճոխ    սեղաններ
Բացեք       ամենուր ...
Ախր ,    էդ   գործում
Մենք  շատ ենք վարպետ ։
Շատ   խորը      թաղեք ,
Մի   հազար   անգամ
Ողորմի        տվեք ,
Որ    հողը   թեթև  
Լինի   իր      վրա ,
Միայն   թե   ճորտը
Հողի   տակ   մնա ,
Վրան   մի    շքեղ
Շիրմաքար  քաշեք ,
Մեծատառ   գրեք ՝
Աստ   հանգչի   Ճորտը ...
Մի   տող   էլ   գրեք ՝
Խորթ   ծնողներից ,
Անառակ   որդուց՝
Հավերժ   հիշատակ ...
 
2011.մայիս
 
      
 
Աշխարհի հիվանդ արդարությունը
 
Աշխարհի վզին
Վաղուց փաթաթված
Պարանի նման
Սեղմում ես անվերջ,
Սու՜տ արդարություն,
Իրո՞ք ծնվել ես,
Թե դեռ չծնված՝
Քեզ վիժեցրել են...
Կամ մեռելածին
Բիճ էիր հնուց,
Բայց ոչ մանկան պես,
Որը ծնվում է
Միմիայն սիրուց
ԵՎ որի հայրը
Հենց սերն է արդար,
Իսկ դու չարածին,
Անարդար ծնունդ,
Որը ապրում է
Արդարից հեռու,
Սակայն կոչվում է
Հենց նույն արմատով,
Որը էն գլխից
Արմատախիլ են
Արել բճերը.
Արդարը չկա,
ՈՒթյունն է այսօր,
Լոկ սին վերջածանց,
Դարձել նախարմատ,
Նույնիսկ մայրարմատ։
Սու՜տ արդարություն,
Քո դեմքը գոնե
Մեկ անգամ տեսնեմ.
ՈՒ՞մ ես դու նման,
Ինչի՞ ես նման...
Գոնե մեկ անգամ
Քո դեմքը տեսնեմ–
Հոգ չէ,որ կյանքի
ՈՒ մահվան գնով
Թքեմ ճակատիդ։
Հանուն արդարի՝
Չեմ կարող չասել՝
Դու մեռելածին
Մի ընկեցիկ ես,
Բայց հայր ես դարձել
Անհայր բճերին՝
Ստի բճերին,
Ովքեր չեն ուզում
Հայր էլ ունենալ,
Ովքեր իսկական
Հայրերին թողած՝
Լոկ քեզ են ընտրել
Որպես հայրացու...
Սու՜տ արդարություն,
Այս փուչ աշխարհի
Այլասերված դի,
Որը նեխել է,
Բայց դեռ չեն թաղում,
Իսկ նեխահոտը
Աշխարհն է բռնել...
Եթե թաղեն էլ,
Հողն ես պղծելու,
Նույնիսկ վառելու
Արժանի էլ չես,
Օդն ես պղծելու...
Դու տուն էլ չունես,
Որ գլխիդ քանդեն,
Սակայն ամեն տեղ
Դու տնատեր ես,
Նաև ցանկալի,
Շատ սիրված հյուրն ես
Ճոխ դղյակների
ՈՒ պալատների։
Սու՜տ արդարություն,
Այս մոլորակի
Հենման կետն ես դու
Վաղու՜ց, շա՜տ վաղուց...
Եվ դրա համար
Մեր մոլորակը
Մեկ–մեկ ցնցվում է
Հոգեվարքի մեջ,
Որը երկրաշարժ
Բառով ենք կոչում,
ԵՎ արդարության
Արդար զայրույթը
Բանտված ընդերքից
Դուրս է ժայթքում
ՈՒ փրկում հողը
Ահեղ պայթյունից։
Այս երկրագնդին
Հենման կետ է պետք,
Մի նոր հենման կետ,
Որով պտույտը
Մեր մոլորակի
Մոլորված շարժման
ՈՒղեծիրներից
Մտնի բնական
Այն ուղեծիրը,
Որ Տերն ստեղծեց։
Տե՛ր, ու՞ր է կորած
Մեր հենման կետը,
Որով մենք պիտի
Աշխարհը շրջենք։
Տե՛ր, օգնի՛ր գտնենք
Մեր հենման կետը...
 
 
    
                                                                                                                                                                    
  ՏԱԳՆԱՊՈՒՄ    ԵՄ
 
  Պարույր      Սևակին
 
 Տագնապում  եմ տագնապահար
Այս  խելագար  դարի  համար ,
Որ  անդունդ  է  հա  գլորվում ,
Տագնապում  եմ  մարդու  համար՝
Քարանձավ  է  նորից  մտնում ...
Տագնախում  եմ  ջրի  համար ,
Որ  եռում  է  առանց  կրակ ,
Տագնապում  եմ  հրի  համար ,
Որ չի  վառում  ոչ  մի  ճրագ ,
Տագնապում  եմ  քարի  համար ,
Որ  պատի  մեջ  որմ  չի  դառնում ,
Տագնապում  եմ  հողի  համար ,
Որում  սերմը  բույն  չի  դնում ,
Տագնապում  եմ  լույսի  համար ,
Որ  խավարին  միացել  է ,
Տագնապում  եմ  հույսի  համար ,
Որը  վերջում  մահացել  է ,
Տագնապում  եմ  այսպես  անվերջ
ՈՒ  չգիտեմ  ինչի  համար ...
Տագնապում  եմ  օդի  համար ,
Որը  լիքն  է  ալիքներով ,
Օրորոցի  բախտի  համար՝
Դեռ  չծնված  բալիկներով ,
Տագնապում  եմ  բառի  համար՝
Տող  չդարձող  խաղիկներով ,
Տագնապում  եմ  մայրամուտին
Չմայրացած  կորչող  օրով ,
Տագնապում  եմ  մինչև  անգամ
Առանց  տագնապ  պահի  համար ,
ՈՒ  վերջապես  տագնապում  եմ
Իմ  տագնապի  բախտի  համար ...
                                        
  7.04.2007թ.
 
 
         ՑԱՎԻ     ՇԱՊԻԿԸ 
Լույսը  բացվում է , աչքս  չի  կպել ,
Գիշերն եմ մաշում՝ տագնապով լցված ,
Ցավի շապիկն եմ  վերստին հագել ,
Կարծես թե հատուկ ինձնով է կարած ։
 
Լույսը բացվում է , աչքս չի կպել ,
Քանի քանիսն են բաց աչքով քնած ,
ՈՒզում  եմ ցավի շապիկը հանել ,
Բայց , ավաղ , արդեն մաշկիս է կպած ։
 
Լույսը   բացվում  է , աչքս  չի  կպել ,
Ցավի դերձակը շապիկ  է կարում ,
Վաղուց հին շապիկն ինձ մաշկ է դարձել ,
Դերձակը ինձ նոր շապիկ է կարում ...  
 
 25.01.2009
                                                                                                                         
 
  ՀԻՆ      ԱՍՏՎԱԾՆԵՐԸ
 
Սատանան  է  տաճար  մտել
Քրմապետի  վսեմությամբ ,
Հին   բամբիռի  լարն  է  ձգվել ,
Մղկտում  է  լոկ  դալկությամբ ։ 
 
Եվ  նորօրյա  արքաներն  են  ելնում  որսի ,
Որսաշունն է ապականում եղնիկին տաք ,
Հարճի  տեղակ պարն է կրքոտ մերկ պոռնիկի ,
Շաղ է տալիս աջ ու ահյակ համբույրներ խակ ։
 
ԵՎ հարճի տեղ գալարվում է ամոթանետ պոռնիկը մերկ ,
Բամբիռները մղկտում են մայրամուտը աստվածների ,
Ծնծղաները հնչեցնում են  արքաների փառքերը եղկ ,
Հողն է տնքում ամոթախեղդ հոգեվարքից աստվածների ։
 
Արշալույսն է շատ ուշանում ,լույսը չկա ,
Պարն է ձգվում ու զեխանում նոր կավատով ,
Տառապեցինք կիսահավատ ,վերջը չկա ,
Մայրամուտին գոնե մեռնենք լի հավատով ։
 
1.05.2006
 
 ՔԱՂՑՐ          ՍՈՒՏ
 
Մենք  սիրում  ենք  ապրել
Անհայտ  քաղցր  ստով ,
Հպարտորեն     կռվել
Բարոյական      սրով ։
 
Բայց  հոգնել  ենք Տղմուտ
Գետի    ափին ,     քնել ,
Բարոյական  տիղմոտ
Հաղթանակներ  կրել  ։
 
Անվերջ  ետւ–ետ նայել– 
Մենք հոգնել ենք արդեն
ԵՎ ծուռվիզ ենք դարձել
ՈՒ հիվանդ ենք արդեն ։
 
Տերը     թև    է   տվել
Մեզ ճախրելու համար ,  
Բայց ճահիճում խրվել ,
Տեղ ենք փնտրում հարմար ։
 
Մի օր պիտի բացվեն
Մեր    թևերը արծիվ ,
ԵՎ հաղթությամբ ճախրեն
Բազեները      անթիվ ։
 
Ավարայրից հոգնած՝
Սարդարապատ կանչեմ,
Բարոյական    կոչված
Հաղթանակը    ջնջեմ...
 
17.04.2008                 
 
 
 Քնով    ենք    ընկել
 
   Զարթնիր  , լաո , մեռնիմ  քզի...
   Ժողովրդական
 
Այսքան  երազը  շատ  է  մի  ազգին ,
Երբ  նույնիսկ  չունենք  գուշակ  իմաստուն ,
Երազախաբ  ենք  լինում  վերստին ,
ԵՎ  երազներ  են  ծնվում  օրնիբուն ։
 
Տեսլականներ  ենք  հորինում  անվերջ ,
Որ  վերջ  չունենան  մութ  երազները...
Այս  երազները  վաղուց  չունեն  վերջ .
Մեզ  թմրեցնում  են  մեր  երազները ։
 
Քնով  ենք  ընկել  ու  անցնում  ենք  մենք
Աշխարհի  կողքով ,  երազի  միջով ,
Այնինչ  ազգովին  պիտի  անցնեինք
Աշխարհի  միջով ,  երազի  կողքով ։
 
Դիվադադար  փոշոտ  այս  աշխարհում
Դեռ  անչափն  է  մնում  հայի  չափը ,
Լավ  է  ապրենք  անվերջ  քնահարամ ,
Քան  թե  մնանք  ընդմիշտ  երազախաբ ։
                       
 25.02.2007
 Անդրանիկ  զորավարի  ծննդյան  օրը
 
  
 
ԱԿԱՆՋ  ՔԱՇԵԼԸ  ԿԱՐԳԻՆ  ՕՐԵՆՔ  Է
 
Եթե    լսող    ես ,
ՈՒրեմն    լսիր .
Ականջ    քաշելը   
Օրենք    է    կարգին ,
Նույնիսկ    մանկական
Անմեղ    խաղերում ։
Ականջն  են  քաշում
Այն  փոքրիկների ,
Ովքեր  չեն  լսում
Խելոք  մեծերին
ԵՎ  արդարներին
Կամ  ուժեղներին...
Պիտ  քաշել  նաև 
Ականջը  նրանց ,
Այն  մեծ  մեծերի ,
Ովքեր  չեն  լսում
Թույլերի  ձայնը ,
Խուլ  են  ձևանում ։
Բայց  եթե  ձգես
Ականջը  նրա ,
Խուլ  չէ  այլևս .
Նույնիսկ  ուլտրաձայն
Կարող  է  լսել ,
Դեռ  չասված  բառեր
Անգամ  կլսի
Իր  խուլ  ականջով ։
Խուլ  է  աշխարհը
Թույլերի  համար...
ԵՎ  նաև  հիշիր՝
Երբեք  ուժեղի
Ականջ  չեն  քաշում .
Քաշողը  ինքն  է ։
Եթե  կարող  ես՝
Դու  էլ  պինդ  ձգիր
Ականջն  աշխարհի ,
Որ  նա  քեզ  լսի ։
Ավաղ՜ ,  լսելու
ՈՒրիշ  ճար  չկա
Այս  խուլ  ու  համր
Աշխարհի  վրա ...
Աշխարհի  կարգ  է՝
Անօրեն  պահին
Ականջ  քաշելը 
Օրենք  է  կարգին ։
 
 15.05.2011
 
 
  ԱՆՏԵՐ     ԵՐԱԶԸ
 
 Մի  անտեր   երազ
Որտեղից   որտեղ
Եկավ   ու   թառեց
Հոգնած   կոպերիս ։
Մի  թաս  գինին  էր
Թե   կարոտը   հին ,
Ձեն   ձենի   տված ,
Պատկերդ   բերին ։
Գիշերվա   երազ –
Հենց   այդ  է , որ  կա ...
ՈՒ  մի  ցավ  իջավ
Կոպերիս   հոգնած...
ԵՎ  տրորում  եմ
Գիշեր  ու  ցերեկ .
Նա  չի  հեռանում։
Փակում  եմ  ,նա  կա ,
Բացում  եմ , նա  կա,
Բայց  ինքը ...    չկա .
Գիշերվա  երազ –
Հենց  այդ  է  , որ  կա ։
ՈՒ  քիչ  է  մնում
Աչքերս   հանեմ ,
ՈՒղարկեմ  նրան ,
Որ  բերի  ինձ  տա ...
        
 2011
 
 
 ՊՈԵՏԻՆ     ԳՐՈՂԸ   ԹՈՂ     ՏԱՆԻ ...
 
Հնձանում   մաճառն   է   եռում .
Ինչ   անուշ   երգում   է   գինին ,
Խաղերով   գավաթն   է   կանչում
Իր   ընկեր   հարբած   պոետին ։
 
Խմում      է     պոետը     արքա  ,
Հոսում   է   գավերով        գինի ,
ՈՒ   մտքում   փերիներն   ինչքան
Երգում   են  , պարում   գեղանի ։
 
Խմում   է , հարբում   պոետը ,
Զարկում   է   ձեռքը   սեղանին ,
Գինովցած   մենակ    պոետը
Չարի   դեմ   գնում   է   մարտի։
 
Աշխարհի     ցավերը       շալակած ՝
Իր  համար   աշխարհում  տեղ   չկա .
ՈՒ  նույնիսկ գավաթն իր շուտ պարպած
Մի     կարգին     լիք   լցնող    էլ      չկա ։
 
Հասկացեք ,   պոետը    հարբեցող
Ձեր   ցավն   է  լոկ  խմում , որ  տանի .
Ամբոխը   ծաղրում   է   բամբասող ՝
«Պոետին   գրողը   թող    տանի  ...»։
 
ՈՒ   մի   օր    կթողնի    հեռանա
Հիվանդ  ,   վիրավոր      պոետը  .
Կթաղեք   ու   կասեք ՝ՈՒր ՞ է  նա ,
Ախ  ուր ՞ է  մեր  անուշ   պոետը ...
 
Կփնտրեք , բայց ,ավաղ,  չեք  գտնի ,
Էլ    չկա     մարգարե      պոետը  ,
Լոկ   դառը      գավաթում   կլինի
 Թասընկեր  ,  հարբեցող   պոետը ...
 
Պոետին   արցունքով   չհիշեք  ,
Պոետին   չասեք՝   Ողորմի   ...
Միշտ   սիրո   կենացով   հիշեք .
Նա   եղել  ,  հիմա   կա ,   կլինի ...  
 
 17.10.2010
 
 
 ՇՈՒՆԸ
 
Շունը   հաչում  է  ,   այդպես   է   ծնվել  ,
Ձագեր   է   պահում  ,   հացի   խնդիր  կա ։
Ոռնում   է ,    ձայնը     գլուխն    է   գցել  ,
Հացը   դեռ   ոչինչ ,  պատվի  խնդիր   կա ։
 
Շուն  իմ , փաղաքուշ  մեզ  ես  ողջունում 
ԵՎ    իբրև   բարև    պարզում   քո   թաթը ,
Բայց  մարդիկ  անսիրտ  դեմքերն  են  շրջում
ԵՎ  օդում    թողնում      մոլորված    թաթը ։
 
...Շունը  շան  թաթը  երբեք  չի   կծում ,
Ոսկոր  չի  խլում    ուրիշի     լափից  ,
Օտար  շան  ձագին  հացից  չի  զրկում ,
Չի  էլ  նեղանում   մարդահաչերից  ։
 
...Հենց  տիրոջ  բակում  քեզ  կրակեցին ,
Ձագերդ   գրկած՝  ոնց   էիր    ոռնում  ,
Քո  տերը    հեգնեց ,  բաժակը   ձեռքին ՝
«Շունը  մի  վերքից  երբեք  չի  սատկում» ։
 
Խեղճ  շուն  , քո  տերը  վրադ  է  հաչում ,
Երբ  իր  սրտով  չէ  քո  կիսատ  քունը ,
Նրա  չար  աչքին  շատ  մեծ  է  թվում
Ցեխի  մեջ  կորած    քո  փայտե  տունը ։
 
Տերդ  հաչում  է ,դու  շան  տեղ  մի  դիր .
Գայլի  ոռնոցով   շան  հացն  է  կտրում ,
Իր  արշինով   է   չափում   դավադիր  ,
Իր  մեղքը  անմեղ  քո  վզին  բարդում ։
 
Ա՜խ,  թե հրաշքով  փոխվեն  դերերը  ՝
Քո  տերը  մտներ  քո  փայտե  բույնը ,
Գուցե  խելքի  գար  քո  անսիրտ  տերը ,
Դու  էլ  փորձեիր  քո  տիրոջ  տունը ...
 
Ճակատագիր  է , այ  շուն ,մ՛ի  տրտմիր ,
Տիրոջ   դավելը   հեչ    քո   բանը     չի ,
Առաջվա     նման    դղյակը    պահիր  ,
Շունը     կհաչի ,    քամին      կփչի ...
 
 2007. հոկտեմբեր
 
 
 
  ԾԵՐ ՇՈՒՆԸ
 
Ծեր  շուն ,  իզուր  ես  հաչում ,  բողոքում ,
Քո  տերը  քո  տեղ  շնիկ  է  բերել ,
Մի  կիսատ  բերան   հաչում ,  գրմռում ...
Քո  տերը  արդեն  քո  փոսն  է  փորել ։
 
Ավելի   լավ    է    օրերդ    վերջին
Գնաս   չոլերը     մենակ  ապրելու ,
Թե    չէ  ամեն    օր   վրադ   կհաչեն ,
Որ  իզուր  տեղը  հաց  ես  ուտելու ։
 
Երբ   մոտենում    էր    տերը   շնիկին ,
Նա  կեղծ  հաչում  էր  պառավ  շան  վրա ,
Տերը   ոսկոր   էր   գցում   շան    թուլին
ՈՒ  մրթմրթում  էր  նա  ծեր  շան  վրա ։
 
Ապերախտ  մարդուց  ծեր  շունը  լալիս
ՈՒ  կախկանձում  էր  իր  բախտի  վրա ,
Կողքից  թուլա  շան  ծիծաղն  էր  գալիս
ԵՎ  զարմանում   էր   իր  խելքի    վրա ։
 
Թուլա     շնիկը ՝     դղյակ      վայելող ,
Շուտ  է    մոռանռւմ    ցեղակիցներին ...
ՈՒ  մորմոքում  էր  շեր  շունը  մեռնող
Ձորերում  հանգչող  բախտակիցներին ։
 
 2010  
 
  
 ՏԻՐԱՄԱՅՐ
 
Տիրամայր ,  քո  գրկում  մեկն  էլ  կար ,
Նա  հայ  էր ՝  լոկ  դավից նույն խաչված ...
Հիսուսին    իր      խաչից     իջեցրին ,
Իսկ  մենք  դեռ նույն խաչին  ենք  գամված ։
 
Հիսուսին  իր    խաչից     իջեցրին .
Լոկ  մի  կին   և   այն  էլ   անառակ ,
Մոտեցավ ,կարեկցեց  Հիսուսին ,
Իսկ  մենք  դեռ  նույն  խաչին  ենք  գամված ...
 
Եվ երբ  մեզ  կիջեցնեն  այդ  խաչից ,
Թող   մի   կին    անառակ     մոտենա ,
Թող    լվա    մեր    վերքը    արյունից ,
Մեզ  համար  նա  նոր  սուրբ  կդառնա ։
 
ԵՎ  մենք  շալակած  կտանենք
Աշխարհի     խաչերը     բոլոր ,
Միայն  թե  փայտերից  հանենք
Արյունոտ      մեխերը      մոլոր ...
 
 06.05.2007
 
 
 ԱՐԱՐԱՏ
 
Մեր   բարուրը   Սարն   է   եղել ,
ՈՒ   քնած   ենք   դեռ   սարի   մեջ ,
Մեր   արյունը   ամպն   է   եղել .
Դեռ   նիրհում   ենք   ամպերի   մեջ ։
 
Սարն   է   քնած   մեր   արյան   մեջ ,
ՈՒ   սարվոր   ենք    ծնված    օրից .
Ինչ   է     կորել    էդ     սարի     մեջ ,
Որ   չենք   գտնում   մանկութ   օրից ։
 
Ձյուն   է   նստում     սարի      գլխին ,
Մենք   մրսում   ենք   ջրից   այս   կողմ .
Ամպ   է    նստում     Սարի       գլխին ,
Մշուշվում     ենք     ջրից   ա յս   կողմ ...
 
Խոր    վիհի   մեջ   Արքան   քնած ՝
Հոր     անեծքը   էլ     չի     հիծում ,
Իսկ   քաջքերից   սարը     զզված ՝
Հրաբուխ     է      լոկ      երազում ...
 
 2007. ապրիլ
 
 
 
   ՀԱՅԻ      ՈՏՔԵՐ
 
Հայի      ոտքեր ՝     թափառական ,
Աշխարհ   չափող   ու   գաղթական ։
Հայի   ոտքեր ՝    այսքան     հոգնած ,
Տանից     խռով ,   բախտից     լքված ։
 
Առեղծված     եք   ու     հանելուկ ,
Հալից   ընկած ,   բայց   նորելուկ ։
Մհերի   ոտք ՝   խրված   հողում ,
Օտար   ոտքեր ՝   ուրիշ   տեղում ։
 
Հայի     ոտքեր ՝    քելքով     անուշ ,
Ճամփեն  ՝քարոտ ,   գետինը ՝   փուշ ։
Բոբիկ     ոտքեր ,   վերքեր     բազում ,
Ոչ   մի     կոշիկ    ձեզ    չի    սազում ։
 
Մի   օր    ե՞րբ   եք   դուք     քայլելու
Մի   ուղղությամբ ՝լոկ   տունդարձի ,
Մի   օր   ե՞րբ   եք     աչք     փակելու՝
Մայրամուտը     առանց       լացի ...
 
13.09.2005
 
 
 
 
ՀԱՅԻ       ՁԵՌՔԵՐ
 
Հայի   ձեռքեր ,   բարի    ձեռքեր ,
Աշխարհ   գրկող   սիրո   երգեր ,
Բռունցք   դարձող ,ափերդ   բաց .
Միշտ   ափեափ    լիքը   ձեռքեր ։
 
Ձեռքեր   բարի ,  ձեռքեր   դողդոջ  ,
Ինչպես   գարնան   բացվող   բողբոջ ,
Սիրո   պես   եք   բացվում ,   ծաղկում
ՈՒ   ջերմացնում   աշխարհը   ողջ ։
 
Ձեռքերից   ձեռք   անցած   ձեռքեր ,
Երգերից   երգ   լցված     ձեռքեր ,
Աշխարհին   շատ   բարև   տված ,
Բայց   անբարև   մենակ   ձեռքեր ։
 
Օտարի   վերք   դարմանող   ձեռք ,
Սերմեր   ցանած՝ բայց առանց բերք ,
Աստծուն     է     բարևն        ախր ,
Բարև   տալու   ծնված   հայ   ձեռք ։
 
                                      03.01.2006
 
 
 
              
 ՔԱՐԱՎԱՆ 
 
 Օտար , ամայի ճամփեքի վրա
 Իմ քարավանը մեղմ կղողանջե ...
 Ավետիք  Իսահակյան
 
Ե՛տ  դառ , քարավան , դու  էլ  մի  գնա
Օտար ,    ամայի     ճամփեքի      վրա ,
Որտեղ  կհոգնես ,  գլուխդ  վար  դիր
Տուն  բերող  ճամփի   քարերի    վրա ։
 
Ե՛տ  դառ,  քարավան ,բավ  է թափառես
Սև      անապատի      ավազի        վրա ,
Մեր  թափառ  հոգին  հերիք  է  մաշես ,
Կարոտը     վառես      ավազի       վրա ։
 
Արի՛ ,քարավան ,  ու  մեղմ  ղողանջիր
Հայրենիք   դարձող   ճամփեքի   վրա ,
Էլ   չես   հոգնելու ,  գլուխդ   մի    դիր
Ժեռ    քարերի    մեջ ,  ավազի    վրա ։
 
Օտար ,    ամայի    ճամփեքի    վրա
Մեր  քարավանը  մեղմ  կղողանջե ...
Հաստատ  իմացիր՝  մայր  հողի  վրա
Քեզ  հայրենիքեն շատ  մարդ կկանչե ։
 
28.08.2006  
  
                                                      
Տերն  է  խաչին  դարձնում  զորավոր
 
Տեր  աստված ,  ու՞ր է մեր  տերը .
Մի՞թե    անտեր    ենք       լրիվ ։
Տեր  աստված ,  ու՞ր  է  քո  սերը ,
Մեր    հոգին    եղել    է     ցրիվ ։
 
Տեր  աստված ,  ո՞վ   է   քո  տերը …
Թե՞  դու  էլ  որբ   ես  մեզ    նման   ։
Մեր  աստված , մե՞նք ենք  քո տերը .
Դե   մենք  էլ   կլռենք   քեզ    նման։
 
Այսպես      լռելով        երկուսով ՝
«Հայր  մեր»–ը  մնջիկ    կասենք ,
Մեզ  տեր  փնտրելու        հույսով ՝
Հավիտյա՜ն ,հավիտյա՜ն  կսպասենք ...
 
23.03.2006        
 
 
ՀԱՅԿԱԿԱՆ    ՍԵՐ
 
Գնա   մեռի ,   արի  սիրեմ  ...
Էլ   ի՞նչ   սիրես ,    էլ   ու՞մ   սիրես ,
Ինչի   համար   կամ  ում   համար ։
Գնա   մեռի ,   արի   սիրեմ .
Այդ   ուշացած   սիրո   տեղակ
Նախընտրում   եմ   ինձ   ատելը ,
Նույնիսկ  մաս – մաս   թրատելը...
Ախր   ինչու՞   ինձ   չսիրես
Իմ   աչքերի   մեջ   նայելով ,
Որ   բիբերս   լույս   ստանան ,
Որ   կոպերս   չծանրանան
ՈՒ   չփակվեն   քո   պատկերով...
Իմ   մեռնելը  հոգ  չէ   անգամ ,
Թե  որ   սիրես   մինչ   մեռնելը։
Էլ   մեռնելս  ինչ  մեծ   բան  է .
Հանգիստ   խղճով   ես   կգնամ ՝
Քեզ   թողնելով   սերս   նվեր ...
Գնա   մեռի ,   արի   սիրեմ .
Էլ   ի՞նչ   սիրես ,   էլ   ու՞մ   սիրես ,
Ինչի   համար  կամ   ում   համար ։
Տեսնես   մի   օր   խելքի   կգա՞ս ,
Թե   պարտադիր   պիտի   մեռնեմ ՝
Հայավարի   դու   ինձ   սիրես ...
 9.10.2005
 
 
 
 
 Ների՛ր, մայրիկ, ների՛ր...
 
Ների՛ր, մայրիկ, ների՛ր
Այն ճերմակի համար,
Որ տվեցի ես քեզ։
Աչքերդ փակ՝ ների՛ր
Գիշերների համար,
 Որոնց աչք չես փակել։
Ների՛ր, անխոս ներիր
Այն խոսքերի համար,
Որոնք քեզ չեմ ասել։
Ների՛ր, Անմեղ, ների՛ր
Այն մեղքերիս համար,
Որ քեզ ցավ են բերել։
Ների՛ր, ձեռաց ների՛ր
 Իմ ձեռքերի համար,
Որ քեզ քիչ են գրկել։
ԵՎ ոտքերի համար,
Որ աշխարհ են շրջել,
Քեզ մոտ ուշ են եկել։
Աշխարհներից հոգնած՝
Քո աշխարհը կգամ,
Որ ինձ անվերջ ներես։
Ներողամիտ եղիր,
Որ քեզ վերջին նվեր՝
Բերելու եմ մեծ քար
ՈՒ այդ քարին պիտի
Մեծ տառերով գրեմ՝
Ների՛ր, մայրիկ, ների՛ր...
 
 
 
 
Շա՜տ   եմ   ցանկանում
 
Ես չկամեցա
Սիրո փոթորկի
Կապերը քանդել,
Որ չհրդեհվենք,
Որ չմոխրանանք,
Բայց ես հասկացա,
Որ այդ փոթորկի
Քամիները տաք
Վաղուց շրջում են
Քո ճամփաներին։
Քառասուն տարի
Ես քեզ չեմ տեսել,
Բայց քեզ տեսնում եմ
Ամեն առավոտ,
Երբ օրն է զարթնում
Սիրո բարուրում,
Ես քեզ տեսնում եմ
Ամեն երեկո,
Երբ օրն է գնում
Մի քիչ ննջելու,
Ես քեզ չեմ տեսել,
ՈՒ չեմ կամենում
Սիրո փոթորկի
Կապերը քանդել,
Որ չմոխրանա
Հեքիաթը սիրո։
Ես չեմ կամենում,
Բայց ցանկանում եմ,
Շա՜տ եմ ցանկանում՝
Գոնե մեկ անգամ
Տաք քամիների
Կապերը քանդենք,
Իսկ փոթորիկը,
Հանուն հեքիաթի,
Թող մնա կապած...
 
2013.հունվար
 
 
Ես    չգիտեմ                                
                
Ես    չգիտեմ , հեչ    չգիտեմ ՝
Քանի   կյանք  է հերիքելու
Մի    մեծ , շատ    մեծ  սիրո  համար ։ 
Բա յց  դե  գիտեմ,  հաստատ  գիտեմ .
Որ  մի    կյանքը    չի      բավելու
Մի  մեծ, շատ  մեծ  սիրո  համար   ...                                                                                                                                                                            
 2006թ.
 
       
        ՍԻՐՈ      ԾԱՂԻԿ
Սիրո  ծաղիկ,  ուր  ես  աճում,
Սարի  լանջին ,  ձորի  մեջ ,
Գետի  ափին, թե  քարերում ,
Թե  իմ  վառվող  սրտի  մեջ ։   
                                                  
Սիրո  ծաղիկ, սիրուն  ծաղիկ,
Դու  լույս  կրակ  սրտիս  մեջ.
Մի  քիչ  ժպիտ ,մի  քիչ  տաղիկ ,
Թաքուն  արցունք  աչքիս  մեջ ։
 
Քանի  սիրտ  է  քեզնով  վառվել
ՈՒ  անթեղվել  մոխրի  մեջ ,
Քանի  ժպիտ  կրակ  դառել
ՈՒ տաղ  դարձել  երգի  մեջ ։
 
Սիրո  ծաղիկ ,ուր  ես  աճում ,
Սարի  լանջին ,ձորի  մեջ ,
Գետի  ափին ,թե՝  քարերում ,
Թե  իմ  վառվող  սրտի  մեջ ։
                                   
 2006թ.   
    
 
             Հեքիաթ                                                    
 
Օրօրիր ,  գիշեր  իմ ,  օրօրիր ,
Պատմիր  ինձ ոսկեծամ  հեքիաթներ ,
Երկարիր , գիշեր  իմ ,  երկարիր ,
Երկնքից  ցած  իջեք  լուսաստղեր ։
 
Հեքիաթը  թող  ձգվի  անսահման ,
Երկնքից  թող  թափվեն  խնձորներ ,
Թող  ջուրն  ու  առուն  համրանան ,
Դե  երգեք ,  իմ  անուշ  ծղրիդներ ։
 
ԵՎ  անվերջ  թող  ձգվի  գիշերը ,
Հեքիաթի  հերոսներ  մենք  դառնանք ,
Թող  ճախրեն ,թող  ճախրեն  հուշերը ,
Հեքիաթի  թևերին  մենք  մնանք ։
 
 2008թ.  
 
 
   Մեր  ցավերի  ցավը  տանենք
                      
  Ի՞նչ  է  սերը .
ՈՒղեղի  սուր
Մի  ծանր  ցա՞վ ,
Սրտի  նոպա՞ ։
Ես  չգիտեմ ,
Բայց  դե  գիտեմ ,
Որ  գլուխս
Սուր  ցավում  է ,
Իսկ  իմ  սիրտը՝
Շատ  ավելի ։
Չե,  դրանցից
Պրծում  չկա ։
Հիվանդ  եմ  ես ,
Հիվանդ  ես  դու ,
Նրանք՝  նույնպես։
Ու  երբ  մեռնենք ,
Այդ  ցավերը
Մեզ  հետ  երբեք
Չեն  մեռնելու  ։
Ցավատեր  ենք
Մենք  մնալու
Մեռնելուց  ետ ...
Մեզ  մնում  է
Մեր  ցավերի
Ցավը  տանենք ։
Իսկ  ով  չունի
Այդ  ցավերից ,
Անցավ  պիտի
Մեռնի  գնա ,
Անհետ  կորչի,
Բան  չմնա ...
 2006թ.…

 

Հովհաննես Երանյան / Պատմվածքներ

22.10.2014 00:34

Հովհաննես Գրիգորի Երանյանը ծնվ. 1963թ. մայիսի 7-ին, Արարատի մարզի Դարակերտ գջուղում:
1990-ին ավարտել է Երևանի Գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի թատերագիտության բաժինը: Աշխատել է մամուլում և հեռուստատեսությունում: Հեղինակել է հայ մշակույթի և գրականության վերաբերյալ մի քանի տասնյակ փաստագրական ֆիլմեր ու հաղորդումներ: Թատերագիտական, գրականագիտական, կինոգիտական բազմաթիվ հոդվածներ ու գրախոսականներ է տպագրել ինչպես հայաստանյան, այնպես էլ սփյուռքահայ մամուլում: Հրատարակել է վեց արձակ ժողովածու` «Միակ ոտնահետք» (1999), «Զինադադար» (2005), «Մարդահամար» (2008), «Ամենագեղեցիկ հարվածը» (2010), «Ողորմություն Ֆրոսյային» (2013) և «Այլ ոտնահետքեր» (2013): Վերջինը արժանացել է Ռուսաստանի հայերի միության սահմանած` «Հայը 21-րդ դարում» մրցանակին` լավագույն վեպ անվանակարգում: Երանյանի պատմվածքները թարգմանվել են գերմաներեն, անգլերեն, հոլանդերեն, ռումիներեն, վրացերեն, ռուսերեն և պարսկերեն լեզուներով: 
 
______________________________

Խաբուսիկ օրը

 
   Մեկ տարին բոլորած տղեկը կանգնեց դռան շեմին, դուրս եկավ բակ, զարմացած նայեց պայծառ արևին, պստիկ թաթիկով փակեց աչքերը, ըհը-ըհը` փորձեց լաց լինել, բայց լրջորեն մտադիր չէր, նորից նայեց շուրջը, զմայլվեց շրջապատով, ասես առաջին անգամ էր տեսնում լույս աշխարհը ու մի քանի քայլ առաջ գնաց: Մանկան բարձր տրամադրությունը հուշում էր, որ առաջին անգամ ինքնուրույն բակ էր դուրս եկել: Փնտրեց մորը, չգտավ, ըհը-ըհը` նորից փորձեց լաց լինել, բայց փոշմանեց ու էլի առաջ գնաց:
   Կովն  անսպասելի բառաչեց, երեխան շրջվեց ու տեսավ գետնին պառկած մորը: Մի անգամ էլ փորձեց լալ, բայց մոր մոտիկ ներկայությունը բերկրալից էր, և երեխան քայլեց այդ կողմ: Հասավ, փռվեց մոր կողքին, սկսեց քաշքշել: Հետո նկատեց կաթով լիքը դույլը, ձեռքը մտցրեց մեջը և հանելով` լպստեց մատները: Նորից շրջվեց մոր կողմ ու ձեռքի սովոր շարժումով բարակ զգեստի տակից դուրս գցեց նրա կուրծքը, հարմար տեղավորվեց ու բերանն առնելով պտուկը` աշխարհի ամենաազնիվ գործին անցավ: Երբ արդեն կշտացել էր, նորից անցավ դույլին, հաջողեց ոսկեգույն գլուխը խոթել մեջը:
   Հետո կաթոտ ձեռքերով մի քիչ էլ մորը քաշքշեց: Տղային դուր չեկան կովի պոչից մոր շրթունքներին անցնող, հետո իր քթին նստող ճանճերը, գոռաց նրանց վրա և բարկությունից սկսեց թաթիկներով չմփչմփացնել կաթով դույլի մեջ: Գոլ կաթը առատորեն ցայտում էր դույլից, թրջեց կնոջ բաց մնացած կուրծքն ու պարանոցը և խառնվելով արյանը` դարձավ գորշ դարչնագույն: Կովը գլուխը շրջեց, նայեց տղայի չափազանց լուրջ դեմքին ու նորից բառաչեց, բայց երեխան այնքան էր տարված իր գործով, որ ուշադրության չարժանացրեց, այլ շարունակեց չմփչմփացնել: Նա մի քիչ էլ խաղաց մերթ մոր կրծքի, մերթ կաթի դույլի հետ, հետո հոգնեց դրանից և ձեռքերը գետնին հպելով` ոտքի ելավ, մի քանի քայլ արեց, շրջվեց, նայեց մորը, մի անգամ էլ ձայնեց նրան, բայց այս անգամ էլ պատասխան չստանալով` առաջ գնաց: Բակից դուրս եկավ և ձեռքերն առաջ պարզած` արագացրեց քայլերը:
   Օրը տաք էր, բայց շոգ չէր, արևը շողում էր, բայց չէր այրում: Երկնքում ոչ գորշ ամպ կար, ոչ խավար կետ, որոտի, ամպրոպի, կայծակի ոչ մի դավ: Մաքուր էր, անբիծ, ինչպես ինքը` մանկության հուշը: Խաղաղությունը  կատարյալ էր: Երեխան մորեմերկ քայլում էր կանաչ խոտի վրա: Նա էլ, ինչպես ամեն երեխա, ծնվել էր աշխարհը փրկելու համար, և աշխարհն այդ օրը փրկված էր: Օրն անմեղ էր, մարդը` նույնպես: Ոչ ոք չէր մահացել, բոլոր մարդիկ անմահ էին: Մահ չկար:
   Փարթամ խոտը դժվարացնում էր քայլելը, բայց երեխան չէր կռահում դուրս գալ տրորված, պնդացած հողե ճանապարհ: Մեկ-երկու անգամ նստելու նման ընկավ, հերթապահ թնկթնկոցներն արձակեց և հետույքը տնկելով ու թաթիկներով գետնից հրվելով` ոտքի ելավ: Մի քիչ էլ քայլեց, շրջվեց, նայեց տան կողմն ու ձայնեց.
   -Մաաա:
   Մի փոքր սպասեց, երևի պատասխան էր ակնկալում, և չստանալով` շրջվեց ու շարունակեց ճանապարհը: Հասավ առվին, ոտքը առաջ պարզեց` մեջը մտնելու: Առուն մեծ չէր, բայց արագահոս էր և կքշեր, կտաներ տղային, բայց քանի որ մահ չկար այդ օրը, փոշմանեց ու հետ քաշեց ոտքը: Ջրի կարկաչը միզելու ցանկություն առաջացրեց, ու երեխան սովորության համաձայն պպզեց, բայց խոտը ծակծկեց հետույքը, և նա ոտքի ելնելով` առաջին անգամ իր կյանքում միզեց տղամարդավարի` կանգնած: Հրճվեց` տեսնելով, թե ինչպես են խառնվում իր և առվակի ջրերը: Տղան ուզում էր երկար շարունակել խաղը, ձեռքերը ուժ տալու պես թափահարում էր, հիշեց ու կրկնեց  նման դեպքերի մոր հորդորը`  ՛՛լու-լու-լու՛՛, բայց ոչինչ չօգնեց: Խորը խոնարհվեց` տեսնելու, թե ինչու իրենից այլևս ջուր չի գալիս, և այս անգամ էլ գլխի վրա էր առուն ընկնելու, եթե օրն ուրիշ լիներ: Ձեռքը մի պստլիկ քարի դիպավ, վերցրեց ու նետեց առվի մեջ: Ջրի ճլթոցից այնքան մեծ բավականություն ստացավ, որ կարկաչեց խաղընկերոջ` առվի պես ու մատը տնկեց առաջացած օղակի վրա: Երկար ժամանակ քար էր փնտրում խոտի մեջ: Գտավ: Մեծ էր, չկարողացավ մեկ ձեռքով վերցնել, բարձրացրեց երկու ձեռքով ու ամբողջ մարմնով առաջ մղվելով` շրմփացրեց առվի մեջ: Ջրի մի մեծ շիթ թրջեց տղայի կաթոտ կուրծքն ու գլուխը: Նա առաջին անգամ վախեցավ ջուրն ընկնելուց, շրջվեց ու արագ նահանջեց: Բայց չգնաց տան կողմ, այլ թեքվեց ու քայլեց առվին զուգահեռ: Հետո ուղիղ էր գնում, իսկ առուն լքեց նրան ու գնաց խեղդվելու ծովի մեջ: Տղան հետզհետե ավելի վարժ էր քայլում, ավելի հազվադեպ էր ընկնում և զգալով այդ` հրճվանքով արագացնում էր ընթացքը: Մոտեցավ խաչմերուկին, որտեղից բաժանվող ճանապարհներից մեկը, շրջանցելով հանրային անասնագոմը, նորից  գյուղ էր մտնում մյուս ծայրից, իսկ երկրորդը տանում էր դեպի հարևան գյուղ, որն արդեն երկու տարի էր, ինչ ուրիշ երկրում էր: Տղեկը հասավ խաչմերուկին, առանց մի պահ կանգ առնելու, ասես գիտեր թե ուր է գնում, բռնեց երկրորդ ճանապարհը և քայլեց դեպի պատերազմի ճակատային գիծը:
   Փոշոտ ճանապարհի վրա իր մարմնի նախշերը թողնելով, անցավ լխպոր օձը: Տղան փորձեց բռնել, կռացած մի քանի քայլ արեց հետևից, բայց գյուրզան անհետացավ խոտերի մեջ: Ուղղվելով` տղան մի անգամ էլ շրջվեց, նայեց գյուղի կողմը, բայց հասակը թույլ չտվեց խոտերից բացի որևէ բան նկատել: Մի քիչ քայլելուց հետո նստեց ու խաղալու ոչինչ չգտնելով` խոտն էր պոկոտում, շպրտում օդ: Նա բարկացավ իր վրա թափվող խոտի մնացորդի վրա, մի քիչ էլ խաղաց և հոգնած կողքի թեքվեց ու քնեց:
   Երբ արթնացավ, օրն արդեն մոտենում էր ավարտին: Արևը հասցրել էր կարմրացնել երեխայի` իրեն պարզած կողմը: Մանկիկն սկսեց թնկթնկալ, իսկ քիչ անց, տնից դուրս գալուց հետո առաջին անգամ` լաց լինել: Լալիս էր, որովհետև սոված էր: Երկար լաց եղավ, կանչեց ՛՛մա-մա՛՛, ու հասկացավ, որ իրեն  լսող չի լինելու, վեր կացավ ու էլի առաջ գնաց: Եվ էլի քայլեց գյուղից հեռացող ճանապարհով: Աննկատ անցավ պահակակետերը: Մտավ ականապատված դաշտ: Այնտեղ ռումբերից բացված խորը փոսեր կային և հարյուրավոր ականներ: Տղան քայլում էր նրանց միջով: Ուղիղ գնում էր դեպի տասը մետր հեռավորության վրա տեղադրված երկու ականներն իրար կապող լարը, որը գետնից երկու թզաչափ բարձրության վրա էր և խոտերի մեջ` աննկատ: Տղան կանգնեց կես մետր հեռավորությամբ: Կանգնեց, տրորեց փորիկը, մի քանի պտույտ արեց տեղում և հուսահատությունից ճչաց: Էլի նստեց և արդեն լաց լաց լինելու ուժ չունենալով` միայն սնկրտում էր: Դեմքը հողոտ էր, մարմինը կարմրել էր արևից և կանաչել խոտերին քսվելուց: Նա էլի քնեց, բայց այս անգամ քնեց ուշակորույս: Մթնելուց հետո օդն սկսեց ցրտել, բայց մանչուկը ոչինչ չէր զգում:
   Գիշերվա մի պահի` կեսգիշերից քիչ անց, մի կենդանի հայտնվեց մոտակայքում: Բորենի էր, որ շրջում էր ականապատված դաշտում կեր հայթայթելու համար: Մարդու, որևէ կենդանու, կամ էլ հենց իր տեսակի դիակը, լեշն այստեղ արդեն երկար ժամանակ անպակաս էր: Գիշակերը նախ հեռվից տնտղեց որսը, մի քանի պտույտ գործեց` համոզվելու համար, որ իրեն վտանգ չի սպառնում, հետո սկսեց զգուշորեն մոտենալ և, երբ յոթ-ութ քայլ էր մնում, որ հասներ երեխային, դեմ առավ ականների բարակ լարին ու ձգեց: Գիշերվա խաղաղության մեջ երկու ականների միաժամանակյա պայթյունը որոտաց երկնքով մեկ և տարածվեց, հասավ հեռուները: Գազանը ցիրուցան եղավ դաշտում: Ալիքն առավ երեխայի մարմինը ու տարավ հեռու: Ռազմագծի երկու կողմում էլ իրար անցան, ու թեպետ այդպիսի պայթյունները հազվադեպ չէին, այնուամենայնիվ, ամեն անգամ կողմերը հաշված րոպեների ընթացքում պատրաստվում էին դիմավորել թշնամուն: Շուրջ կես տարի էր, որ դադարել էին մարտական գործողությունները, զինադադար էր կնքվել, բայց հաշտությունը խախուտ էր, որովհետև երկու կողմի նշանառուները սպասում էին հարևան գյուղերի բնակիչներին կամ պարեկող զինվորներին` սադրելով պատերազմի վերսկսումը: Լույսը բացվելուց առաջ  շների ու շնագայլերի ոռնոցն ու կաղկանձը լցրեց մութը: Իսկ երբ սկսեցին նշմարվել բնությունն ու աշխարհը, լռեցին, և առավոտն էլի պայծառ էր ու խաղաղ: Արդեն երկու շաբաթ էր, որ ականազերծմանը լծված  եվրոպացի մասնագետները` սակրավորները, աշխատում էին երկու կողմերի ներկայացուցիչների ուղեկցությամբ և մաքրում տարածքը: Գործում էին զգույշ ու դանդաղ, և եթե օրվա ընթացքում մեկ երկու ական էին վնասազերծում, աշխատանքը համարում էին արդյունավետ: Գործը շատ էր, տարածքը` ընդարձակ ու ականառատ:
   Օրվա կեսին սակրավորների շունն անսպասելի սկսեց հաչել, բայց չփորձեց քայլ իսկ անել առանց տերերի թույլտվության: Բոլորը քարացան և լարված նայեցին շուրջները: Շունը նրանց կանգնեցրեց բորենու գլխի մոտ, ավելի հեռվում սակրավորները նկատեցին գազանի մարմնի մասերը նույնպես, բայց այն, ինչ տեսան մի փոքր ավելի ուշ` ցնցեց բոլորին, և ամեն մեկին թվաց, թե պատկերն անիրական է, տեսիլք, ցնորք: Դաշտով դանդաղ ու երերալով անցնում էր մի մերկ երեխա: Ուրվական լինելու համար նա շատ էր գեղեցիկ:
   -Ալլահ,Ալլահ,-շշնջաց զինվորականն ու ծնկի եկավ:
   Երեխան բաց ու խուփ էր անում բերանը, լաց էր լինում, բայց ոչ մի ձայն չէր կարողանում արձակել:
   -Այ քեզ բան,-շշնջաց մյուս զինվորականը,- մեզա քեզ,Տեր Աստված:
   Տղան մի քանի քայլ էլ արեց, ճոճվեց ու ընկավ: Բարձրահասակ գերմանուհին այլևս անկարող եղավ մնալ տեղում ու արհամարհելով ականապատված տարածքում տեղաշարժվելու կանոնները` նետվեց դեպի երեխան: Հասավ, գրկեց ու արցունքները կաթեցրեց երեխայի փոշոտ, մրոտ ու ճաքճքված մարմնին: Փորձեց, բաըց չկարողացավ մտաբերել, թե երբ է վերջին անգամ արտասվել: Նրանց մոտ վազեցին առաքելության մյուս անդամներն էլ: Երեխայի բերանը ջուր կաթեցրին, հետո`  թերմոսի քաղցր թեյից, բայց վերադարձնել երեխայի գիտակցությունը չէր հաջողվում:
   ՛՛Եթե նա ապրի, ես այլևս երբեք չեմ բաժանվի նրանից: Ես այլևս թքած կունենամ այս վտանգավոր գործի վրա, որովհետև Աստված ինձ  ապրելու նպատակ պարգևեց: Միայն թե նա բացի աչքերը, միայն թե մի ծպտուն հանի, միայն թե չմեռնի՛՛:
   -Պետք է նրան շտապ հիվանդանոց հասցնել,-ասաց գերմանացի սակրավորը:
   Օդում կախված մնաց որ կողմ տանելու հարցը:
   -Երկնքից է իջել էս երեխան,-ասաց մի կողմի սպան,- Ալլահն է ուղարկել, մերն է:
   -Երկնքից է իջել, թե գետնի տակից ծլել` մերն է,-ասաց մյուս կողմի զինվորականը:
   Նա բռնեց երեխայի թևից, շրջեց իր կողմ ու զվարթացած գոչեց.
   -Ձերոնցից որ լիներ, թլփատված կլիներ,նայիր:
   Գերմանուհին կոպտորեն հեռացրեց զինվորականի ձեռքը:
   -Մենք նրան կտանենք մեզ հետ,-ասաց նա ու կրծքին սեղմեց երեխային:
   Նույնը պնդեցին մնացած եվրոպացիները, իսկ նրանց գրասենյակը գտնվում էր մարտական գծի հակառակ կողմում: Այլ փաստարկ, բացի մանկան անթլփատությունից` քրիստոնյա սպան չուներ, ուստի մի փոքր ընդդիմանալուց հետո զիջեց, որովհետև չգիտեր էլ, թե, ի վերջո, ինչ է անելու երեխային:
   Գերմանուհին երկու օր ու գիշեր չհեռացավ մանկան հիվանդանոցային մահճակալից, մինչև որ նա բացեց աչքերն ու շշնջաց. ՛՛մա-մա՛՛, ու թաթիկը տանելով գերմանուհու կրծքին` սկսեց տնտղել: Կինը կաթով լցված շշի ծծակը շտապ դրեց մանկան բերանը, բայց երեխան լեզվով մի կողմ հրեց ու կառչելով երեխայի պարանոցից` փորձեց բերանն առնել նրա կուրծքը: Կինն արձակեց կոճակներն ու թույլ տվեց: Երեխան մի քանի վայրկյան անօգուտ ճիգ թափեց և հասկացավ, որ բերանը ոչինչ չի ընկնելու, սկսեց թնկթնկալ ու ճանկռոտել կնոջ կուրծքը: Գերմանուհին մի անգամ էլ կաթով շիշը դրեց տղայի բերանը: Նա այս անգամ սկսեց ծծել կաթը, և կնոջ հոգին պռնկեպռունկ բերկրանքով լցվեց իր համար անսովոր մանկական ՛՛հաում-հաում՛՛-ից:
   Քանի դեռ երեխան կիսամեռ էր, նրա մասին լուրը տարածվել էր մոտակա գյուղերում: Այդ կողմերում ոչ ոք երեխա չէր կորցրել, բայց և այնպես երկու օրվա ընթացքում շատ մարդիկ եկան Ալլահի հրաշքը տեսնելու: Եղան նաև երեխային սեփականել փորձողներ` կվաճառեին ծնողներին, կամ կփոխանակեին գերի ընկած հարազատի հետ: Գերմանուհին վճռական էր տրամադրված և կարողացավ մանկանն իր մոտ պահել: Նրա համար երբեք կարևոր չէին եղել մարդու ազգությունը կամ կրոնը, բայց չէր հասկանում, թե ինչու է ուրախ, որ երեխան մահմեդական կողմից  չէ:
   Ուրեմն մեծ էր հավանականությունը, որ նա ականապատ դաշտում հայտնվել էր սահմանի հակառակ կողմից: ՛՛Իսկ եթե չէ՞, եթե այնտե՞ղ էլ չգտնեմ ծնողներին՛՛,- մտածեց, միայն մի պահ սիրտը թրթռաց ուրախությունից, բայց հաջորդ իսկ պահին կծկվեց անանուն երկյուղից.՛՛Գուցե իսկապե՞ս տղայի հայտնությունը երկնքից է, աստվածային հրաշք է՛՛: Շտապեց ինքն իրենից վանել միստիկ ահը.
   -Այո, այնքանով է աստվածային, որ կանխորոշեց իմ ճակատագիրը, և ես այլևս չեմ բաժանվի նրանից,-արտասանեց թեպետ շշուկով, բայց այնքան հաստատակամ, որ թվաց, թե զրուցակից ունի:
   Տղային գտնելու հինգերորդ օրը գերմանուհին նրան տարավ ճակատային գծի հակառակ կողմը: Մանկանը ճանաչեցին հարևանները և թարգմանչի միջոցով պատմեցին, թե մորը սպանել են նրան առևանգելու համար:
   -Որտե՞ղ է հայրը,-հարցրեց գերմանուհին` երեխային ավելի ամուր կրծքին սեղմելով:
   Թարգմանիչը երեք անգամ կրկնեց հարցը, բայց հավաքվածները ոչ մի կերպ չարձագանքեցին, բացի գլուխները կախելուց: Գերմանուհին մեծ դժվարությամբ կարողացավ հնչեցնել երեխային իրեն զիջելու առաջարկը և այս անգամ մանկանն այնքան ամուր սեղմեց կրծքին, որ տղեկն սկսեց ցավից լաց լինել: Հավաքվածներն էլի որևէ կերպ չարձագանքեցին, բացի գլուխներն ավելի խորը կախելուց: Պետք էր շտապ մեկնել մայրաքաղաք` որդեգրման գործը գլուխ բերելու: Երբ տղային իջեցրեց գրկից, ոտքերը թուլացան, զգաց, որ այլևս իր անբաժանելի մասնիկն է թողնում օտար մարդկանց մեջ: Երեխան էլ չէր ուզում բաժանվել, գրկից պոկ չէր գալիս և հավաքվածներին նայում էր վախեցած ու թշնամաբար: Սակայն, մեկ շաբաթն էլ բավական էր, որ մինչ կնոջ վերադարձը այնքան մոռանար նրան, այնպես խորթանար, որ նույնիսկ շոկոլադը չէր ուզում ձեռքից վերցնել ու ճչում էր, հենց որ կինը փորձում էր գրկել: Գերմանուհին հուսահատության մեջ էր,իսկ  տղայի հորեղբայրն այդ պահին կծոտում էր շրթունքներն ու մտածում, թե դեռ ամեն ինչ վճռված չէ: Գերմանուհին ճչացող տղայի հետ հեռանալուց առաջ սեղանին փողի մի տրցակ դրեց ու դյուսելդորֆյան իր հասցեն: Նկատելով դրամը` հորեղբայրը թեքվեց դեպի թարգմանիչն ու գոռաց.
   -Ասա, թող վերցնի իր փողը, մենք մանկավաճառ չենք:
   Հարևաններից մեկը ոգևորված այս պոռթկումից , ինքն էլ բորբոքվեց.
   -Գիտե՞ք, թե մենք ինչքան երեխա ենք կորցրել, հազար, տասը հազար, հարյուր հազար, միլիոն: Գիտե՞ք:
   Թարգմանիչը ծպտուն չէր հանում: Հավաքվածներն սկսեցին խրատել ու հանգստացնել դժգոհներին:
   ՛՛Էհ, թող գնա, գուցե երջանիկ լինի, գուցե մեծ մարդ դառնա: Ի՞նչ կա այստեղ բացի տառապանքից՛՛,-շշնջաց հորեղբայրը, բայց իրենց ցեղական անկամությունից ընկճված դուրս թռավ բակ ու սկսեց հեկեկալ:
   Իսկ որդեգիրն այդ պահին մտածում էր, որ ճիշտ կլինի կորցնել իր հետքերը: ՛՛Չէ՞ որ վաղուց ես երազում հասատվել Կանադայում, հիմա ճիշտ ժամանակն է՛՛:
   Երեք օր անց տղան իր նոր մայրիկի հետ ինքնաթիռով կտրում էր օվկիանոսը: Իր որբության գաղտնիքն անտեր թողած` գնում էր անազգ, պատմության դեմ անքեն, անվրեժ բարեկեցիկների ծովում կորսվելու` ինչպես իր խաղընկեր առվակը:
   Դուրս էր եկել մեկ տարեկան երեխան, տնից մորեմերկ դուրս էր եկել ու գնում էր տեսնելու, թե ինչ կա աշխարհում: Իսկ օրն այնքան պայծառ էր ու խաբուսիկ: Օրը մանկան պես անմեղ էր ձևանում, և թվում էր, թե մահ չկա, թե Ադամից հետո աշխարհ եկած որևէ մեկը չի կորչելու:
______________________
 
ՆՈՐ ՏԱ­ՐԻ
 
“Sovet... post Sovet” շար­քից
 
Արևի տակ եր­կար ըն­կած մնա­լուց դեղ­նած թեր­թի մեջ փա­թա­թե­լով թու­թու­նի ծու­խը և ներս քաշ­ե­լով թո­քե­րը, հայրն ասաց.
 
- Ամե­նա­կարևորն էն ա, որ Նոր տար­վա հա­մար պարտք չա­նենք:
 
Նա ծեր էր ու իմաս­տուն, և տղան վս­տահ էր, որ հայ­րը չի սխալ­վում, թեև չգի­տեր, թե ին­չու է հոր հա­մար անա­սե­լի դժ­վար Նոր տար­ուն որևէ ազ­գա­կա­նից պարտք ու­զե­լը, չէ՞ որ մի քա­նի ամ­սից փո­ղը վե­րա­դարձ­նում էին, սա­կայն պարտ­քով արած Նոր տա­րի­նե­րին հայ­րը տրա­մադ­րու­թյուն չէր ու­նե­նում, չէր խմում, ու բո­լոր չորս զա­վակ­ներն էլ զգում էին, որ այդ­պի­սի Նոր-­տա­րի­նե­րի նրա ու­րա­խու­թյունն ար­հես­տա­կան է` ուշ տա­րի­քում ու­նե­ցած իր զա­վակ­նե­րին սե­փա­կան նեղսր­տա­ծու­թյունն ու տրտ­մու­թյու­նը չփո­խան­ցե­լու ջանք:
 
- Ի՞նչ կա ֆուտ­բո­լի մեջ: Գն­դակ տշե­լը քեզ հաց չի տա:
 
- Մի խաղ էր մնա­ցել,- չա­ռար­կեց տղան, պար­զա­պես տե­ղե­կաց­րեց,- թե հաղ­թե­ինք` ամեն մեկս եր­կու ձեռք գիտ­րի, տրու­սիկ- մայ­կա էինք նվեր ստա­նա­լու: Լա­վա­գույ­ննե­րին բու­ցի էլ կտան: Իմ մայ­կա­յի վրա ինը հա­մար էր գրած լի­նե­լու, անունս, մեկ էլ մեր ազ­գա­նու­նը:
 
Հայ­րը մի պահ երկմ­տեց, ռու­սե­րեն տա­ռե­րով իր եզա­կի ազ­գա­նու­նը որ­դու շա­պի­կին շա­տե­րի ուշ­ադ­րու­թյան առար­կա դառ­նա­լու հե­ռան­կա­րը քիչ մնաց հրա­պու­րեր այն­քան, որ թույլ տա որ­դուն հան­րա­յին դաշ­տում աշ­խա­տան­քից բա­ցա­կա­յել, բայց մի ան­գամ էլ թեր­թի ծու­խը քաշ­եց թո­քերն ու ասաց.
 
- Տրու­սիկ-­մայ­կից ավե­լի կարևորը առանց պարտ­քի Նոր-­տա­րի մտ­նելն ա:
 
- Թե հաղ­թե­ինք, մենք էինք գնա­լու Սևանի սպոր­տա­յին ճամ­բար, բայց մի՛ մտա­ծի, պապ, առանց ինձ էլ կհաղ­թեն:
 
- Էդ ճամ­բարն էլ մի բան չի, ոչ էլ կար­գին կե­րակ­րում են: Այ Նոր տա­րին ու­րիշ` ինչ ասես առ­նում ես: Էլ ման­դա­րին, էլ պո­պոք ու լի­մո­նադ: Ճամ­բա­րում ջրիկ ճաշ­ից բա­ցի բան չեն տա­լիս:
 
- Ըն­կեր Սեյ­րանն ասեց, թե էս ան­գամ էլ խա­ղին չգ­նա­ցի, թի­մից կհե­ռաց­նի:
 
- Վայ ես դրա մաս­սաբն անի­ծեմ, բա մի խա­ղի պատ­ճա­ռով ավա­գին թի­մից կհե­ռաց­նե՞ն: Չի անի: Դու ամե­նա­լավ խա­ղա­ցողն ես, խն­ձո­րա­նո­ցում բո­լո­րը քո մա­սին էին խո­սում: Առանց քեզ, ի՞նչ թիմ: Հե­ռաց­րեց էլ` գլու­խը քա­րը: Ավե­լի շատ գիրք կկար­դաս: Գիր­քը ֆուտ­բո­լից շատ ես, չէ,՞ սի­րում,- ասաց:
 
- Հա,- պա­տաս­խա­նեց տղան,- բայց նա­յած` ինչ գիրք: Ճամ­բարն ու ջրիկ ճաշ­ը հեչ` բա­ցի ինձ­նից, դա­սա­րա­նի բո­լոր տղեր­քը Սևանը տե­սել են: Աղ­ջիկ­նե­րից էլ կան: Եսիմ, երևի ոչ էլ տե­սել են, գլուխ են գո­վում, հը՞ պապ:
 
- Հա, բա ի՞նչ: Դրանց մեծ մա­սը փչում ա: Գյու­ղից քթ­նե­րը կյան­քում դուրս չեն հա­նել: Մենք գո­նե տա­րին էր­կու ան­գամ Էջ­մի­ա­ծին ենք գնում: Երևան, հոր­քու­րիդ տուն էլ հո ամի­սը մեկ­-եր­կու գնում ենք: Դրա­նից էլ լավ ման գա՞լ: Էդ Սևանում էն­քան մարդ ա խեղդ­վում:
 
- Սևանի մա­սին բա­նաս­տեղ­ծու­թյունս պա­տի թեր­թում տպել են: Իրանց ասել եմ, թե տե­սել եմ, նս­տել ափին ու գրել: Ամա­չում եմ, որ սուտ եմ խո­սա­ցել, բայց ոչինչ, չէ՞ պապ, երա­զում միշտ տես­նում եմ, հե­րիք ա էլի, չէ՞:
 
- Եթե տպել են, ու­րեմն լավ ես գրել, որ չտես­նե­իր, ո՞նց լավ կգ­րե­իր: Մար­դու միտքն ու սիրտն էլ աչ­քեր ու­նեն: Մարդ կա հա­զար ան­գամ էլ տես­նի, չի ճա­նա­չի, չի հաս­կա­նա, մարդ էլ կա առանց տես­նել գի­տի: Քո հո­րեղ­բայրը հենց այդ տե­սակ մարդ էր: Դու նրան ես քաշ­ել:
 
- Ես քեզ եմ ու­զում քաշ­եմ, քո նման եմ ու­զում լի­նեմ, բայց քո պես ամաչ­կոտ չեմ լի­նի: Մե­նակ հարգ­ված ու Աստ­ծուն հա­վա­տա­ցող:
 
- Սուս, քու­ռակ,- ասաց հայրն ու վա­խե­ցած շուրջ­բո­լո­րը նա­յեց:
 
- Պա՛պ, պա՛պ, մի րո­պե, պա՛պ: Նոր ի՞նչ ասիր: Ասիր, մարդ կա առանց տես­նե­լու էլ ճա­նա­չու՞մ ա: Սպա­սի, գա­լիս եմ, պապ,- ասաց տղան, տե­ղից վեր թռավ ու քա­մու պես սու­րա­լով բա­կից տուն մտավ: Մինչ հայ­րը «Սո­վե­տա­կան Հա­յաս­տան» թեր­թից նո­րից մի կտոր պո­կեց ու թու­թուն լց­րեց մե­ջը, տղան էլի վազ­քով ետ եկավ, բա­ցեց սր­բի­չի մեջ փա­թա­թած գր­քի էջն ու կար­դաց.»Դուք տե­սաք ու չճա­նա­չե­ցիք: Երա­նի նրանց, ով­քեր առանց տես­նե­լու կհա­վա­տան»:
 
- Ծած­կիր, շուտ ծած­կիր գիր­քը,- բար­կա­ցած, բայց շշու­կով ասաց հայրն ու էլի չորս կող­մը նա­յեց:
 
Փո­ղո­ցում ոչ ոք չկար: Դեռ չէր մթ­նել, բայց օրն էլ ար­դեն ծե­րա­ցել էր ու շու­տով կա­վարտ­վեր:
 
- Որ­տե­ղի՞ց ես գտել, ին­չի՞ ես ձեռք տվել, լա­կոտ,- հայ­րը գնա­լով ավե­լի էր բար­կա­նում, իսկ տղան ափ­սո­սում էր, որ իրենց հազ­վա­դեպ սր­տա­կից զրույցն էլ չի շա­րու­նակ­վի: Գիշ­եր­նե­րը հո­րը չէր տես­նում. նա դաշ­տում գիշ­ե­րա­յին պա­հակ էր: Լույ­սը բաց­վում էր, թե չէ` ջր­վո­րու­թյուն էր անում: Կե­սօ­րից հե­տո, բա­հը ու­սին գա­լիս էր տուն ու մի քա­նի ժամ քնում, երե­կո­յան նո­րից գնում էր պա­հա­կու­թյան: Մայ­րա­մու­տին նա­խոր­դող մի քա­նի ժամն էր, որ ըն­տա­նիքն ամ­բող­ջա­նում էր: Ավագ եղ­բայ­րը Երևանի պա­լի­տեխ­նի­կի դա­սից էր եկած լի­նում, ին­քը, մայ­րը, քույրն ու կրտ­սեր եղ­բայ­րը` դաշ­տից:
 
- Շուտ տար, տե­ղը դիր,- դարձ­յալ բար­կա­ցած ասաց հայ­րը:
 
Քույ­րը, որ երե­խա­նե­րից ավագն էր, շու­տով կո­մու­նիստ էր դառ­նա­լու, կու­սակ­ցու­թյան ան­դամ: Հայ­րը վեր­ջին մի քա­նի ամս­վա ըն­թաց­քում եր­կու ան­գամ մեր­ժել էր գյու­ղա­ցի­նե­րին` սար­կա­վա­գի եր­գե­ցո­ղու­թյամբ մի­ա­նալ թաղ­ման ծես կա­տա­րող Էջ­մի­ած­նից եկած քա­հա­նա­յին, որով­հետև դրա պատ­ճա­ռով մի ան­գամ ար­դեն քրոջ դի­մու­մը չէ­ին մա­կագ­րել…
 
 
Գիշ­ե­րը կարճ անձրև էր եկել, բայց այդ­քանն էլ բա­վա­կան էր, որ լու­սա­բա­ցին, դաշ­տը թաց լի­ներ: Կա­ղամ­բի ամեն պոկ­ված տերևից անձրևահա­տիկ­ներ էին թափ­վում ոտ­քե­րին, մեկ-­մեկ էլ կա­նաչ, կա­ղամ­բի գույ­նի որ­դեր: Քա­նի դեռ մե­քե­նա­նե­րը չէ­ին եկել, դպ­րո­ցա­կան տղա­ներն էլ աղ­ջիկ­նե­րի ու կա­նանց հետ պո­կում էին հայ­րե­րի` դա­նա­կով կտր­ված կա­ղամբ­նե­րի թփերն ու կույտ անում: Վա­ղուց շալ­վա­րի փող­քերն ու կոշ­իկ­նե­րը ջրի մեջ կո­րել էին: Բայց դա ավե­լի վատ չէր, քան մեկ­-եր­կու ժա­մից սպաս­վող շոգն ու այ­րող, մոխ­րաց­նող արևը: Ժա­մը ու­թին երևաց առա­ջին բեռ­նա­տա­րը և տղա­մար­դիկ, կա­նայք ու աղ­ջիկ­նե­րը շա­րու­նա­կե­ցին իրենց գոր­ծը, իսկ տղեկ­նե­րը սկ­սե­ցին բեռ­նել կա­ղամ­բը: Նրան­ցից եր­կու­սը մե­քե­նա­յի թափ­քին էին, մնա­ցա­ծը ներքևից նրանց էին նե­տում մեծ ու փոքր կա­ղամբ­նե­րը: Ին­քը գե­րա­դա­սում էր լի­նել վերևում, որով­հետև թեև դժ­վար էր որ­սալ չորս հո­գու նե­տա­ծը, բայց իր հա­մար ավե­լի ծանր էր կա­ղամ­բի խոշ­որ գլուխ­նե­րը շպրտել մե­քե­նա­յի բարձր կո­ղե­րից վեր, որ­պե­սի հաս­նի որ­սա­ցող­նե­րին: Ամեն ան­գամ, երբ կա­նաչ կլոր գլու­խը դիպ­չում էր բեռ­նա­տա­րի բոր­տին ու ետ շպրտ­վում, գոր­ծըն­կեր­նե­րի մեջ հռհ­ռոց էր բռնկ­վում: Թույլ չտ­վե­ցին, որ երկ­րորդ մե­քե­նա­յի վրա էլ բարձ­րա­նա: Ու­րիշ­նե­րը ելան: Թար­սի պես ոչ մի փոքր գլուխ, բո­լո­րը մեծ էին ու ծանր: Ին­քը չէր հիշ­ում, թե ամա­ռա­յին ար­ձա­կուրդ­նե­րի քա­նի օրն է դաշ­տում աշ­խա­տել, ինչ գնով էլ լի­ներ, պի­տի հաս­ներ յո­թա­նա­սու­նի, որ ձմ­ռա­նը պարգևատ­րում ստա­նար, որին մե­ծե­րը տո­կոս էին կո­չում: Հաս­տատ գի­տեր, որ հու­նի­սին քիչ օր է աշ­խա­տել, որով­հետև հի­վան­դա­ցել էր, ֆուտ­բո­լի պա­րապ­մուն­քից քրտ­նած, բե­րա­նը դրել էր հո­սող սառ­նո­րակ ջրի ծո­րա­կին ու հինգ րո­պե մոր կա­թի պես ծծել, ան­համ­բեր թի­մա­կից­նե­րի ծա­րա­ված հեր­թի դժ­գոհ փնթփն­թոց­նե­րը բա­նի տեղ չդ­նե­լով: Գիշ­ե­րը տա­քու­թյու­նը քա­ռա­սուն էր, կո­կորդն այր­վում էր, խեղ­դում: Մայրն անընդ­հատ կո­կոր­դին ձե­թով ձվա­ծեղ էր կա­պում, մաք­րում նշիկ­նե­րը կե­րո­սի­նով, որից նրա սիր­տը խառ­նում էր, որձ­կում էր ուշ­ագնա­ցու­թյան չափ: Մեկ շա­բաթ այդ­պես կորց­րեց: Երեք ան­գամ էլ ֆուտ­բո­լի պատ­ճա­ռով բա­ցա­կա­յեց: Լավ էր, որ կի­սա­եզ­րա­փա­կի­չը կի­րա­կի էր: Հու­լի­սի կեսն էր: Եթե ամ­բողջ օգոս­տո­սը աշ­­խա­տեր, մի կերպ գու­ցե լրաց­ներ յո­թա­նա­սու­նը: Կի­րա­կի­նե­րը հա­նած` հա­զիվ էլ դզ­վեր: Էլի մեկ-եր­կու բա­ցա­կա­յու­թյուն ու Նոր-­տար­վա պո­պո­քը հուն­վա­րի հին­գին կվեր­ջա­նար, ման­դա­րինն ու նա­րինջն` ավե­լի շուտ: Հա­ջո­ղեց եր­րորդ մե­քե­նա­յի վրա էլի ին­քը բարձ­րա­նալ:
 
Երբ,- «Վերջ, հե­րիք է, մե­քե­նաս բեզ­ռազ­մեր չի, անիվ­ներս ճա­նա­պար­հին կտ­րա­քեն»,-գո­ռաց երե­խա­նե­րի վրա բեռ­նա­տա­րի վա­րորդ Կոր­յու­նը, իսկ բրի­գա­դա­վա­րը պն­դեց, որ շար­քի վեր­ջին կույտն էլ բար­ձեն, փոքր, բայց ծանր մի կա­ղամբ թա­փով դի­պավ ճա­կա­տին ու նրան շուռ տվեց մե­քե­նա­յի կո­ղից, գցեց գե­տին: Ին­քը կռա­ցած փոր­ձում էր մեկ այլ կա­ղամբ որ­սալ, ձեռ­քերն զբաղ­ված էին, նկա­տեց դե­պի իրեն սու­րա­ցող կա­նաչ գուն­դը, բայց չհասց­րեց պաշտ­պան­վել: Հաս­տատ գի­տեր, թե ով է խփո­ղը: Պա­հը լավ էր որ­սա­ցել: Մեկ­-եր­կու ան­գամ տե­սել էր, թե ոնց է նշա­նա­ռում ու­րիշ­նե­րին: Աղ­ջիկ թե տղա ուշ­ագ­նաց եղան ծի­ծա­ղից: Կրտ­սեր եղ­բայ­րը, ում տա­րի­քի պատ­ճա­ռով թույլ չէ­ին տա­լիս մե­քե­նա բար­ձել, այլ հանձ­նա­րա­րել էին բա­ժա­կով կա­թի բի­տո­նից ջուր հասց­նել ծա­րավ­նե­րին ու մեկ էլ լո­լի­կի արկ­ղե­րի թու­լա­ցած մե­խերն ամ­րաց­նել, վա­զեց հա­սավ Մնո­յին, ձեռ­քը բարձ­րաց­րեց ու մուր­ճով պի­տի խփեր ու­ղիղ գլ­խին, բայց բռունց­քի հար­ված կե­րավ դեմ­քին ու մի կողմ շպրտ­վեց: Հար­ձակ­ման եր­կրորդ փորձն էլ ձա­խող­վեց, իսկ դրա­նից հե­տո մայ­րե­րը իրար խառն­ված մի­ջամ­տե­ցին, ամեն մե­կը մի ապ­տակ տվեց իր որ­դուն և անեծք ու հայ­հո­յանք` իրար: Կրտ­սե­րը սնկր­տում էր անօգ­նա­կան ըն­կած եղ­բո­րը նա­յե­լով: Նա ըն­դա­մե­նը ինը տա­րե­կան էր: Երե­կո­յան հր­դեհ­վեց Մնո­յենց խո­տի դե­զը, բայց ոչ աչ­քե­րի տակ կապ­տեց­նե­լով, ոչ էլ շր­թուն­քը պատ­ռե­լով նրան չկա­րո­ղա­ցան խոս­տո­վա­նեց­նել, թե ինքն է հր­ձի­գը: Իսկ տղան ըն­կել էր մե­քե­նա­յից ու դժ­վա­րա­նում էր ոտ­քի կանգ­նել: Նա սար­սա­փում էր մտքից, որ ոտ­քը վնաս­վել է, ու կա­րող է բա­ցա­կա­յել: Տխ­րում էր նաև ֆուտ­բո­լի հա­մար: Երբ Կոր­յու­նի մե­քե­նան շարժ­վեց, ինքն ար­դեն ոտ­քի վրա էր, և եր­ջա­նիկ զգաց, որ օղա­կա­վար Ռու­բոն, թեև դեռ հա­ցի ժամ չէր, բայց քա­նի որ հա­ջորդ մե­քե­նան ուշ­ա­ցել էր, ճաշ­ի ընդ­մի­ջում հայ­տա­րա­րեց: Ըն­տա­նիք­նե­րը, մի քա­նի տեղ նաև հարևան­նե­րը, խմբ­վե­ցին, բա­ցե­ցին հա­ցի բոխ­չա­նե­րը, պա­նիր, ձու, խաշ­ած կար­տո­ֆիլ շա­րե­ցին խո­տին փռած «Սո­վե­տա­կան Հա­յաս­տան­նե­րի» վրա: Տղա­մար­դիկ օղի էլ ու­նե­ին: Լո­լիկն ու վա­րուն­գը դաշ­տից էր:
 
Հայ­րը, որ կնոջ բարձր ձայնն էր լսել, ու նրա հաս­ցե­ին` անեծ­քը, ջու­րը դրել էր կար­տո­ֆի­լի մար­գե­րի վրա, ու բահն ու­սին դան­դա­ղա­քայլ մո­տե­նում էր: Նա առա­ջին հեր­թին իր կնո­ջը սաս­տեց, հե­տո ծուն­կի եկավ, տնտղեց տղա­յի ոտ­քը.
 
- Բան չկա,-հու­սադ­րեց,- ցավ ա առել, մերդ տաք ջուր կդ­նի, լվաց­քի սև սա­պո­նով կտ­րո­րի` մինչև վա­ղը կանց­նի:
 
Բայց մինչ նոր մե­քե­նա­յի հայտն­վելն ու նա­խա­ճաշ­ի ավար­տը, տղա­յի ոտ­քը կո­ճի մոտ ու­ռեց, և ցա­վը գնա­լով ու­ժե­ղա­նում էր: Աշ­խա­տան­քա­յին օր­վա ավար­տին դեռ երեք ժամ կար: Բրի­գա­դիր Յու­րի­կը գնաց տն­տե­սու­թյան գրա­սեն­յակ` իմա­նա­լու, թե էլի քա­նի մե­քե­նա են պա­հան­ջում կա­ղամբ բեռ­նել և քա­նի տոն­նա են մթե­րել մինչև կե­սօր: Տղա­յի հայ­րը նրան խնդ­րեց իմա­նալ, թե ստույգ քա­նի օր է աշ­խա­տել իր որ­դին ամառ­վա ըն­թաց­քում ու դեռ քա­նի օր պի­տի գա գոր­ծի, որ տո­կոս ստա­նա: Տղան մեր­ժեց մոր խնդ­րան­քով, բրի­գա­դա­վա­րի թույլտ­վու­թյու­նը, որ մի­ա­նա աղ­ջիկ­նե­րին ու կա­ղամ­բի ծակծկ­ված, ավե­լորդ թփե­րը մաք­րի: Նա աշ­խա­տում էր կա­տա­ղո­րեն, ոչ մի գլուխ մե­քե­նա­յի թափ­քին չդի­պավ: Որ­սա­ցող­նե­րը դժ­վա­րու­թյամբ էին բռ­նում նրա նե­տած­նե­րը: Մե­կը պա­տա­հա­բար կպավ Մնո­յի կրծ­քին, ու բո­լորն սկ­սե­ցին աղմ­կել` կար­ծե­լով, թե վրեժ է լու­ծում ճա­կա­տին ստա­ցած հար­վա­ծի հա­մար: Երբ գնդ­լիկ Յու­րի­կը կա­ղամ­բի նման գլոր­վե­լով եկավ, հա­սավ` հայրն ար­դեն գնա­ցել էր ջրի գլուխ: Մայ­րը շտ­կեց կո­րա­ցած մեջքն ու հարց­րեց:
 
- Հը՞, Յու­րիկ,- բայց ղե­կա­վա­րը նախ գլու­խը տմբտմ­բաց­րեց, հե­տո որո­վայ­նից եթե­րում սփռ­վող խռխ­ռո­ցով ասաց.
 
- Ոչ մի ազատ օր, կի­րա­կի­նե­րից եր­կուսն էլ պի­տի աշ­խա­տի, որ յո­թա­նա­սուն օրը թա­մամ­վի:
 
Մոր` սև օճա­ռով տաք ջրում տրո­րե­լը փոքր­-ինչ մեղ­մեց ոտ­քի ցա­վը, բայց մինչ հոր պա­հա­կու­թյան գնալն էլի ուռ­չեց ու ցավն ան­տա­նե­լի դար­ձավ:
 
- Առա­վո­տը դաշտ չգաս,- ասաց հայ­րը բահն ու­սին դնե­լով: Վա­ղը խա­ղո­ղի այ­գի եմ ջրում, եր­կար է ջր­վում, ջու­րը կկա­պեմ խա­ղո­ղի վրա, մինչև լց­վի՝ քո տե­ղը մե­քե­նա կբար­ձեմ: Յու­րի­կին կա­սեմ` կհա­մա­ձայ­նի:
 
- Քո­ռա­նամ ես, էլ հո­գի բե­րան չմ­նաց մեջդ,- շշն­ջաց ծե­րա­ցող, բայց ամուս­նուց քսան տա­րի երի­տա­սարդ մայ­րը:
 
Տղան վայր­կե­նա­պես պատ­կե­րաց­րեց հո­րը կա­ղամ­բի մեքե­նա­յի վրա, իր երես առած հա­սա­կա­կից­նե­րի հետ, իսկ Մնոն ներքևից նշան էր բռ­նում, որ խփի հոր գլ­խին:
 
- Չէ, ես գոր­ծի եմ գա­լու, դրա էղածն ի՞նչ ա որ, նս­տած տե­ղից էլ կբար­ձեմ,- լաց եղավ տղան:
 
- Մի տզ­զա, քու­ռակ, մե­ծին մի՛ հա­կա­ճա­ռի,- վճ­ռա­կան ասաց հայրն ու գնաց:
 
- Եկեք, ես գնամ վա­ղը,- ասաց պո­լի­տեխ­նիկ­ցի ավա­գը,- մի օր բա­ցա­կա­յե­լու հա­մար ոչ մի պա­տիժ չկա:
 
- Հորդ չե՞ս ճա­նա­չում, թե մի օր բա­ցա­կա­յե­ցիր` մի ամիս մեր քթից կբե­րի, էն­քան կան­հանգս­տա­նա: Համ էլ իրա խոս­քը խոսք ա, ո՞նց գե­տին գցենք:
 
Առա­վոտ­յան տղան սո­վո­րա­կա­նից ուշ արթ­նա­ցավ: Ոտ­քի ցա­վը չթո­ղեց, որ հան­գիստ քնի: Մի­այն լու­սա­դե­մին մեղմ­վեց, և նա քուն մտ­նե­լով, չի­մա­ցավ էլ, թե ինչ­պես ժա­մը վե­ցին տնե­ցի­նե­րը գնա­ցին գոր­ծի: Երբ աչ­քե­րը բա­ցեց, ավագ եղ­բո­րը տե­սավ, որ շտա­պում էր հաս­նել մայ­րա­քա­ղաք մեկ­նող ավ­տո­բու­սին, ու հաս­կա­ցավ, որ ար­դեն ութն է: Ոտ­քը զգուշ­ո­րեն դրեց գետ­նին, հեն­վեց` ոչ մի ցավ: Մի քիչ դե­սու­դեն քայ­լեց, հա­մոզ­վեց, որ ոտ­քը լրիվ առողջ է, թեյ­նի­կը դրեց գա­զին ու մինչ կե­ռար` լվաց­վեց բա­կում կախ­ված լվա­ցա­րա­նից: Թե­յը խմե­լիս հաս­տատ որոշ­եց, որ դաշտ է գնա­լու: Հայ­րը չի բար­կա­նա, կու­րա­խա­նա, որ ինքն առողջ է ու ոտ­քի վրա: Մինչև ընդ­մի­ջում դեռ եր­կու ժամ կար: Շոգ օրն ու ծանր գոր­ծը դեռ առջևում էին, ու Յու­րի­կը չէր կա­րող իրեն մե­ղադ­րել, թե օր­վա կե­սից է գոր­ծի գա­լիս: Վճ­ռեց ու տա­նից ար­դեն դուրս էր գա­լիս, որ դե­մը մար­զիչ Սեյ­րա­նը ելավ:
 
- Դաշ­տից եմ գա­լիս, գնա­ցի հորդ ու բրի­գա­դի­րին խնդ­րեմ, որ քեզ թող­նեն խա­ղին: Ախր, որ մի քա­նի ամիս առաջ ասած լի­նե­իր, թե չես գա­լու` փո­խա­րի­նող կգտ­նե­ինք: Հի­մա ես ո՞նց անեմ: Ամ­բողջ խա­ղը քո արա­գու­թյան վրա եմ կա­ռու­ցել: Նա­յիր, չնե­ղա­նաս, թե չե­կար` էլ պա­րապ­մուն­քի երես չես տես­նի, թի­մից կհե­ռաց­նեմ: Ոտքդ բա­ցիր` տես­նեմ. ասա­ցին ցա­վեց­րել ես:
 
- Ան­ցել ա,- ասաց տղան,- գիշ­ե­րը շատ էր ցա­վում, բայց հի­մա բան չեմ զգում:
 
- Դաշ­տում, որ ասին, թե ոտքդ ու­ռել ա` ասի հնա­րել ես, որ պատ­ժից պրծ­նես: Տասն­մե­կին խաղն սկս­վում ա, տա­սին ֆուտ­բո­լի դաշ­տում լի­նես: ֆուտ­բո­լի, հաս­կա­ցա՞ր, ոչ թե Ցմ­փոր Յու­րի­կի: Ֆի­նալն ա, հաս­կա­ցիր: Ես գնա­ցի: Չե­կար` էդ կող­մե­րը էլ չերևաս:
 
Երբ մար­զի­չը հե­ռա­ցավ, տղան մտավ ծնող­նե­րի փոք­րիկ նն­ջա­րա­նը, որ­պես զգես­տա­պա­հա­րան ծա­ռա­յող սպաս­քի հին դա­րակ­նե­րից հա­նեց սր­բի­չով փա­թաթ­ված, թաքց­ված գիրքն ու մեկն­վեց նրանց մահ­ճա­կա­լին:
 
«Փի­լի­պոսն ասաց նրան. «Տեր, Հո­րը մեզ ցույց տուր, և այդ բա­վա­կան է մեզ»,- կար­դաց տղան նա­խա­պես նշան արած էջը բա­ցե­լով,- «Հի­սուս նրան ասաց. «Այս­քան ժա­մա­նակ ձեզ հետ եմ Փի­լի­պոս, և ինձ չճա­նա­չե­ցի՞ր. ով ինձ տե­սավ, տե­սավ Հո­րը, իսկ դու ինչ­պե՞ս ես ասում, թե` Հո­րը մեզ ցույց տուր: Չե՞ս հա­վա­տում, որ ես Հոր մեջ եմ, և Հայ­րը` իմ մեջ: Այն խոս­քե­րը, որ ես ասում եմ ձեզ, ինքս ինձ­նից չեմ խո­սում, այլ Հայ­րը, որ բնակ­վում է իմ մեջ»:
 
Տղան այն­քան էլ չհաս­կա­ցավ կար­դա­ցա­ծը, բայց շա­րու­նա­կեց ըն­թեր­ցել, իսկ քիչ անց, երբ մահ­ճա­կա­լի ծայ­րին ճկ­վե­լով կա­րո­ղա­ցավ նն­ջա­սեն­յա­կի բաց դռ­նից մի­ջանց­քի ժա­մա­ցույ­ցին նա­յել, տե­սավ, որ ար­դեն տասն­մե­կից քա­ռորդ է պա­կաս: Գիր­քը նո­րից զգուշ­ո­րեն փա­թա­թեց սր­բի­չի մեջ, պա­հեց նույն տե­ղում և վերց­նե­լով մար­զա­հա­գուս­տի գու­նա­վոր ցե­լո­ֆա­նե տոպ­րա­կը, դուրս թռավ: Երբ տեղ հա­սավ, թի­մերն ար­դեն պատ­րաստ­վում էին խա­ղա­դաշտ մտ­նել: Ըն­կեր­նե­րը ոգևոր­ված վզովն ըն­կան, մի­այն Զո­րի­կը հոն­քե­րը կի­տեց` գի­տեր, որ մի­այն նրա բա­ցա­կա­յու­թյամբ կա­րող է թի­մի հիմ­նա­կան կազ­մում տեղ ու­նե­նալ: Մր­ցա­վար­նե­րը մեր­ժե­ցին մար­զիչ Սեյ­րա­նի խնդ­րան­քը, որ մի քա­նի րո­պե հե­տաձ­գեն խա­ղը, մինչև իր թի­մի ավա­գը մար­զա­հա­գուստ կհագ­նի: Խաղն սկ­սե­լուց չորս րո­պե անց Սեյ­րա­նը փո­խա­րի­նում կա­տա­րեց: Զո­րի­կը չկա­րո­ղա­ցավ թաքց­նել նվաս­տաց­ման ար­ցունք­նե­րը և ընդ­միշտ մո­ռա­ցավ ֆուտ­բո­լի մա­սին, իսկ Ար­կա­դի­կը սի­րով զի­ջեց ավա­գի թևկա­պը: Հինգ րո­պե էլ չէր ան­ցել, որ իր ետևից հաս­նել չկա­րո­ղա­ցող հա­կա­ռա­կոր­դը ու­ժեղ հար­վա­ծեց աջ ոտ­քի կո­ճին: Ցա­վը շամփ­րեց ոտ­քը, և ծա­կո­ցը մինչև սիր­տը հա­սավ: Նա ըն­կավ, բայց դեռ տաք էր ու վայրկ­յան­ներ անց նո­րից գրո­հում էր, ետևում թող­նե­լով մր­ցակ­ցի պաշտ­պան­նե­րին: Ընդ­մի­ջու­մից հե­տո դաշտ մտավ կա­ղա­լով: Մի կերպ էր ոտ­քի վրա մնում: Նա վա­զում էր, ու տես­նում, թե ինչ­պես է հայ­րը ան­հո­գի տա­րե­կից­նե­րի հետ կա­ղամբ նե­տում բեռ­նա­տա­րը: Մի­այն թե Մնոն նշա­նա­ռու­թյան տակ չառ­նի հո­րը,- մտա­ծում էր նա` ցա­վը լռեց­նե­լով առաջ սու­րա­լիս: «Տեր Աստ­ված ջան, էդ դեպ­քում ինձ պի­տի նե­րես: Չեմ ու­զում, բայց ստիպ­ված կլի­նեմ մարդ սպա­նել»:
 
Հար­վա­ծը շեղ ստաց­վեց:
 
- Քոռ հո չե՞ս, այ տղա,- լս­վեց Սեյ­րա­նի ձայ­նը,- չորս մետ­րից չկա­րո­ղա­ցավ խփել, ավա­գի՜ս տե­սեք:
 
«Մի­այն թե հերս անվ­նաս տուն գա»,- մտա­ծում էր ու ատամ­նե­րը կրճ­տաց­նե­լով դի­մա­նում ցա­վին:
 
Կոր­յու­նի մե­քե­նան դաշ­տում խա­փան­վել էր: Ստիպ­ված էին կա­ղամբ­նե­րը մե­քե­նա­յից մե­քե­նա նե­տել: Ծե­րու­նին դպ­րո­ցա­կան­նե­րի թա­փին չէր դի­մա­նում, բայց չէր էլ ու­զում ետ մնալ նրան­ցից: Սա­կայն մի պահ կո­ղի ծա­կոցն այն­քան ու­ժե­ղա­ցավ, որ մտա­ծեց, թե գու­ցե ար­ժի գո­նե կնոջն ասել հի­վան­դու­թյան մա­սին:
 
Տղան հաս­կա­ցել էր, որ ար­դեն արա­գու­թյամբ չի կա­րող վճ­ռել խա­ղի ել­քը, փոր­ձում էր խո­րա­մանկ փո­խան­ցում­նե­րով խա­ղըն­կեր­նե­րին մեն-­մե­նակ դուրս բե­րել հա­կա­ռա­կոր­դի դար­պա­սա­պա­հի դի­մաց, բայց աջ ոտ­քի ցա­վը թույլ չէր տա­լիս գն­դա­կը ճշգ­րիտ հաս­ցե­ով տեղ հասց­նել: Խաղի ավար­տին հինգ-­վեց րո­պե էր մնում: Նա մի ան­գամ էլ փոր­ձեց դաշ­տի կենտ­րո­նից գն­դա­կը բարձ­րից կա­խել դար­պա­սի մոտ, հույ­սով, որ ըն­կեր­նե­րից մե­կը կկա­րո­ղա­նա մր­ցա­կից­նե­րից բարձր ցատ­կել, բայց փո­խան­ցու­մը շատ բարձր ստաց­վեց: Մար­զիչ Սեյ­րա­նը հասց­րեց ճչալ. «Տո, էն ոչ­խար­նե­րի մեջ ուր ա գլ­խով խա­ղա­ցող, որ»…, բայց խոս­քը կի­սատ մնաց: Տղան էլ ձեռ­քը հասց­րել էր թափ տալ ու շրջ­վել, հու­սա­հատ ետ էր գնում իր թի­մի պաշտ­պան­նե­րին օգ­նե­լու, բայց հենց այդ վայրկ­յա­նին ու­րա­խու­թյան ճի­չեր ու զվարթ գոչ­յուն­ներ լսեց: «Գոլ, գոլ»,- գո­ռում էին թե՛ խա­ղըն­կեր­նե­րը, թե՛ հա­մագ­յու­ղա­ցի ու հարևան բնա­կա­վայ­րե­րից խա­ղը դի­տե­լու եկած պա­րապ-­սա­րապ ֆուտ­բո­լա­սեր­նե­րը: Մինչև կշրջ­վեր տես­նե­լու, թե ինչ է կա­տար­վել, ըն­կեր­նե­րը թռան ու­սե­րին, գե­տին տա­պա­լե­ցին:
 
- Ապ­րես, ախ­պերս,- կող­քին ըն­կած շշն­ջաց Ար­կա­դի­կը,- չվա­խես, ես քեզ հե­ծա­նի­վովս տուն կտա­նեմ, գի­տեմ, որ չես կա­րո­ղա­նում քայ­լես:
 
Հայ­րը սր­բեց ճա­կա­տի քր­տին­քը, մի ան­գամ էլ խո­րը շունչ քաշ­եց ու տրո­րեց կո­ղը, բայց եր­կինք նա­յե­լով տե­սավ, թե ինչ­պես գն­դա­կը գնաց-գ­նաց, պի­տի դար­պա­սից շատ մեծ բարձ­րու­թյամբ անց­ներ, բայց մի պահ օդում կանգ առավ, կտ­րուկ փո­խեց շարժ­ման ուղ­ղու­թյունն ու մխրճ­վեց դար­պա­սում:
 
- Գոլ, գոլ, մեռ­նեմ ոտ­քիդ… գոլ,- գո­ռաց բո­լո­րի հա­մար անս­պա­սե­լի,- տե­սա՞ք տղես ինչ գոլ խփեց:
 
- Մի քիչ հանգս­տա­ցի, բի­ձա, անք­նու­թյու­նից ու հոգ­նա­ծու­թյու­նից խելքդ գցում ես,- ասաց Յու­րի­կը խռ­պոտ քրք­ջա­լով:
 
Կողն ավե­լի ու­ժեղ սկ­սեց ծա­կել, բայց մտ­քա­փոխ­վեց: Ինչ հի­վան­դու­թյուն, ինչ բան: Ին­չի՞ հա­մար մար­դու բան ասել, թե­կուզ` կնո­ջը: Տղան գոլ ա խփել: Իր վա­ղա­մե­ռիկ եղ­բոր անունն ու իրենց ազ­գա­նու­նը ռու­սե­րե­նով կգ­րեն որ­դու շա­պի­կին, եղ­բոր անու­նը կրող իր որ­դին առանց Սևանը տես­նե­լու էն­պի­սի բա­նաս­տեղ­ծու­թյուն ա գրում, որ կար­ծում են, թե տե­սել ա, աղ­ջի­կը պար­տի­ա­կան կդա­ռ­նա, թե բախ­տը բե­րի՝ մի օր էս ցմփո­րը նրան են­թա­կա կաշ­խա­տի, ավա­գը ին­ժե­նե­րու­թյու­նը գե­րա­զան­ցիկ է սո­վո­րում, փոք­րը քրոջ ու եղ­բայր­նե­րի հա­մար աշ­խար­հը շուռ կտա, ճար­պիկ ա ու վախ ասած բա­նը չգի­տի ինչ ա : Էս ու­րա­խու­թյուն­նե­րի առաջ լյար­դի հի­վան­դու­թյունն ինչ կա­րա անի, քաղց­կեղն ո՞ւմ շունն ա էս հպար­տու­թյան հա­մե­մատ: Ասաց, չէ՞, բժիշ­կը երեք ամիս առաջ. «Թե չխ­մես` եր­կու-­ե­րեք տա­րի կապ­րես»:
Ու­րեմն դեռ եր­կու-­ե­րեք Նոր-­տա­րի ու Սուրբ Ծն­ունդ կա առջևում: Լի սե­ղա­նով, զվարթ, խն­դուն, հյու­րա­ռատ Նոր-­տա­րի: Պարտ­քով թե առանց պարտ­քի` ի՞նչ տար­բե­րու­թյուն:
_________________________

Այրված սարեր

Առաջ էլ միշտ նկուղը ջուր էր լցվում, բայց իսկույն դույլերով դուրս էին թափում, որովհետև այնտեղ պահելու բան կար: Պահելու բան լիներ, տանտիրոջ ծերությունը՝ հեչ. թեև ձեռքերի դողն ամեն գործ անհարմար էր դարձնում, բայց դժվար կյանքի երկարատև փորձը դեռևս ուժ էր նշանակում, անգործ չմնալու սովորույթ ու առօրյա: Վերջին մի քանի տարում նկուղն, այնուամենայնիվ, դեպքից դեպք էր մաքրվել, ջուրը մնացել, նեխել էր, գարշահոտն անցել պատերին, և հայր ու աղջիկ հյուր կանչելուց առաջ զուր տանջվեցին երկու օր:
Խնջույքը դեռ չէր սկսվել, երբ գյուղական տան բակում շարած սեղանների ծայրին նարդի խաղացողներից մեկը բացականչեց.
-Նայեք, նայեք, էդ ի՞նչ ա:
Հավաքվածները շրջվեցին, նայեցին լեռանն ու համրացան: Լռության մեջ նրանք վախ էին կուլ տալիս, մինչ մեկը կեղծ անտարբերությամբ ասաց.
-Տո հեչ, է, ամերիկյան ռազմական բազայի լույսերն են:
-Չէ,-առարկեց տանտերերի հարևանը,-բազան ավելի աջ ա ու ավելի բարձր:
-Թռչող օբյեկտ ա երևի,-ասաց ռազմաբազայի վարկախն առաջ քաշած կեղծ անտարբերը:
Սա էլ հեշտությամբ ժխտվեց. Սարի կրծքին օղակ դարձած նշանն արագորեն փոփոխվում էր, մեծացնում պարագիծը, կարցնում կլորությունը, տձևանում:
-Չլինի՞ թուրքերը մեր սարն են պայթեցրել,-տարբերակ առաջարկեց մայրաքաղաքից եկած լրագրողը:
-Ադ մեկ բանն ունինք հավերժ անփոփոխ,- ասաց ջահել սփյուռքահայը:
-Դրա համար էլ պայթեցնում են,-վարկածին հավանություն տվեց տանտիրոջ փեսաներից մեկը:
-Չէ, ջանմ, ի՞նչ պայթեցում, հրաբուխ է անշուշտ,-քննարկմանը միացավ տարեց սփյուռքահայը:
Այս մեկն էլ փորձեցին հերքել.
-Միլիոն տարվա հանգած հրաբուխ է:
-Ոչ մեկ նշանակություն ունի,- առարկեց տարեցը,- ինչ ալ ըսես՝ կպատահի, բոլոր քնածներն ալ օր մը կարթնանան, հանգածները՝ կբռնկին, մեռածները՝ հարություբ կառնին:
Չվիճեցին՝ գեղեցիկ էր: Սկսեցին քննարկել, թե հրաբխի լավան սովորաբար ինչքան է դեմն եկածը լափելով առաջ գնում, որքան է սարի ու գյուղի միջև եղած հեռավորությունը: Տանտիրոջ ավագ փեսայի՝ խնջույքն սկսելու հրավերով՝ տեղավորվեցին սեղանների շուրջը, բայց հայացքներն էլի լեռան կողմն էի, և ողջ երեկոյի ընթացքում տեսնելով ծավալվող կրակե օղակը՝ ներբորբոքում էին կուլ տված վախը: Լրագրողը պտտվեց սեղանի շուրջն ու ասաց. ՛«Ինչի՞ մուսուլմանների պես նստեցիք՝ առանձին-առանձին: Ես, օրինակ, ուզում եմ կնոջս կողքը նստել»: Կանայք իրենց մեջ տեղ բացեցին նրա համար, իսկ միջնեկ փեսան իր կրտսեր քենակալի ականջին շշնջաց.
-Էդ ղզիկը վերջը ծեծա ուտելու, նարդու մեջ էլ հարամություն էր անում:
Վազվզող երեխաներն անընդհատ բաց էին թողնում նկուղի դուռը, և այնտեղից գարշահոտ էր տարածվում: Ծեր տանտերը մի քանի անգամ վեր կացավ, գնաց փակեց ու սաստեց երեխաներին, իսկ միջնեկ փեսան խորհուրդ տվեց. «Մի կողպեք ճարի կամ լարով կապիր»:
Սեղանապետը երգելու առաջարկ չէր արել, ոչ ոք մյուսին չէր խնդրել երգել, մեկը քթի տակ մի մեղեդի էր դնդնացել, մյուսը միացել, երրորդը՝ փոխել երգը, երգում էին, բայց տանտերն ընդատեց. «Կողքի տանն էսօր թաղում կար, մարդիք դեռ չեն ցրվել, ամոթ ա»:
-Ղազարոս բիձուն ասեք, թող գնա խաթր առնի, քեֆի թույլտվություն առնի,-առաջարկեց հարևանը:
-Չեն տա,-ասաց Ղազարոսը, ամոթ ա, գնամ ի՞նչ ասեմ: Առանց երգելու էլ կդիմանաք:
-Մենք էլ հո թաղում չե՞նք եկել, ի՞նչ ես ասում, թողնենք գնա՞նք,-նեղացավ ավագ փեսան:
Համոզեցին, Ղազարոսին ճանապարհեցին հարևանի տուն, իսկ նկուղի դուռը մինչև նրա գալը բաց մնաց, և նեխահոտը սրտխառնուք էր առաջացնում: Սկսեցին խմբով երգել:
-Հիմա թույլ տված կլինեն,-ասաց լրագրողը:
Ղազարոսը վերադարձավ մեկ ժամից էլ ուշ: Ձեռքերը դողում էին, գլուխը՝ տմբտմբում, ինքը՝ ճոճվում:
-Պահո, բիձեն լավ-լավ ա,-ասաց միջնեկ փեսան,-արի, արի: Արի, տեսնենք՝ ինչ ասացին: Նստիր, նստիր՝ րընկնես, ձեռի հետ էլ էն դուռը փակիր, կերածներս հարամ ա անում:
Երբ արդեն նստել էր, հարցրին.
-Հը, բիձա, պատմիր տեսնենք՝ ի՞նչ ասիր, ի՞նչ պատասխանեցին:
-Ի՞նչ պիտի, պատասխանեց դժգոհ,-ասացի՝ հազար օղորմի Ռոզային:
-Հազար օղորմի էս ասել, հո հազար անգամ չե՞ս ասել օղորմի,-բողոքեց ավագ դուստրը, ժամից ավել է՝ չկաս: Խի հազար օղորմի ասելու համար էդքան խմու՞մ են: Քեզ էնտեղ ավելի՞ հաճելի էր, քան մեզ հե՞տ: Ինչի՞ց ես դժգոհ, առավոտից ման ես գալիս ու փնթփնթում:
Ղազարոսը մշուշված աչքերով նայեց դստերը.
-Ախր, մի շաբաթ մնաց՝ մի օր առաջ չտեսանք: Մի ձեռքն անընդհատ սրտին էր, մեկելը՝ փորին: Եղանակն էլ հենց ամպեց՝ մեջքը բռնեց: Տնքաց ու տնքաց: Բա իմ Նանարը դրա՞ն էր հալալ:
-Պապ, խնդրում եմ,-թախանձեց Նանարը:
-Բիձա, ի՞նչ ասին, երգու՞մ ենք, թե՝ չէ,-նորից հարցրեց միջնեկ փեսան:
Ղազարոսի համբերության բաժակը լցվում էր.
-Ի՞նչ ասին, ի՞նչ ասին,-թնդաց,-ասին՝ գիտենք, որ քեֆի ծախսն էլ, ճանապարհի փողն էլ ամերիկացին է ուղարկել. քո ձեռքին որտեղի՞ց փող, ասին: Ասին, Ղազարոս, գնացեք ձեր քեֆն արեք, հո ամեն օր աղջիկ չե՞ք ճանապարհում Ամերիկա:
-Լավ, լավ, պապ, հանգստացիր,-խնդրեցին երեք դուստրերը, իսկ Նանարը գլուխն ափերի մեջ առավ:
-Չէ, թող իմանա՝ ինչ ասին: Ասին, քանի անգամ է օղորմածիկ Ռոզան լողացրել, մազերը սանրել,հյուսել: Ասին, ո՞նց ես ապրելու առանց Նանարի, Ղազարոս: Էն երեքը մեծ էին, Նանարը փոքրուց որբացավ: Կուրծք տալուց բացի, ամեն ինչ մոր տեղ դու ես արել, ասին, Ղազարոս:
-Բիձու խելքն էլ ձեռքերի պես դողում է,-ասաց ավագ փեսան միջնեկին,-լավ պապ ջան, վերջացրու, թող Նանարին ուրախ սրտով ճամփա գցենք:
Բայց Ղազարոսն էլ հանգստացողը չէր:
-Ոչինչ, ասին, Ղազարոս, ասին՝ կտեսնես, տարին չբոլորած՝ Նանարը քեզ Ամերիկա կտանի:
-Կտանի,պապ, կտանի,-ասաց ավագ դուստրը,- մեզ էլ կտանի, քեզ էլ: Ամբողջ ընտանիքով կհավաքվենք այնտեղղ, էլի միասին կլինենք:
-Իշտահներիդ քացախ,- գոռաց Ղազարոսը, - դրա համա՞ր Նանարիս համոզեցիք: Ես գիտեմ ձեր մտքինը: Ինչքան լացացրիք խեղճին:
-Գիտեի, էլի, որ հարամ ա անելու,-ասաց միջնեկ փեսան ավագին,-բիձա, չորս փեսա ունես, ո՞ր մեկից ես գոհ,-հետո նորից շրջվեց քենակալի կողմը,-իզուր էլ Բաբկենի բանկետը թողեցի՝ եկա:
Տարեց սփյուռքահայը ոտքի ելավ և փորձեց գեղեցկախոսությամբ մեղմել մթնոլորտը:
-Զվարթորեն երջանկություն մաղթիր դստերդ, հայրիկ: Հոն ընդունված է՝ իրարմե մեծ ալ կառնին, պզտիկ ալ: Տարիքը ոչ մեկ նշանակություն ունի երջանիկ ըլլալու համար:
-Իհարկե, չունի,-ձայնակցեց միջնեկ դուստրը, երեկ զանգել էր, Նանարին հարցրել, թե «Լինքոլնը» ի՞նչ գույնի է ուզում: Խեղճ Նանարն ի՞նչ իմանա՝ «Լինքոլն» ինչ է: Պապ, դու գիտե՞ս ինչ է «Լինքոլնը»: Հենց էնպես պատասխանել էր, թե ծիրանագույն: Ասել էր. «Կստանաս հենց օդանավակայանում՝ որպես հարսանեկան նվեր»:
-Հինգ օրից մեկնում են Կարիբյան կղզիներ՝ ամուսնական ճամփորդության,- առաջին անգամ խոսակցությանը միացավ երրորդ դուստրը:
-Օ, «Լինքոլն», Կարիբյան կղզիներ,-մեջ մտավ երիտասարդ սփյուռքահայը, ինչու՞ չէիք ըսեր, որ մեր փոսացուն հարուստ անձ մըն է: լոս Անջելես ու՞ր կապրի, իմ հասցեն կուտա՞ք:
-Լսեցիր, պապ,-շարունակեց միջնեկ դուստրը,- հասցե է ուզում: Թեքվիր, հարցրու՝ էսքան աղջիկ կա սեղանի շուրջ, ո՞ր մեկը կհրաժարվեր նման բախտից:
Նանարը գնում-գալիս, սեղանի ափսեներն էր փոխում, դատարկ շշերը հավաքում սեղանից, աչքերը կարմրած էին, մերթ ընդ մերթ փորձում էր սրբել աննկատ: Ղազարոսը կարծես խաղաղվում էր, քղջիկներն էին շարունակում:
-Կամ ի՞նչ վատ բան կա, որ ասում ենք՝ ընտանիքով կհավաքվենք այնտեղ,-շարունակում էր միջնեկը:
-Այ աղջի, հերիք ա ճառ ասես,-փորձեց լռեցնել ամուսինը, մեկա բիձուն չես համոզի:
-Մեկ էլ բիձա ասեցիր՝ չնեղանաս, լսեցի՞ր,-շշպռեց ամուսնուն ու էլի հորը դիմեց,-Նանարը քո հարազատն է, մենք՝ խո՞րթը: Հարազատ քույրեր չե՞նք: Ի՞նչ վատ բան կա, որ ուզում ենք մեզանից մեկը լավ ապրի, օգնի մյուսներին: Էս պրեսսային հարցրու, թե ոնց եղավ, որ եկավ: Քանի՞ տարի ոտք չէր դրել մորաքրոջ տուն, քանի՞ տարի չէր տեսել Նանարին: Ի՞նչ վատ բան ենք ուզում, պապ:
Սկսեց հեկեկալ:
-Այ աղջի, քեզ ասացի՝ վերջացրու, նորից ոտքի ելավ միջնեկ փեսան՝ չստացված խնջույքի սեղանապետը:-Չէ, ես գնացի, Բաբկենը կնեղանա, գնամ գոնե բանկետի վերջին հասնեմ:
Ես էլ եմ գալիս,-ասաց ավագ քենակալը,-ինձ էլ հետդ տար: Բաբկենին ճանաչում եմ: Էն չի՞, որ կոնտուզիայից կուրացավ:
-Չէ, կոնտուզիայից չէր, արկի բեկորը աչքը հանեց, բայց կյանքը փրկեցին:
-Գալիս եմ, գնացինք: Ի՞նչ բանկետ ա անում:
-Քրդի անձնագիր ա առել, Եվրոպայում պետք կգա:
-Քուրդի անձնագի՞րն ինչ կընե, այժմ ալ Օջալանի կողքի՞ն պիտի կըռվե,-փորձեց կատակել ջահելը:
-Քեզ միամիտի տեղ մի դիր,-պատասխանեց միջնեկը,- բարի գիշեր քեզ: Նանար ջան, վաղը կեսօրին կգամ, կտանեմ աերոպորտ:
-Ես էլ վաղը կգամ,- միացավ ավագը:
Մեկական շիշ կոնյակ վերցնելով սեղանից՝ դուրս եկան: Բարի գիշեր մաղթեց և հեռացավ նաև հարևանը: Ավագ դուստրը շոյում էր Ղազարոսի ուսը: Հոր մյուս կողքին Նանարն էր նստել: Վերջապես սեղան էր նստել՝ իր հարսանիքի սեղանին:
-Բա, պապ ջան, քեզ թողնեին՝ էս տկլորին կտայիր աղջկադ,-հեռացեղ հարևանին ցույց տալով՝ ասաց միջնելը,-մինչև հիմա դպրոցի վերջին զանգի շալվարն ա հագնում:
-Պապային էլ պիտի հասկանանք,-միացավ ավագը,-ուզում էր Նանարին մոտը պահել, չէ՞ պապ: Հա, արդեն ծեր ես, մենակ դժվար կլինի, բայց աղջկադ ճակատագրի հետ խաղալու իրավունք չունես:
-Լավ էլ տղա էր,-մի կերպ շշնջաց Ղազարոսը:
-Գիտե՞ս ինչի են մորը միաչքանի ասում,-շարունակում էր միջնեկը, որովհետև արդեն քանի տարի ա՝ ակնոցի մի ապակին ընկել ա, միակնանի ակնոցով ա մարդամեջ դուրս գալիս:
-Լավ էլի, վերջացրեք, նորից թախանձեց Նանարը:
Ղազարոսի արմունկները սեղանին դրեց, գլուխը գցեց արմունկներին:
-Արի քեզ տանեմ, քնիր,- ասաց Նանարն ու փորձեց բարձրացնել հորը և նրա անօգնականությունից էլի հեծկլտաց:
-Լացիր, բալես, կուշտ լացիր,- ասաց Ղազարոսը՝ մի կերպ ոտքի կանգնելով:-Էստեղ լաց եղիր, որ էնտեղ չլացես: Ոչ կարոտից, ոչ էլ ուրիշ բանից՝ չլացես:
Մայրաքաղաքից եկածները՝ թղթակիցը, հայր և որդի սփյուռքահայերը, էլի մի քանիսը ոտքի ելան: Քամի խաղաց ու նկուղի գարշահոտն ավելի խիստ զգացվեց:
-Էս հոտը չկտրվեց ու չկտրվեց,-քրթմնջաց երրորդ դուստրը:
-Հոտը հեչ,- ասաց Նանարի օգնությամբ դեպի տան վերնահարկ տանող աստիճանները քայլող Ղազարոսը,-խնավությունը քաշել ա պատերի ջանը, մի օր տունը փուլ կգա:
-Ափսոս, ֆոտոապարատ չկա,-ասաց լրագրողը՝ սարի կրծքին ծավալվող կրակը ցույց տալով, տեսնես՝ ի՞նչ են արել շան որդիք:
Քաղաքացիների գնալուց հետո, լռության մեջ նորից ահն ուժգնացավ: Մթության մեջ հրկիզված լեռը ահասարսուռ էր ու վհատեցնող:
-Իսկապես, էս ի՞նչ ա, մամա ջան,- շշնջաց հորը դռան մոտ հասցրած Նանարը:
-Բան չկա, մի վախեցեք,-հանգստացրեց Ղազարոսը,-քրդերը ցորենի տակն են վառել: Չորրորդ տարին ա՝ սարի փեշին ցորեն են ցանում: Հնձել են, տակի սալոմն են վառել: Մի վախեցեք, սարին բան չի պատահի:
____________________

Խարխափումներ

 Մայրս չգիտեր, որ կոտրվել են երկու ոտքերս: Չէին ասել, որ ամեն ոտքիցս տասնութ կիլոգրամ կշռաքար կախված ամենաքիչը կես տարի անշարժ պառկելու եմ հիվանդանոցի մահճակալին գամված: Չէին ասել, որովհետև իրենք էլ չգիտեին: Սկզբում բժիշկներն ինձ ասացին, թե կքայլեմ ամենաուշը երկու ամսից: Երևի ճիշտ արեցին, որ խաբեցին, թե չէ ինձ սափրող վարսավիրի հարցին` ո՞նց եմ դիմանում միաժամանակ շոգին ու ցավին, պատասխանս, թե թող իր սուրսայր ածելին պարանոցիս վրա էլ գոնե մեկ անգամ տանի ու բերի, միայն որպես կատակ չէր հնչի: Երբ երկու ամիս անց բժիշկներն էլի այդքան ժամանակ ուզեցին ինձ ոտքի կանգնեցնելու համար, ես հասկացա, որ շատ ամիսներ են անցնելու, մինչ կկարողանամ տուն գնալ ու տեսնել նրան: Ընկերներիս խնդրեցի, որ ինձ հետ կատարվածը հայտնեն մորս հնարավոր մեղմ տարբերակով և բերեն նրան ինձ մոտ հիվանդանոց: Նրա գալուց առաջ խնամքով դիմակավորեցինք, թաքցրինք ձախս, իբր միայն աջն է վնասված: Նա ներս մտավ, կռացավ, արցունքն աչքին համբուրեց ինձ, ու շշնջաց .«իմ խեղճ բալա», բայց երկու-երեք րոպե անց աշխուժորեն ու ափսոսանքով պատմում էր կարկուտի հասցրած վնասի մասին: «Ինչ պոմիդոր էր եղել, տղա ջան, ինչ պոմիդոր: Ես իմ կյանքում այդպիսի բերք չէի տեսել»: Ես սկզբում վրդովվեցի մորս` անձիս նկատմամբ, իմ կարծիքով անբավարար ուշադրությունից, և այդ պահին մտածում էի, թե իզուր ցավեցնելով` թաքցրեցինք ձախս, բայց նրա գնալուց հետո սիրտս ծակում էր իմ այդ անարդար մտքից, որովհետև ինքը դեռ բահ էր բռնում ու փոր անում, բահը դեռ կարողանում էր բռնել ու ջրել մեր բանջարանոցը, քաղհանել մոլախոտը և առանց ծնողների մնացած երեք անչափահաս երեխաներիս պահել: Մորս գնալուց անմիջապես հետո ես խելագարվում էի կարոտից, բայց հրաժարվեցի նրա հետ հեռախոսով խոսելու ընկերոջս առաջարկից, երբ արդեն ամիսներ էին անցել մեր վերջին հանդիպումից:
Ես նրա հետ խոսում էի ամեն օր, հիմնականում գիշերները, երբ ցավը դառնում էր նողկալի և փորձում վհատեցնել և բարոյազրկել: Սխալվում էր բժիշկ Աշճյանը, որ կարծելով, թե քնած եմ ու չեմ լսում իրեն, կնոջս ասաց. «Զարմանում եմ, թե ինչ արժանապատիվ է տանում անդիմանալի ցավը»: Գիշերային ցավերը ինձ զրկում էին արժանապատվությունից, և ես այնպես էի գոռում, որ կանգ էին առնում գահավեժ ջրվեժները, արմատախիլ էին լինում ամենաերկարակյաց ծառերը, պապանձվում էին ամենալեռնային աղմկոտ գետերը, փլվում էին ամենաամուր շինությունները, հողին էր հավասարվում կառուցվածքս, բայց ոչ ոք ինձ չէր լսում` նույնիսկ կողքիցս ոչ մի վայրկյան չհեռացող կինս: «Տեր, ուժ տուր չպարտվեմ» շշնջում էի, բայց ավելի հաճախ, շատ ավելի հաճախ.»Մամ ջան, մամ ջան ես ի՞նչ անեմ», և երկու դեպքում էլ թե աղաչանքս էր նույնը, թե` հասցեատերը: Ու ամենևին էլ կարճ չի ամառվա գիշերը, ես գիտեմ, ես տեսել եմ, թե ինչ երկար է գիշերը, թեկուզ ամառվա: Մանավանդ երբ դրսում քամին խոստանում է ճղակոտոր անել հիվանդանոցը շրջապատող բոլոր ծառերը` ու…ու…ու…, խշշշշշ, ուուուուու: Մեկին հաղթում է, շուռ տալիս հոսանքի լարերի վրա: Բուժքույր Ռուզանը երկար ժամանակ մոմ է ման գալիս` չկա ու չկա: »Մամ ջան, մամ ջան»: Ցավազրկողն ու քնաբերը երակներիս մեջ է ներարկում վառիչիս կրակի թույլ լույսի տակ: Մութ է, քամի ու անվերջանալի գիշեր: Ինչ սիրուն է ծխախոտիս վառվող ծայրը: Կարմիր է, սև ու խավար չի, ինչպես այս գիշերը: Կարմիր է, սպիտակ չէ, ինչպես հիվանդասենյակի պատերը, դիմացս ցցված ու գիշեր ու զօր դնդնացող սառնարանը, բժիշկների, բուժքույրերի, հավաքարարների հագուստը, մնացած ամեն ինչ, որ կարող եմ տեսնել պարանոցս կարելվույն չափով պտտելով:
-Հերի՛ք է ծխես,-լսում եմ,-գազախցում չենք:
-Սիրելիս, ես ո՞նց դիմանամ,-պատասխանում եմ:
-Էս արմագեդոն եղանակին ինչ էլ հավես ունես իմպրովիզի: «Մամ ջան, ի՞նչ անեմ»: Մի նախադասություն է, չես կարողանում անգիր անել,-ասում է ու ճիշտ ութ վայրկյան անց մշմշացնում:
Հինգ հատիկ ծխախոտ է հանել տուփից, դրել կողքիս, իբր ամբողջ գիշերվա համար հերիք է: Էդքան էլ ցերեկը թռցրել եմ, պահել բարձիս տակ: Մինչ ցավազրկողը կներգործեր` ես փորձում էի հասկանալ քամուն: Էլի մի ծառ տապալեց, էլի ողբն ու կականը մի ամբողջ պտույտ գործեցին հիվանդանոցի շուրջ բոլորն ու ամեն ինչ հանկարծ լռեց: Էլ ոչ մի ձայն, ոչ մի ծպտուն: Փոթորիկն իր զոհերն առնելով հեռացավ: Կնոջս համաչափ շնչառության հետ լսում էի նաև անդունդների դավադիր լռությունն ու ոխակալ սպասումը: Իմ համբերությունը չէր կարող լցնել այդ վիհերի խորությունը:»Մամ ջան, բա ես ի՞նչ անեմ»: Նա այդպես էլ ոչ մի անգամ մորֆի չընդունեց: Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ քաղցկեղ աղտորոշմամբ նրան որոշակի չափով անվճար նշանակում արեցին: Դրանից հետո նա շուրջ մեկ տարի ապրեց, բայց ամեն օր մեռնում էր աչքիս առաջ` ոչ միայն անդիմանալի ցավերից, այլ պարզապես խեղդվում էր, չէր կարողանում օդը ներշնչել մինչև թոքերը: Գիտեի, որ մորֆին օգնելու էր ինչ-որ ժամանակ ու այլևս ոչինչ չէր օգնելու: Բայց ես անընդհատ հետաձգում էի այդ պահը, կարծելով, թե երկար է ապրելու: Նա դիմացկուն էր և քիչ էր տնքտնքում: Տալիս էինք սովորական ցավազրկողները, և նա մի քանի ժամ հանգիստ քնում էր: «Մամ ջան, մամ ջան, ես ի՞նչ անեմ», շշնջում էի անընդհատ, երբ ցավազրկողները չէին օգնում ու չգիտեի, թե ոնց օգտակար լինեմ մեռնող մորս:
Երկար է գիշերը, նույնիսկ` ամառային: Իմ համբերությունը չի կարող լցնել ինձ վաղուց սպասող վիհերի խորությունը, ինքս պիտի հանձնվեմ նրանց և գահավիժումը պիտի երկարի ու երկարի: Ահա, դանդաղ անցնում եմ մռայլ ու ահարկու ժայռերի կողքով: Նրանցից մեկը թեքվում է ու կողքինին ինչ որ բան շշնջում: Ես գիտեմ, որ իմ մասին են փսփսում:
-Ձեր հերն եմ անիծել,-շշնջում եմ և իջնում ու իջնում:
Միթե այս անդունդը հատակ չունի: Ձև եմ տալիս անկումիս, սկսում եմ թռչել: Ճիշտ է, դեռևս վար ու վար, բայց եթե ուզենամ կարող եմ նաև վեր բարձրանալ: Լողում եմ օդում, ինչպես ջրում, բայց միայն գլխիվայր: Հետո սկսում եմ կառավարել մարմինս: Էլի, էլի մի ճիգ և ստացվում է: Ստացվում է, թեպետ դժվարությամբ, բայց կարողանում եմ նաև վեր լողալ: Վեր եմ լողում, վեր եմ լողում: Քիչ անց էլի հանդիպում են բամբասկոտ ժայռերին:
-Հը,-ասում եմ,-բարեկամներ, կարծում էիք էլ չենք հանդիպելու:
Սրանք նորից իրար են թեքվում ու շարունակում փսփսալ: Քիչ անց հասկանում եմ, թե իմ դեմ ինչ դավ են նյութում` շարժվում են, մոտենում իրար, փորձում են սեղմել, ճզմել ինձ: Նայում եմ վեր: Լույսը դեռ չի երևում, բայց ես գիտեմ, որ այն կա, իմ գլխավերևում է, պետք է միայն բարձրանալ ու բարձրանալ: Եվ շտապել է պետք: Դավադիր ժայռերը օղակը փոքրացրել են, ահա կմնամ նրանց արանքում: Նշմարում եմ լույսը, բայց թևերս հոգնել են, դժվարությամբ են թափահարվում, ուժասպառ են: Ոտքերով էլ պիտի փորձել, ոտքերս պիտի օգնեն ձեռքերիս:
-Լսեք,-ասում եմ նրանց,-դուք նույն ցեղի, նույն ազգի ու տոհմի, նույն ռասսայի ու դավանանքի անդամներ եք, նույն հայրենիքն ունեք` իմ մարմինն է, պիտի օգնեք միմյանց, եթե չպրծանք այս վիհից, կորչելու ենք բոլորս միասին: Այնպես որ, գլուխ մի պահեք, ձեզ տեսնեմ:
Ոտքերս լսում են հորդորս, բայց կրունկներիս միջով անցկացված ձողերը շանթում են մարմինս, կշռաքարերը շխշխկում են: Կինս վեր է թռչում.
-Հո շուռ չտվեցի՞ր,-անհանգստանում է:
-Ինչքա՞ն կարելի է քնել,-հարցնում եմ:
-Չծխես,-պատասխանում է,-փորձիր մի քիչ էլ քնել:
-Մամ ջան, բա ես հիմա ի՞նչ անեմ:
Երկար է ամառվա գիշերը: Երկար ու խավար: Քամին շարունակում է իր ողբերգական արիան` խշշ, ուուու, խշշշ, ուուու: Մի քիչ էլ դիմացիր, հոգիս, տես, խավարն այլևս անթափանց չէ, սպիտակ առաստաղն սկսվել է նշմարվել: Մի քիչ էլ համբերիր և կտեսնես, թե ինչ պայծառ առավոտ է լինելու: Հենց լուսանա` ցավդ կանցնի և դու կքնես: Կքնես մեկ ժամ, երկու, երեք, կքնես հանգիստ և չես տեսնի, թե ինչպես է հավաքարար Ազատուհին ավլում գիշերվա ընթացքում հատակին թափված ցավիդ մնացուկներն ու հուսահատությանդ կտորտանքները:
Նա հազիվ էր տառերն իրարից ջոկում` երեք տարի էր դպրոց գնացել: Ակնոցի մի ապակին էլ վաղուց կոտրել էր, բայց մահվանը նախորդող ամբողջ տարին կարդում էր, կամ փորձ էր անում Նոր կտակարանը կարդալ: Ես խլում էի նրա ձեռքից սուրբ գիրքն ու ինքս բարձրաձայն կարդում նրա համար: Ոչ միայն կարդում էի, այլև մեկնաբանում, բացատրում Աստծո որդու առակները:
«Լսեցեք մի այլ առակ. Մի տանուտէր կար, որ այգի տնկեց և այն ցանկապատեց ու նրա մեջ հնձան փորեց և աշտարակ շինեց. Ապա այն վարձու տուեց մշակներին և գնաց հեռու երկիր: Երբ պտղի ժամանակը մօտեցաւ, իր ծառաներին ուղարկեց այն մշակների մօտ, որպէսզի բերքից իր բաժինը առնեն: Իսկ մշակները նրա ծառաներին բռնելով` մէկին սպանեցին, մէկին քարկոծեցին: Դարձյալ ուրիշ ուղարկեց` թուով աւելի, քան առաջինները: Եւ սրանց էլ նոյնն արեցին: Յետո նրանց մոտ ուղարկեց իր որդուն ու ասաց`թերևս իմ այս որդուց ամաչեն: Իսկ մշակները, երբ տեսան որդուն, իրենց մտքում ասացին` սա է ժառանգը, եկեք սպանենք սրան և սրա ժառանգությունը մենք սեփականացնենք:Եվ նրան բռնեցին հանեցին այգուց դուրս և սպանեցին»:
-Մամ, քո կարծիքով, երբ այգու տերը գա, ի՞նչ կանի այդ մշակներին,-հարցնում էի մորս, ինչպես Աստծո որդին իր ունկնդիրներին, բայց մայրս նրա աշակերտների նման չէր պատասխանում. « Չարերին չարաչար կոչնչացնի և այգին կտա այլ մշակների, որոնք նրան կտան պտուղներն իրենց ժամանակին», այլ ասում էր.»Ի՞նչ կանի, բալես, դու ասա, մեռնեմ իմ տղին, իմ տղեն թող ասի»: Ես նրան հարցով էի պատասխանում.
-Մամ, քա կարծիքով, ո՞վ է այգեպանը:
-Այգու տերը չէ՞,-երկմտում էր մայրս:
-Աստված է այգեպանը, մամ, մենք էլ չար ծառաներն ենք: Այգեպանի ուղարկածները մարգարեներն էին, որոնց հալածեցին մարդիկ, հետո Աստված իր միակ որդուն ուղարկեց, չէ՞, մամ:
-Մեռնեմ իրա զորությանց, մեր տեր Քրիստոսին,-հուզվում էր մայրս առակի պարզությունից,-այգուց հանեցին դուրս ու սպանեցին: Տես հլա, մեռնեմ իմ տղին, ոնց տեղը տեղին բացատրեց:
Ժամանակ առ ժամանակ, երբ ես ծալում էի գիրքը` համարելով ընթերցանությունը ավարտված, նա շշնջում էր. «Տղես, քեզ որ մի բան ասեմ, իմ վրա հո չես բարկանա«:
-Ոչ մամ, ոչինչ մի ասա, ես քո խոստովանահայրը չեմ, ես քո որդին եմ, միայն քո և ոչ ավելին, ինքս էլ մեղքերի մեջ ու թողության կարոտ:
Հետո նա տնքտնքալով գնում էր, պառկում հարևան սենյակի իր անկողնուն ու մինչ ցավի սրացումը ինչ որ աղոթք մրմնջում և աղոթքի արանքում անընդհատ կրկնում. »Մորս չպահեցի, տղա ջան, չպահեցի«:
Երբեմն, ես էլ նրա հետ աղոթում էի: Աղոթում էի, որ կինս շուտ վերադառնա, որովհետև ոչ մի դեպքում չէի կարող նրանից գիշերանոթ խնդրել: Հետո նա չդիմանալով ցավին, առնում էր դեղերի տրցակն ու մոտս գալիս: Ամեն անգա ես հիմնավոր բացատրում էի, թե որը որից հետո պիտի խմի, բայց նա կամ չէր հիշում, կամ էլ հաճելի էր այդ արարողակարգը: Ես ընտրում էի համապատասխան հաբը, տալիս նրան և հուսադրում, թե մի քանի րոպեից ցավը մեղմացած կլինի ու մտքումս կրկնում. «Մամ ջան ես ի՞նչ անեմ»: Ես քայլեցի, երբ նա արդեն առանց օգնության չէր կարողանում տեղաշարժվել: Այդ մեկ տարվա ընթացքում, երբ ես գրեթե ամեն օր նրա համար սուրբ գիրքն էի կարդում, մայրս մաշվում էր ժամ առ ժամ: Նա մարմնեղ կին էր, խիստ փարթամ կրծքերով, այնքան, որ մինչ օրս մանկության տարիներից պահած վրեժներ ունեմ նրանց նկատմամբ, ովքեր թեկուզ մեկ անգամ անհարկի կատակ են արել այդ մասին, բայց մեկ տարվա, նույնիսկ ավելի պակաս ժամանակում այնպես սմքեց, որ երեխաներիս համար էլ դժվար չէր նրան զուգարան ուղեկցել, բաղնիք կամ խոհանոց: Ուրիշ տեղ մայրս այլևս չուներ գնալու: Առաջ բակ էլ էր դուրս գալիս, երկար նստում պատի տակ, տնքտնքոցների արանքում պատասխանում անցորդների բարևներին, բայց արդեն հազվադեպ ճանաչելով նրանց: Հետո դադարեց դուրս գալ` ցավը ստիպում էր տառապել անկողնուն գամված: Արդեն երկու տարի էր, որ երբեմն խնդրում, երբեմն էլ պահանջում էինք, որ պարանոցին գլխաշոր կապի, որովհետև պարանոցի վրա գնդակի մեծության սապատ էր առաջացել, ու առանց տհաճության դժվար էր նայել: Ես հիմնականում կարողանում էի խույս տալ: Բայց նա դժկամությամբ էր համակերպվում ամբողջ օրը վզին գլխաշոր կապելուն, բացի այդ, երբեմն-երբեմն ցույց էր տալիս ինձ ու խնդրում, որ շոշոփեմ ու պատասխանեմ, թե արդյոք էլի է մեծացել վերջին օրերին: Ընտանիքի անդամները անում էին ամեն ինչ, որպեսզի ավելի ու ավելի դժվար տեղաշարժվող հիվանդին չթողնեն իմ հույսին, որովհետև ինքս էի հենակներով մի կերպ տեղաշարժվում ու մի անգամ, երբ իր խնդրանքով ես էի օգնողը` շրխկացինք գետին, հետո ես ձայն էի տալիս,կանչում էի կնոջս ու նայում, թե ինչպես է մայրս ոտքի կանգնելու հուսահատ ու անհաջող փորձեր անում: Այդ տառապանքի պահին նա ավելի տձև էր երևում, ուռած պարանոցը բաց էր, թորշոմած կրծքերը կախվել էին գիշերազգեստի վրա, իսկ իրանը վաղուց ծռված էր իննսուն աստիճանի չափով: Մենք ընկել էինք`ես միջանցքի, իսկ նա զուգարանի հատակին և ինքնուրույն ոտքի կանգնելու զուր ջանքեր էինք գործադրում: Կարծելով, թե տերերն իրեն բնորոշ դիրք ընդունած, խաղ են անում, Սևուկը եկավ, տնկվեց մեր միջև, սկսեց բրազիլական պար հիշեցնող շարժումներ անել ու պոչը քսմսել դեմքիս: Տնեցիները մեզ մոտ եկան ոչ թե իմ օգնության կանչերը լսելով, այլ պատին զարնվելու շան կաղկանձը:
Ես նրան միայն մի անգամ եմ տեսել երիտասարդ, երրորդ նարկոզի ժամանակ. Քսան-քսանմեկ տարեկան էր, երբ բազմաթիվ փեսացուներ էին նրանց տուն գալիս, «ձիավորին ձիուց մի ձեռքով ցած կբերեի» ասում էր իր այդ տարիների մասին, տղամարդկանց հավասար հունձ էր անում, աշխատում միաժամանակ կոլխոզի ֆերմայում, որպես կթվորուհի, և ճանապարհաշինարար էր Եղեգնաձոր-Արտաշատ մայրուղու վրա: Այդ տարիների թեկուզ մեկ նկար իսկ չուներ, որ ես գոնե մոտավոր պատկերացում ունենայի, թե ինչպիսին է եղել մայրս մինչև քառասուն տարեկան դառնալը, որովհետև այդ տարիքում է ծնել ինձ` իր առաջին երեխային, հոր մահվանից ու մոր կուրանալուց հետո պահելով երկու կրտսեր եղբայրներին ու քրոջը, ամուսնացրել, նոր միայն ինքը դարձել հիսունն անց հորս երրորդ կինը: Կույր մորը թողել է կրտսեր հարսի խնամքին:
Նա բարձրահասակ էր, թիկնեղ, երկար, հյուսած սև ծամեր ուներ: Դժգոհեցի, երբ վերակենդանացման բաժնի վարիչ Աշոտն ականջիս շշնջաց, թե ինձ դուրս է բերել նարկոզից: Ես ուզում էի տեսնել իմ ջահել մորը:
Չգիտեմ` ինչ մտածեմ: Միթե, իսկապես կարծում էր, թե իր միակ, կամ ամենամեծ մեղքն է դա: Այնքան էր սևեռվել, որ համոզված էր, որ կրկնելու է մոր ճակատագիրը` կուրանալու է, կարծես իր բաժինը քիչ էր, կամ զրկվելու է զավակների խնամքից` որպես իր ամենամեծ մեղքի հատուցում:
Երբ գնդակի չափ ուռուցքը ներսից բացվեց, և նա օրեր շարունակ արյուն ու էլի ինչ որ անհասկանալի հեղուկ էր թքում, բժիշկները պահանջեցին հնարավորինս քիչ շփվել հիվանդի հետ, իսկ երեխաներին արգելեցին նրան մոտենալ: Ասենք այդ օրերին նրան մոտենալ չէր էլ լինում, որովհետև արնախառն հեղուկը անտանելի ծանր հոտ ուներ:
Հիվանդի հետ հարաբերվելու ամբողջ գործն իր վրա կինս առավ, արգելելով երեխաներիս մոտենալ տատին, իսկ ինձ` պատմել մորս, որ վարակի վտանգ կա: Ես ենթարկվեցի կնոջս, բայց երեխաներս բանի տեղ չդրեցին ոչ բժշկի, ոչ էլ մոր արգելքները: Նա սովոր էր և իրեն անգամ այդ վիճակում չէր զրկում թոռներին գրկելու, երկար-երկար համբուրելու հաճույքից: Այնուամենայնիվ նա զգաց, որ բոլորն իրենից ինչ որ չափով խուսափում են, նորից հիշեց իր մեղքն ու արցունք աչքին ինձ խնդրեց հիվանդանոց տեղափոխել: Ես գրկեցի նրա գլուխը, և ասացի, որ նա երբեք միայնակ չի մնա, որ նրա կողքին կլինեմ մինչև իր կյանքի ամենավերջին պահը, որ մենք բոլորս իր կողքին կլինենք, ինչ էլ որ պատահի:
Նա նույնպես արտասվեց ու աչքերի մեջ, բացի արցունքից, թողություն ստացածի շնորհակալ երանություն էր: Ես էլ ոչինչ չեմ խոսել նրա հետ: Նա այլևս վեր չելավ անկողնուց, հանգեց երկու օր անց, գիշերով, միայնության մեջ, հավանաբար պարզապես խեղդվելով թթվածնի պակասից: Որոշել էի այդ մասին հարցնել հերձող բժշկին, բայց կարկամեցի, երբ նա դուրս գալով բաղնիքից, երկտակ ցելոֆանե տոպրակը մեկնեց ինձ ու ասաց. «Կթաղեք նույն փոսի մեջ»: Քարացա: Չգիտեմ` ինչքան մնացի այդպես կանգնած, մինչև որ մեկը կռահեց ձեռքիցս առնել մորս մարմնի այն մասերը, որոնք իրեն` որպես դիակ պետք չէին, որոնց հետ ես ինչ որ ժամանակ նույն ազգից ու տոհմից էի, մենք նույն հայրենիքն ունեինք` մորս մեր մարմինը:
Հետո, ես նրան երկրորդ անգամ տեսա երիտասարդ: Դագաղում պառկած`նա գեղեցկացել էր, ջահելացել: Դեմքը հանգիստ էր, դիմագծերը նուրբ, ցավի ու տառապանքի ոչ մի հետք, անգամ պարանոցի սապատն էր ամբողջությամբ քաշվել:
Հիմա քայլում եմ առանց հենակների, միայն մի ձեռնափայտով, բժիշկների պնդմամբ շուտով դա էլ դեն կնետեմ, բայց գիտեմ, որ այս երկրի վրա ես այլևս կաղալու եմ, երերալու եմ, ընկնելու եմ: Իսկ ոտքերս երբեմն, հատկապես անձրևոտ եղանակին ստիպում են հայհոյել ու գոռալ ցավի դեմ, բայց հիմա «Մամ ջան, մամ ջան, բա ես ի՞նչ անեմ» շշնջում եմ միայն այն պահին, երբ կորցնում եմ նրան երբևէ հանդիպելու հույսը, երբ կարոտը սպառնում է քաղցկեղ դառնալ: «Մամ ջան, մամ ջան ի՞նչ անեմ» շշնջում եմ, փնտրում ու չգիտեմ ուր ուղղեմ հայացքս` ոտքերիս տակ, ուր հողին հանձնեցինք նրան կես տարի առաջ, թե` գլխավերևս: Երանի վերևում լինի, ուր չգիտեմ, թե ինչ կա, ի տարբերություն ներքևի, ուր որդեր են ու ապականություն, խոնավ է ու շատ ցուրտ: Ես այնտեղ եղել եմ:

 

Վահե Ղուկասյան / գրական, գեղարվեստական պատմվածքներ

24.09.2014 10:42

Վահե Ղուկասյան, հեղինակ, գրող-ֆանտաստ: Ստեղծագործությունները հիմնականում ֆանտաստիկ ժանրի պատմվածքներ են, որոնց մեծ մասը հրապարակված է իր հեղինակային բլոգում՝ Vafant.blogspot.com: Առաջին պատմվածքները գրել է շուրջ չորս տարի առաջ, այն ժամանակ դրանք հրապարակվում էին Ֆեյսբուքում: Ստեղծագործությունների մի մասը հրապարակվել է մամուլում, կա թարգմանություն հունգարերոնով, տպագրվել է Naput հունգարական գրական հանդեսում, ունի ռուսերեն թարգմանություններ: Վերջերս ավարտել է «Գրողի տարածը» վիպակի աշխատանքները: 
     Ընթերցողին ենք ներկայացնում նրա 3 ստեղծագործություն:
     ________
     բոլոր անունները հորինված են, բոլոր համընկնումները իրական կերպարների հետ պատահական են
     
     
Բայց դու դրա մասին ոչինչ չգիտես (Սնկերը տեղափոխեք միայն ճամպրուկներով) 
     
     
Այդ տիպին ես տեսել էի դեռ սուպերմարկետում։ Այս տիպին, որ հիմա նստած է այգում, դիմացի նստարանին։ Սուպերմարկետում հերթի մեջ նա էլ կար։ Ես տեսա նրան հենց այն պահին, երբ գանձապահ աղջիկը սկաների տակ էր պահում իմ սենդվիչը։ Time Out-սենդվիչը՝ ամենաէժան ուտելիքը՝ նախատեսված դպրոցականների և գործնական կենտրոնի ցածր վարձատրվող աշխատողների համար։ Սենդվիչ, որը ուզում ես հավատալ, պատրաստված է պանրից, ապխտած մսից, բանջարեղենից ու փափուկ դիետիկ հացից։
     Տիպը երևի եկել էր հետևիցս ու վեր ընկել դիմացի նստարանին։ Այգում։ Ես լանչ եմ անում այգում։ Այստեղ քեզ համ մաքուր օդ, համ գունագեղ ամբոխ, համ կենսախինդ երեխաներ, համ կյանքի հրաշք…Համ էլ մատուցողներ չկան ու սպասարկման վարձ էլ պետք չէ։ Տիպը նայում է ինձ ուշադիր ու ժպտում է։ Հագին գույնավոր սվիտր է։ Լպրծուն մի տեսակ տիպ է երևում։ Այսպիսինները կարող են իրականում հաճելի թվալ, բայց գործնականում անասուններ լինել: Սակայն, չի բացառվում, որ լինեն նաև արժանի մարդիկ, ու դու անընդհատ քեզ հիմար զգաս նրանց անասունի տեղ դնելու համար։ Տհաճ է, մի խոսքով, այս տիպի առկայությունն իմ հպարտ և միայնակ ճաշկերույթին։ Ես արդեն բացել եմ սենդվիչի պոլիէթիլենային փաթեթն ու սպասում եմ անցնի մի քանի վայրկյան, գոլոշիանան պլաստիկի համային հետքերն ու խրեմ ատամներս դիետիկ հացի մեջ։ Վերջապես անում եմ դա։ Սովածությունից բերանս առատ է թքով։ Առաջին պատառը ես կուլ եմ տալիս միանգամից՝ առանց վայելելու համային երանգները։ Թեպետ և ոչ այնքան նուրբ։ Նուրբ համային երանգներ լինում են կողքի փողոցի ռեստորանում։
     Հաջորդ պատառը կուլ եմ տալիս գիտակցված։ Պանիրը, միսն ու կարծես թե սունկը…վատ չէ։ Ուտվում է, այն էլ ինչպես։ Դիմացս նստած տիպն էլ չկա։ Երևի գնացել է իր համար էլ առնի։
     -Նուրբ դիետիկ հաց է, չէ՞։ Ցորենը, որից պատրաստվված է հացը աճեցված է եղել Կրասնոդարի մարզում, իսկական ոսկեգույն հասկ է եղել այդ ցորենը…մմմ…կոմբայնավարի անունը Միշա էր, ի դեպ նրա հարևան Վովայի աղջիկն ու իր քրոջ որդի Կոլյան այս դեզի վրա ինչե՜ր են արել երեկ չէ առաջի օրը, -ասում է տիպը՝ արդեն կողքս նստած։ Նրա բազմագույն սվիտրը մոտիկ հեռավորությունից ծակում է աչքերս։
     -Ի՞նչ են արել, -հարցնում եմ։
     -Դուք կերեք, կերեք, ուշադրություն մի դարձրեք, -ասում է, -իսկ արել են այն, որ ինն ամիս անց կծնվի Գալյա անունով աղջիկն, ով…թերևս դա կարևոր չէ, մենք դրա մասին ոչինչ չգիտենք։
     -Իսկ կոմբայնավարը՞, -հետաքրքիր է, թե էլ ինչ դուրս կտա այս տարօրինակ անձը։
     -Կոմբայնավարն այստեղ այնքան կարևոր չէ, որքան այն երկնաքարը, որ տեղական ժամանակով քսան րոպե առաջ ընկել էր լուսնի վրա անտեսանելի կողմից ու առաջացրել թեթև ռադիացիոն ֆոն, որի արդյունքում հիմա մեզանից տասներկու մետր հեռավորությամբ թռչող ագռավի մոտ առաջացրել են մարսողական համակարգի խնդիրներ... իննը, յոթ....հինգ...մեկ....ահա, ես սա էլ ասում էի։
     Ագռավի կղանքի մի ահագին գունդ ընկավ ուսիս։ Իմ սիրած շապիկի վրա գրողը տանի։
     -Ի՞նչ է սա նշանակում, -հարցնում եմ։
     -Իրականում սա ոչ մի բան էլ չի նշանակում, քանի որ դու սրա մասին ոչինչ չգիտես, սակայն այս լաքայի պատճառով, դու չես կարողանա հագնել վաղն այս շապիկը, որի գույնը խիստ բարենպաստ հետևանքներ կունենար նախատեսված գործնական հանդիպման մասնակիցների վրա։
     -Ի՞նչ, որտեղի՞ց դուք գիտեք իմ հանդիպումների մասին։
     -Իրականում, ես ոչինչ չգիտեմ, սակայն կարող եմ ասել, որ այ այն կինը, որը հիմա ամսագիր է կարդում, տաս տարի առաջ գնել է իրեն բացարձակ պետք չեկող ճամպրուկ, որը նա կնվիրի իր տանը մաքրություն անող մալականուհուն, իսկ մալականուհին կուղարկի ճամպրուկն իր հարազատներին՝ գյուղ, որոնք մյուս անգամ սունկը քաղաք կուղարկեն այդ ճամպրուկով։ Ի դեպ, դրանք հենց նույն մարդիկ են, ում աճեցրած սունկը դու հիմա ուտում ես։
     -Ո՞վ եք դուք, -հարցնում եմ արդեն նյարդայնացած ու մի քիչ վախեցած…լավ…ահագին վախեցած։ Ու ուտելս էլ չի գալիս, չնայած լսելու ընթացքում փոքր-փոքր պատառներ եմ անում։ Շատ սոված եմ։
     -Իմ անունը հավանաբար քեզ ոչինչ չի ասի, քանի որ իրականում դու ոչ մի բան չգիտես…իսկ ամեն ինչ, հնարավոր է, սկսվել է դեռ տասնիններորդ դարում, երբ այս մալականների ընտանիքը՝ Ֆիլիմոնովները աքսորվեցին Հայաստան, իսկ Սերոֆիմ Ֆիլիմոնովի եղբայր Միխայիլը ճանապարհի կեսին փախավ գնչուների հետ դեպի արևմուտք, հասավ մինչև Ավստրիա, որտեղ անցավ գործի Լայնբեռգ անունով ֆերմերի մոտ, որի ընտանիքին պատկանող կովի կաթից պատրաստված պանիրն էլ դու հենց հիմա ուտում ես։
     -Այ քեզ բան...
     -Գլուխդ մի վերցրու, քանի որ դու դրա մասին ոչինչ չգիտես։ Իսկ այս պատմության մեջ ամենահետաքրքիրն այն է, որ գնչուհու անունը, ում սիրահարված էր Միխայիլը՝ Լեյլա էր, ու հենց նրա պատճառով էր Միխայիլը փախել իր եղբայր Սերոֆիմից։ Լեյլան իր տաբորի հետ հասել էր մինչև Բուլղարիա, այնտեղ նստել նավ ու անցել Ստամբուլ…օօօօ, մեծն Կոնստանդնուպոլիս։
     -Ասացեք, ո՞վ եք դուք։
     -Ստամբուլում էլ նա հենց ծանոթացել էր քո ապուպապու հոր՝ Կարապետի հետ։ Ի դեպ՝ հենց Լեյլային ես դու պարտական ցուցամատիտ վրայի խալով։ Ժառանգություն է։ Հետաքրքիր է, Ճի՞շտ որ։ Բայց դու սրա մասին ոչինչ չգիտես։
     -Բայց…
     -Բայց ինչն իրոք ապշեցնում է՝ կոմբայնավար Միշան հետաքրքրվում է իր տոհմածառով և մոտակա շաբաթվա մեջ կայցելի Հայաստան՝ գտնելու իր հեռավոր ազգականներին՝ Ֆիլիմոնով մալականներին։
     -Ի՞նչ եք դուք պատմում, գրողը տանի։
     -Այն ինչի մասին մենք ոչինչ չգիտենք, ինչպես այն, որ սենդվիչի փշրանքները կհասնեն հենց այն առնետին, ով կփորձի անցնել Արամի փողոցը վաղը՝ 13: 47-րդ րոպեին՝ հենց այն պահին, երբ նույն փողոցը կանցնի Կառա Մարգարյանը՝ քո երկրորդ կինը, որի մասին դու ոչինչ չգիտես։
     -Իսկ ի՞նչ կապ ունի իմ երկրորդ կինը մալականների հետ։
     -Նա քո Time out սենդվիչի բաղադրատոմսի հեղինակն է։ Լավ սենդվիչ է, սակայն շատ թանկ է նստում ալպիական պանիրը։ Նրա բաղադրատոմսը երկու շաբաթից կճանաչեն անընդունելի, ինչի հետևանքով նա կազատվի աշխատանքից, կխմի ընկերուհու ծնունդի ժամանակ ու կքնի Գեղամ անունով տղայի հետ...չնայած, դու դրա մասին ոչինչ չգիտես։
     -Իսկ նա գոնե սիրու՞ն է։
     -Հարգելիս, երբ գլխիդ ուղղաթիռ է ընկնում, ժամանակ չկա հարցնելու՝ սիրուն է արդյոք երկրորդ կինդ։
     Ուղղաթիռը երևաց դիմացի մայթի բարձրահարկի հետևից։ Այն թռչում էր՝ պոչից սև թանձր ծուխ թողնելով։ Թիակները պտտվում էին անչափ դանդաղ։ Ուղղաթիռը ընկնում էր անձայն։ Այն անցավ շենքի վրայով՝ անընդհատ կորցնելով բարձրությունը և ընկավ ուղիղ փողոցի մեջտեղում՝ ասֆալտի վրա։ Հետևեց պայթյունը։
     -Կռացի՜ր, -ասաց ինձ գույնավոր սվիտրով տիպը, -իսկ ուղղաթիռն ընկավ, որովհետև Գեղամն այն լիցքավորել էր կերոսինով, որի մեջ զարմանալի կերպով առկա էին արտասովոր կեղտեր՝ մասնավորապես տավարի թրիք...ի դեպ՝ հենց այն տավարի, որի ապխտած միսը դու քիչ առաջ կերար։ Եվ դա այն պայմաններում, երբ տավարն այդ ապրել է Նեպալում ու անձամբ տեսել է Դալայ Լամային դեռ 2004 թվականին։ Ափսոս, որ դու դրա մասին ոչ մի բան չգիտես...
     Պայթյունը խլացրեց ինձ։ Մի քանի խոշոր բեկորներ թռակ կողքովս։ Ես տեսա թե ինչպես է փախչում ամսագիր կարդացող կինը, բայց տեսադաշտից կորցրեցի գույնավոր սվիտրով տիպին։ Ես վերադարձա աշխատանքի ապշած ու խլացած։ Բարեբախտաբար մեր գրասենյակը չեր վնասվել ուղղաթիռի վթարից։ Ես ունեի ցրված ու շփոթված տեսք։ Տնօրենն ինձ ուղարկեց տուն։ Ես գնացի ու քնեցի։ Առավոտյան կարդացի լուրերը։
     «Երեկ կեսօրին մոտ պարզ է դարձել, որ Time out սենդվիչների մեջ հայտնաբերվել են թունավոր հալյուցինոգեն սնկեր։ Թունավոր բաղադրիչով սենդվիչների խմբաքանակն արդեն տարածված է եղել Երևան քաղաքի բոլոր խոշոր սուպերմարկետներում, սակայն շնորհիվ ճիշտ կազմակերպված գործողություների հաջողվել է հետ կանչել սենվիչների մեծ մասը։ Թունավոր ուտելիքը համտեսած քաղաքացիների մասին հաղորդագրություններ դեռ չկան։ Ինչպես հայտնվում է, Time out սենդվիչների արտադրման պատասխանատու Կառա Մարգարյանն արդեն հեռացվել է զբաղեցրած պաշտոնից» ։
     _________
     
     Հետաքննություն մեգապոլիսում


    
Գլխավոր անալիտիկ համակարգիչը գտնվում է հիսուներորդ հարկում: Այն զբաղեցնում է մի ողջ սենյակ երկնաքերի հյուսիային թևում: Այնտեղ կուտակվում են բոլոր վիճակագրական տվյալները և բոլոր վիճակագրական տվյալներն այնտեղ դասավորվում են, վերադասավորվում, համեմատվում, վերլուծվում ու նորից դասավորվում: Արդեն մեկ շաբաթ է, ինչ ես ստացել եմ հատուկ անցագիր` հիսուներորդ հարկ բարձրանալու և գլխավոր անալիտիկ համակարգչից օգտվելու համար: Արդեն մեկ շաբաթ է,` ես չեմ կարողանում քնել, չեմ կարողանում ուտել:
Վերջին գործս կապված էր ոմն Ռադիֆ Յուսուֆ Թիքեյանի հետ: Սա մի իրանցի առևտրական էր, ով որոնվում էր «Գլոբա Ֆարմա» դեղագործական հիմնարկի կողմից: Թիքեյանը չէր վերադարձել կարճաժամկետ արձակուրդից հետո` անհանգստացնելով ու զայրացնելով իր ղեկավարությանը: Ինձ հանձնարարված էր գտնել նրան:
Թիքեյանը ծնված էր 2032 թվականին, նոյեմբերի տասին, 87-րդ թաղամասում` հետնախորշերում:
Առաջին հերթին ես փորձեցի հավաքել բոլոր այն Թիքեյանների տվյալները, որոնք ծնվել էին նույն տարվա ընթացում: Ստացված թիվը ստիպեց ինձ մի քանի րոպե անշարժ նստել համակարգչի առջև, հետո տրորել աչքերս ու վերադառանալ տուն` հանգստանալու: Ուղեղս չդիմացավ ստացված թիվն ընկալելու փորձությանը:
Ես պարզեցի, որ 2032 թվականին քաղաքում ծնվել է Ռադիֆ Յուսուֆ Թիքեյան անունը կրող 7 124 547 հոգի: Գրողը տանի` յոթ միլիոն հարյուր քսանչորս հազար հինգ հարյուր քառասունյոթ հոգի:
Հաջորդ օրը ես նեղացրեցի որոնման օղակը:
Ֆիլտրեցի Ռադիֆ Յուսուֆ Թիքեյանների այս ահռելի բանակը և առանձնացրեցի բոլոր նրանց ովքեր ծնվել էին 87-րդ թաղամասում:
Արդյունքները ստանալուց հետո ես արձակեցի փողկապս, վառեցի սիգարետս ու սուրճի ագահ կում արեցի:
874 211 հոգի: Դեմոգրաֆիկ բումից հետո 87-րդ թաղամասի պես վայրերում բնակչությունը կարող էր անցնել մեկ-երկու միլիարդը, բայց ամեն դեպքում Ռադիֆ Յուսուֆ Թիքեյանների քանակն ահավոր էր:
Ես մուտքագրեցի ծննդյան օրը` նոյեմբերի տասը: Ստացվեց հինգանիշ թիվ: 36 258 փոքրիկ Ռադիֆ Յուսուֆ Թիքեյան լույս աշխարհ էր դուրս պլստացել հենց նոյեմբերի տասին, հենց 2032 թվականին, հենց 87-րդ թաղամասում:
Սուրճս վերջացավ: Ես վառեցի հաջորդ սիգարետս:
«Գլոբա Ֆարմա» ընկերությունն ինձ տրամադրել էր մանրամասն ինֆորմացիա Ռադիֆ Յուսուֆ Թիքեյանի ուսման վերաբերյալ: Երբ ես փորձել էի ճշտել նրանցից վերջինիս բնակության վայրը, պատասխանել էին, որ չեն տիրապետում նման ինֆորմացիայի: Հավանաբար «Գլոբա Ֆարմայի» կորպորատիվ էթիկան սահմանափակում էր այդ տեսակ ինֆորմացիայի տրամադրումը ցանկացած այլ անձանց:
Դե ինչ, ես շարունակեցի որոնումս` ավելի ու ավելի սարսափելով Գլխավոր անալիտիկ համակարգչի տվյալներից:
Պարզվեց, որ թիվ 769 հիպերդպրոցում սովորել է 963 541 Ռադիֆ Յուսուֆ թիքեյան: Նրանցից 21 254-ը ավարտել է հիպերդպրոցը մեր Թիքեյանի հետ նույն տարվա ընթացքում: Նրանցից 7893-ն ընդունվել են նույն համալսարանի նույն ֆակուլտետը: Կոնկրետ խմբի, ամբիոնի և հերթափոխի մասին տեղեկություններ չկային, ուստի, զգալով վորոշակի թեթևություն, ես բաց թողեցի ուսման վեց տարիները, և միանգամից հայտնվեցի «Գլոբա Ֆարմա» ընկերության կադրերի բաժնի տվյալների մեջ: Անալիտիկ համակարգիչն ասում էր, որ ուսումն ավարտելուց հետո նույն ֆակուլտետից ուղիղ 451 Ռասդիֆ Յուսուֆ Թիքեյան ընդունվել է աշխատանքի «Գլոբա Ֆարմա», որոնցից 38-ը արձակուրդի են մեկնել միաժամանակ, սակայն վերադարձել է նրանցից միայն 37-ը:
Ես ստուգեցի այն տուրիստական գործակալության տվյալները, որի ծառայություններից օգտվել էր մեր որոնյալը և, արդեն առանց զարմանալու, փաստեցի, որ նույն ժամանակահատվածում նույն հանգստավայր են մեկնել 64 Ռադիֆ Յուսուֆ Թիքեյաններ:
Հետաքրքրության համար պարզեցի նաև մնացած 63-ի ով լինելը: Պարզվեց որ դրանցից երկուսը նույնպես ծնվել են 87-րդ թաղամասում, սակայն միայն մեկն է նրանցից ծնվել հենց 2032 թվականին:
Իմ կարծիքով, Այս Ռադիֆ Յուսուֆ Թիքեյանը երբեք մենակ չի մնա աշխարհում:
Ես ստուգեցի ֆիզիկական տվյալները: Հասակը` 183 սանտիմետր, մազերի գույնը` մուգ, սարդի պատկերով դաձվածք ձախ ձեռքի դաստակին:
Ես վերցրեցի տոմս ու մեկնեցի հանգստավայր` ստուգելու մեզ անհրաժեշտ թիքեյանի առկայությունն այնտեղ:
Ճանապարը ծախսեց քառասունհինգ րոոպե: Ես հեշտությամբ գտա ինձ հետաքրքրող հյուրանոցն ու առաջին հերթին շարժվեցի դեպի բար` մեկ-երկու վիսկի մեջս լցնելու և նյարդերս թուլացնելու:
Բարում ես տեսա երկու հոգու` մոտավորապես 1, 8 մոտր հասակով և սարդ-դաջվածքով: Ու հենց այդ պահին ստացա հաղորդագրություն պատվիրատուից:
«Որոնումները դադարեցնել: Որոնման օբյեկտը վերադարձել է»:

     
    
Դժվար էր դիմանալ գայթակղությանը:
Անցագրիս հո մոտս է: Անալիտիկ համակարգիչն էլ հո տրամադրությանս տակ է:
Մատներս մուտքագրեցին իմ անունը: Ես սկսեցի խորտակել սեփական օրիգինալությանս մասին բոլոր իմ անուրջները: Պարզվեց, որ նույն օրը, նույն թաղամասում, նույն ժամին (փառք աստծու ոչ նույն կնոջից) ծնվել է մոտ հինգ հարևյուր հազար անվանակից: Նրանցից քսան-եռեսուն հազարը սովորել է ինձ հետ նույն համալսարանում: Հազարավորները` ինձ հետ նույն ֆակուլտետում: Մոտ երկու հարյուրի հետ ես աշխատում եմ նույն գործակալությունում և նրանցից չորսն ապրում են նույն շենքում, որում և ես: Այս 40 հազար բնակարանանոց շենքերում շատ դժվար է ճանաչել բոլոր հարևաներին, բայց ես այնուամենայնիվ որոշեցի գտնել ու ծանոթանալ նրանց հետ: Պարզեցի նրանց բնակարանների համարները: Գնացի դռները ծեծելու:
Առաջին երկուսը աշխատանքի էին: Երևի որոնում էին մեկին կամ ինչ-որ մոռացված արխիվ քչփորում: Մեկը գնացել էր հանգստանալու: Հենց այնտեղ, որտեղ ես ման էի գալիս Ռադիֆ Յուսուֆ Թիքեյանին: Հավանաբար մենք հասցրել ենք լինել նույն բարում և ինչու չէ, մեզ հասցրել են վիսկի մատուցել հենց նույն բաժակով:
Իսկ չորրորդը...
Չորրորդի հետ պետք է ծանոթանայի հետո: Այն պահին երբ ես թակում էի նրա դուռը, խեղճը նույնն էր անում իմ դռան հետ` փորձելով ծանոթանալ հետս, չէ որ նա նույնպես ստացել էր անցագիր դեպի Գլխավոր անալիտիկ համակարգիչը և չէր դիմացել գայթակղությանը: 
     _______________
    

Լիրիկական ակումբ


    
Ամեն պեոտ ունենում է միջինը երեք մետր քառակուսի` ստեղծագործելու համար:
***
Կտրվածքներն անում են ուսերի, վզի և ազդրերի վրա: Մաշկը ձեռքերի վրայից հանում են ձեռնոցի նման, ոտքերից` գուլպաների նման, գլխից` գլխարկի նման: Օգնում են հատուկ փոքրիկ դանակներով: Մկանային հյուսվածքներից մաշկը պոկվում է դժվարությամբ, կարիք է լինում տեղ-տեղ կտրել միացնող հանգույցները դանակով: Մաշկի հետ երբեմն պոկվում են նաև ճարպային գոյացությունները, երբեմն նկատվում են թարախագնդեր` դա այնքան լավ է արտացոլում տվյալ անձի առողջական վիճակը: Քերթվողը սովորաբար կորցնում է գիտակցությունն առաջին «կտորի» հանման ժամանակ: Երբ նրա ուսերից սկսում են ներքև քաշել իր մաշկը, նա սկսում է գոռալ մորթվող խոզի նման, բռավել ու աղերսել, իսկ հետո կորցնում է ուշքը: Գլխի մաշկը հանում են ոտքերն ու ձեռքերը մորթազերծ անելուց հետո: Գլխի մաշկը հանելու ընթացքում նա արդեն մահացած է լինում:
***
Ակումբում կախված է ցուցանակը` երեկոյան ժամը 21-ին լինելու է լիրիկական մենամարտ բանաստեղծներ Էմանուիլ Շահունցի և Արամազդ Արայի միջև: Ներքևում` փայտե տախտակի վրա տրված էր համառոտ նկարագրությունը` «Էմանուիլ Շահունցը խիստ հանգի և ռիթմի վարպետ է, երկաթե մտքի ու ռացիոնալ մտածողության կրող: Արամազդ Արան արևելյան տիպի պոետ է, նա գովերգում է պահը, խորանում է պահի մեջ ու հավերժացնում այն»: Լիրիկական մենամարտը կլինի Վերջին Մակերեսի գրառման իրավունքի համար, հաղթողը պետք է արդարացնի իր ընտրած գիծը: Հաղթող կճանաչվի երեք անպատասխան խոսք մատուցածը: Պարտվողը կզրկվի իր գրական ժառանգությունից»:
Առաջին հյուրերը սկսեցին ժամանել դեռ 20: 00-ից: Դրանք ակումբի պատվավոր անդամներն էին, որոնց դեմքերը միշտ ծածկված էին լինում դիմակներով: Դիմակները հանում էին միայն ակումբի տարածքում: Նրանց դեմքերը վաղուց անճանաչելի էին դարձել, սակայն հեշտ էր ճանաչել նրանց իրենց ձեռագրերով: Դրանք մեծագույն պոետներն էին, որոնք էլ հիմնել էին Լիրիկական ակումբը: Եթե մերկացված լինեին նրանց ոտքերը, հնարավոր կլիներ տեսնել, թե ով ինչ քնարերգություն է նախընտրում ամենից շատ ու ինչի վրա է «կանգանած» գրական դաշտում: Ոմանց մոտ դա սիրային բանաստեղծություն է, ոմանց մոտ հայրենիքի գովքն է, ոմանց մոտ էպիկական պոեմները: Կան այնպիսիները, որոնք նախընտրել են գոտական մռայլ ստվերներն ու իրենց ողջ մակերեսը նվիրել խավարի գեղագիտությանը: Ոտքերը կրում են այն պոեզիան, որը հիմքն է տվյալ անձի: Հետո արդեն ըստ անցած ուղու և ապրած կյանքի բարձրանում են տողերը մարմնի այլ մասերով, հասնում վզին, հետո տեղ գտնում այտերի, ճակատի և նույնիսկ քթի վրա: Մեծագույնը բոլոր պոետներից, մեծագույնն էր բառի բուն իմաստով: Նա հսկա էր ինչպես սումոյի մարտիկը: Նա մի քանի անգամ խոշոր էր բոլոր մյուսներից ու նրա գրական ժառանգությունն էլ ավելի ծավալուն էր:
Ժամանել էր նաև ակումբի վստահված նկարիչը, ով պետք է գրի առներ Վերջին Մակերեսի տողերը: Նա բերել էր իր հատուկ թանաքները ոսկյա սրվակի մեջ ու սպասում էր մենամարտի ավարտին:
Շահունցն ու Արամազդը կանգնած էին դեմ դիմաց: Նրանց շուրջը բանաստեղծների օղակն էր: Բանաստեղծները լուռ էին և կենտրոնացած. նրանք որոշելու էին մենամարտի հաղթողին: Շահունցն ու Արամազդը մերկ էին: Նրանք կարող էին կարդալ միմիանց բանաստեղծությունները, նրանց առջև բաց էին նույնիսկ ամենանվիրական դաջվածքները: Շահունցի մոտ դաջվածքներից ազատ էր միայն ճակատը, իսկ Արամազդի մոտ քիթը: Վերջին Մակերեսը լրացնելու իրավունք ձեռք բերելու համար էին նրանք մասնակցում այդ ծիսական մենամարտին: Սրահը, որտեղ նրանք հավաքված էին, լուսավորված էր սովորական լամպերով: Լամպերի դեղնավուն լույսը խտացնում էր բոլոր գույներն, ավելի խորդհրդավոր դարձնում ծեսը:
Բանաստեղծներից մեծագույնն ու խոշորագույնը նետեց մետաղադրամը` որոշելով թե ով է առաջինը սկսելու իր խոսքը: Վիճակն ընկավ Շահունցին: Շահունցը ժպտաց ու ասաց հանգով.
Կանգնած եմ ես, ոտքերս սեր
Ամուր հենված հողին այս սև
Սև տարիներ պահից առաջ
Ես երգել եմ սիրո մի կանչ...
Արամազդը քմծիծաղ տվեց: Նրան հաճելի չէր մրցակցի հասարակ խոսքը: Նա ասաց այսպես.
Հազար պոետ է կանգնած հիմա
Մենամարտի օրն է այսօր:
Ես ցնծում եմ արդեն:
Շահունցը շարունակեց իր խոսքը:
Ես թողել եմ ճակատը իմ
Իմ ճակատը պիտի ասի
Իմ ճակատը պիտի պատմի,
Ու ճակատիս գիրը վկա
Ես կմեռնեմ բառից քո տկար...
Արամազդ`
Բթության փայլ
Բանաստեղծների օղակի մեջ լսվեցին հավանության ձայներ: Արամազդի դիպուկ ու կարճ արտահայտությունները սիրված էին շատերի կողմից:

    
Շահունց`
Տեսեք սրան, էս վարպետին
Միտքդ կարճ է, բառերդ` շեղ
Չես կապում դու սիրտ և սեր
Չես ասում դու և ոչ մի բան
Չկա քո մեջ ստեզխագործ ԲԱՆ:
Արամազդ`
Խխունջը գիտի թռչելու մասին
Խխունջը տեսել է երեկ մի թռչուն...

     
     
    
***
Մարմնի մաշկը դուրս է գալիս համեմատաբար հանգիստ: Դժվարություն են կազմում թերևս սեռական օրգանները: Դրանց վրայից մաշկը հանելու համար պետք է լինում երբեմն քրտնել` այդքան մարնամասն ու նյարդային աշխատանք է դա:
Մարմնի վրայից մաշկը պոկելու համար կտրվածք են անում մեջքից` ողնաշարի վրայով: Հետո նույն փոքրիկ դանակի օգնությամբ հանում են այն ամբողջովին: Կտրվածքը կրծքից անելու դեպքում մաշկը դուրս կգար վերնաշապիկի նման, սակայն կրծքի վրա կտրվածք անելը նպատակահարմար չէ: Լավագույն տողերը սովորաբար լինում են հենց այնտեղ, ու ափսոս է նույնիսկ մեկ տառ վնասելը:

    
***
Շահունցը մի քանի քայլ կատարեց ու հայտնվեց Արամազդի դիմաց: Այժմ նրանք կարող էին լսել միմյանց շնչառությունը: Շահունցի ճակատն ազատ էր դաջվածքներից, իսկ Արամազդի ճակատին գրված էր`
«Լուսինը հարյուր ու միլիոն տարի
Արծաթ գույնը հարյուր ու միլիոն տարի
Ես մի կետ եմ, ես մի ցող եմ տերևի վրա»
Շահունցի քթին մեկ տարի առաջ գրված տողերն էին`
«Ինչն է քաշում, ինչն է տանում պոետին
Բույրն է նրա սիրելիի…»
Մեկ տարի առաջ Շահունցը չէր խնայել իր քիթն ու նույնիսկ տեղ էր հատկացրել բազմակետերի համար, ինչն իրոք շքեղություն էր:
Երկու պոետները կանգնած էին դեմ դիմաց: Նրանց կատաղած աչքերը չորացնում էին իրար: Նրանց ատամները պատրաստ էին պատռել կոկորդները, կռծել շնչափողն ու խմել հակառակորդի արյունը: Շահունցը բարձրացրեց ձեռքը.
Ես տեսնում եմ, դու շուն տգետ,
Չես հասկանում որ այս պահից
Գործ կունենաս բազուկիս հետ:
Շահունցն իջեցրեց ձեռքն Արամազդի ծնոտին: Հարվածը ծանր և յուղալի ստացվեց: Արամազդի աչքերից կայծեր թռան: Նա երերաց ու նահանջեց, բայց չընկավ:
Մեկ-երկու րոպե անց այսպես խոսեց.
Ծանր հարված, ամուր ոսկոր
Անհուն դարեր, մսրա բուրգեր:
Արամազդը թափ տվեց իրեն այս բառերից հետո ու գոռաց: Նրա ճիչը շփոթեցրեց ոչ միայն Շահունցին, այլև ներկա գտնվողներին: Նրանք ավելի շփոթվեցին, երբ Արամազդը, թափ հավաքելով վազեց ու ողջ ուժով գլխով հարվածեց Շահունցի փորին: Շահունցը կծկվեց եւ սկսեց խեղդվել:
Արամազդն ասաց.
Ջրի հատակին վերջին անգամ
Լուսն էր տեսնում մեռնող ձուկը:
Րոպեն է եկել:
Շահունցը փորձում էր քաշել շունչը, փորձում էր մի բան ասել, բայց շատ ուժեղ էր հարվածը: Նա ոչ մի կերպ չէր կարողանում գոնե մեկ ձայն հանել:
Իսկ Արամազդը հասցնում էր արդեն իր վերջին հարվածը.
Թեյնիկի մեջ եռում է ջուրը,
Բաժակները սպասում են նրան:
Ես հաղթում եմ մենամարտը:
Բոլորը ծափ տվեցին: Բանաստեղծներից մեծագույնն ու ամենախոշորն ասեց.
-Մեր ակումբի օրենքներով, եթե մենամարտողներից մեկը չի պատասխանում միանգամից երեք խոսքի, ինքստինքյան պարտվում է: Այսօր սակայն, նշանավոր է, քանի որ վճռվում է գրական ժառանգության հարցը: Ու հաղթողի իրավունքով, Արամազդ Արան այսօր կստանա այն ամենն, ինչ ստեղծել է Էմանուիլ Շահունցը:
Բոլորը ծափ տվեցին ու շնորհավորեցին Արամազդին: Նրա անդամը հրճվանքից արթնացել էր ու այժմ կարելի էր կարդալ նրա վրա գրված տողերը`
«Միշտ քնած է իմաստունը
միշտ հանգիստ է իմաստունը
բայց երբ հանկարծ նա զարթնի
կգան բոլոր կողմերից` համբուրելու համար
իմաստունին քնած»:
Շահունցը լացում էր: Շահունցը չգիտեր, թե ինչու այդպես ստացվեց: Շահունցն անիծում էր իրեն` շնչել չկարողանալու համար:
Նրան պառկեցրեցին հատուկ տախտակների վրա: Մի պահ փորձեց դիմադրել, բայց թողեց: Սուր, փոքրիկ դանակը կատարեց առաջին կտրվածքները` ուսերի, ազդրերի ու վզի վրա: Քիչ անց լսվեց Էմանուիլ Շահենցի ոռնոցը:
Նրա մաշկը` ողջ նրա գրական ժառանգությունը, դրեցին հատուկ սպիրտային լուծույթի մեջ ու տվեցին Արամազդ Արային: Դա նրա ապագա հավաքածույի առաջին նմուշն էր: Արամազդ Արան դասվեց Քերթողների շարքին ու իրավունք ստացավ կոչվել «Մեծ»: Շահունցի մարմինը բաժանեցին կտորների ու ցրեցին ողջ քաղաքով մեկ` ի ուրախություն անտեր շների:

    
***
Մաշկի պատվաստումների ժամանակ օգտագործում են հետաքրքիր մի տեխնոլոգիա: Հատուկ ասեղների միջոցով մարդու մաշկը կարող է մեծացնել իր մակերեսը մռտ տաս անգամ: Մաշկը ասես բաժանում են մանր թելերի, որոնք հետո վերածվում են լիարժեք միասնական հյուսվածքի: Այդպես օրինակ` մեկ սանտիմետր քառակուսի մաշկը կարող է նման դեպքում փոխարինել մոտ 10 սանտիմետր քառակուսի վնասված հատված:
Միջին մարդու մաշկի մակերեսը երեք քառակուսի մետր է: Դժվար է պատկերացնել, որ այն կարող է ձգվել ու հասնել եռեսունի: Բայց դա այդպես է:

 

Արմեն Շեկոյան / Անտիպոեզիա, բանաստեղծություններ

10.09.2014 00:02


(ծնվել է Մարտի 23, 1953, Երևան) ― հայ ժամանակակից գրող, բանաստեղծ և լրագրող։

Կենսագրություն

Արմեն Շեկոյանը ավարտել է Երեւանի Խ. Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ Հետագայում սովորել է Մոսկվայի Մ. Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի գրական բարձրագույն դասընթացներում։ Աշխատել է Երեւանի բժշկական ինստիտուտում, «Ծիծեռնակ» ամսագրում, Գրական ինստիտուտում, «Սովետական գրող» հրատարակչությունում, ՀՀ Մշակույթի նախարարությունում։ Որոշ ժամանակ եղել է Հովհ. Թումանյանի տուն-թանգարանի տնօրենը։

Ստեղծագործական աշխատանք
Արմեն Շեկոյանի բանաստեղծություններում բնորոշ է քաղաքային սլենգի օգտագործումը։

«Հայկական ժամանակ» վեպի հեղինակն է, որը մաս առ մաս տպվում է «Առավոտ» օրաթերթի կայքէջում։

Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են ուկրաիներեն, էստոներեն, ռուսերեն և չեխերեն։

Պարգևներ

  • Հայաստանի գրողների միության Ավետիք Իսահակյանի անվան մրցանակ
  • «Վլ. Մայակովսկու օրեր» անվան մրցանակ 1981 թ. Վրացական ՍՍՀ-ում անցկացվող Վլադիմիր Մայակովսկուն նվիրված պոեզիայի ավանդական փառատոնում

Հրատատակված գրքերը

  • Մետաքսի ճանապարհ (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, 2004։
  • Երևան-հյուրանոց (բանաստեղծություններ), Երևան, 2003։
  • Անտիպոեզիա (բանաստեղծություններ), Երևան, 2000։
  • Թուղթ ու գիր, (Բանաստեղծությունների ժողովածու), 1991
  • Բախտ, (Բանաստեղծությունների ժողովածու), 1987
  • Ճոճք, (Բանաստեղծությունների ժողովածու), 1982
  • Ճամփորդ արևը (Բանաստեղծությունների ժողովածու, մանկական), 1980
  • Անձրև, անձրև, մի արի (Բանաստեղծությունների ժողովածու, մանկական), 1980


«Անտիպոեզիա» . այսպես է վերնագրել Արմեն Շեկոյանն իր ժողովածուներից մեկը: Փաստը կարելի է դիտարկել իբրեւ եզրն առավել «բաց» շրջանառության մեջ դնելու սկիզբ, բայց նաեւ' ներկա ժամանակը հասկանալու մեկ այլ փորձ: Իսկապես բազմաթիվ են որեւէ տրվածություն հասկանալու ճանապարները, որոնք էլ, իրենց հերթին, իրականանալի են ամենատարբեր մակարդակներում, նաեւ' բանաստեղծության, լեզվի: Մի ճանապարհ էլ, թերեւս, հայտնի «Հայկական ժամանակ» վեպի հեղինակի բանաստեղծությունները հենց այսպիսի՜ ընտրությամբ ներկայացնելն է ահա:
Ավագ ԵՓՐԵՄՅԱՆ

...որովհետեւ մարդիկ ու մանավանդ հայերս ինչ-որ մեկին ոչ թե պարզապես սիրում ենք, այլ էդ ինչ-որ մեկին ի հեճուկս մեկ ուրիշի ենք սիրում, եւ մարդիկ ու մանավանդ հայերս ոչ թե ուզում ենք էս կյանքում երջանիկ լինել, այլ ուզում ենք ավելի երջա նիկ լինել, քան՝ մեր դիմացինը, եւ մարդիկ ու մանավանդ հայերս ոչ թե ուզում ենք մեր էս մինուճար կյանքն ապրել, այլ ուզում ենք մեր էս մինուճար կյանքն ավելի լավ ապրել, քան՝ դիմացինը, եւ քանի որ մեր դիմացինն էլ է հիմնականում մարդ ու հիմնականում հայ, մերդիմացինն էլ է նույնը ցանկանում, ու էսպես մի ասնաբար նույնը ցանկանալով՝ մշտապես դժգոհ ենք, որովհետեւ երջանկության մեր բաժինը շարունակաբար չստանալով՝ շարունակաբար կարծում ենք, թե՝ երջանկության մեր բաժինը դիմացինին է բաժին հասել, եւ, բնականաբար, դիմացինն էլ իր գծով է նույնը կարծում... «Հայկական ժամանակ» վեպից ԱՆՏԻՊՈԵԶԻԱ Զրույց մարդու հետ Զարկեցիր ինձ, ո՛վ անցավոր, քո հայացքով չոր ու ունայն, զի՝ քեզ թվաց, թե իմ ցավը քոնը չէ ու ի՜մն է միայն։ Մի պտույտից հետո դարձյալ քեզ վրա եմ զարմանալու, քանզի դո՜ւ ես, ո՛վ ողբացյալ, իմ ցավերը դարմանելու։ Սեր Ձմեռն անցավ։ Աստված իր հետ. գնա՜ էլ, գա՜ էլ։ Էս ընթացքում դու ոչ մի օր չես բացակայել մտածմունքից իմ շուրջօրյա՝ ճոխ ու գունավոր, ուր դու անվերջ թագուհի ես, ու ես՝ թագավոր։ Փորձնական եթեր Կորցընում եմ ու էլի հետ եմ ստանում։ Մերթ զրկում ես ինձ, մերթ էլ բախտ ես խոստանում։ Կյանքը սա՞ է, Տեր իմ, թե էլի բաներ կան։ Անվերջ քաղցր անցյալն է ու տըտիպ ներկա՞ն։ Մերթ խնդում եմ, մերթ լալիս՝ որպես մի Վերթեր։ Կյա՞նք է արդյոք, Տեր իմ, թե փորձնական եթեր։ Աղերս Էս պ հերից մինչեւ մեր կանխատեսումը վաղվա կյանք է դրված եւ, ավա՛ղ, մահեր էլ են շարված։ Տե՛ր, ամենատես ամոքիչ, փակիր դռները վախի, որ մենք զարթնենք ու քիչ-քիչ գանք դեպի քեզ։ Ու ձախից հրեշտակներ ուղարկիր, որ հորդորեն գառներիդ. հրեշտակներ ուղարկիր աջից ու մյուս դռներից, որ գան՝ բախեն իրարու հավերժություն ու վայրկյան. որ մենք գոնե մի գարուն դիմավորենք իբրեւ կյանք։ Չի հուրհրա Բառն է դժվար ելնում հոգուց։ Հոգին էլ է դժվար բացվում։ Բացվեց, ահա, բայց ինչ օգուտ. հիմի էլ իմ աչքն է թացվում։ Էս զբաղմունքն օտար է ինձ, սակայն չունեմ ուրիշ արհեստ։ Դընդընում եմ առավոտից անհոդաբաշխ ու անհամեստ ես ուզում եմ սիրուն վարդեր նկարել էս թղթի վրա, բայց... թանաքըս ջուր է արդեն. իմ բառն արդեն չի հուրհըրա։ Մեծ սեր Երբ փարվում է արեւածագն Էս աշխարհի թիկունքին, մոռացվում են ցավ ու փորձանք, ու մեր զըվարթ աչքունքից կաթում է Լույսն հանապազօր, որ ծագել է մեր սիրուց։ Մենք զըտել ենք գիշեր ու զօր աստվածա յին մի սե րուցք։ Ճողոպուր Ես ուզում եմ կըտըրվել իմ ու ձեր փուչ քանքարից։ Ես ուզում եմ դուրս գրվել Էս կատաղի պայքա րից։ Իմ հավատո հանգանակ՝ թուլակազմ ու սըփըրթնած, էլ չեմ ուզում անդանակ մորթըվել ու թըպըրտալ։ Հերիք է ինձ կողոպտեմ՝ շըռայլելով սուտ երդում։ Ես ուզում եմ ճողոպրել. չըլինել էս շըքերթում։ Ի բաց Փառք Քեզ, ամենայն թրթիռ բաշխող։ Փառք Քո աթոռին ու Քո թագին։ Չըկա անցյա լը, որ, իմ հաշվով, մի զառանցանք էր հիվանդագին։ Չըկա անցյա լը։ Չըկա արդեն։ Եւ հորիզոնն է մի նրբերիզ բաժակ, որ շողաց ծարավի դեմ Քո ժառանգների ու որբերի։ Արեւ ու ձյուն Հանդիպեցին արեւ ու ձյուն։ Օրն է շըքեղ բախտի կամար։ Հոգապահուստ բախտի համար կուտակեցի հարըստություն։ Կուտակեցի հարըստություն հին ու խախուտ վայրկյաններից։ Օրն է շըռայլ։ Նոր կյանքն է ինձ տալիս հավատ ու հարություն։ Բռնել են էս ղողանջներն ինձ։ Վերից հուսո ձենն է կաթում։ Հիշում ու դեռ չեմ հավատում աչքերիս ու ականջներիս։ Ես իմ երգն եմ հիշում աշնան ու քըթիս տակ թույլ դընդընում. ուրկի՞ց եկավ, ո՞ւր է գնում երջանկությունն էս սըրարշավ։ Ժամանեց իր հեռուներից։ Նայում ու դեռ չեմ հավատում։ Ես փոխվել եմ. էլ չեմ ատում ուրիշներին ու ինքըս ինձ։ Հին ձայներ Նըմանակում է մարդը մարդուն։ Նըմանակում է օրը օրին։ Նորություն չըկա, եւ բոլորին նույն ձայնն է պահում հիմա արթուն։ Նույն ձայնն է հնչում մեր բոլորի երազներում ու ականջներում. Ու ներծըծվում ենք մենք օր օրի իր հըրաշալի ղողանջներում։ Ուրիշ նորություն չըկա. եթե լինի՝ այլեւս չենք իմանա։ Նորություններին հիմի արդեն մեր սրտիկները չեն դիմանա։ Ու րիշ նորություն պետք չի՝ եթե շարունակվենք էս ղողանջներում։ Հինն էլ հերիք է մեզ. միայն թե՝ չըմա րի մեր թույլ ականջներում։ Հարազատ են մեզ ձայներն էս, որ շարունակվում են ու ամոքում եւ հույս են տալիս ու մենավոր հեծեծանքներն են ցըրում հոգու։ Հայր մեր Անհնարին էր լինել էսքան անհիշաչար ու ներողամիտ, բայցեըայնպես՝ Դու եղար, սակայն Դու երեխա չես. Դու միամիտ մի երեխա չես. եւ այստեղից չես հեռանալու՝ միչեւ դարձյալ ճանաչենք Քեզ. ու մեր անիծյալ հիշողությունը շարժենք տեղից։

Մանրամասները` yerkir.am կայքում:


Վարդավառ
(բանաստեղծություններ դպրոցական կրտսեր տարիքի համար)

«Արևիկ» հրատարակչություն
1989թ. Երևան

Ագռավը

Կռռաց, կռռաց ագռավը
Ամբողջ տարի մեր բակում:
Տատս ասաց. - Ագռավը
Վատ բաներ է գուշակում:

Կռռաց, կռռաց մեր բակում,
կռռաց այստեղ ու այնտեղ,
Տեսավ` բան չի գուշակում,
Թռավ-գնաց ուրիշ տեղ:

Շունն ու գայլը

Մի շուն ասաց մի գայլի.
- Էդպես հպարտ մի քայլիր,
Էն դու չէի՞ր` գողի պես
Հոտը արիր երկու կես,
Մտար գողի պես փարախ
Ու հեռացար փախեփախ:
Թշնամի ես, թշնամի,
Շունն էդպես բան չէր անի:

Գայլը ասաց. - Շուն ախպեր,
Ի՞նչ է, ուզում ես կախվե՞մ:
ԸՆտանիքով վեց շունչ ենք,
Մեղավո՞ր ենք, որ շուն չենք:


Չար փայտահատը

Կար մի դաժան
Փայտահատ,
խփեց-կտրեց
Շնչահատ,
Ողջ անտառը
Փռեց ցած,
Հետո նայեց
Զարմացած,
Տեսավ` ոչ մի
Ծառ չկա,
Գեթ մի հատիկ
Ծառ չկա...
ՀԻմա շիվար,
Շփոթված
Գործիքներն է
Հավաքում...

- Քեզ տեղն է,
Չար փայտահատ,
Գոնե մի ծառ
Չթողիր,
Որ նստոտես
Շվաքում:

Պատառաքաղը

Ճանկում է նա
Ինչ պատահի,
Էլ չի նայում`
Տա՞ք է, պա՞ղ է:


Ապրում է այս
Ճաշարանում
Եվ ուրիշ գործ
Նա չի անում:


Այսպես է իր
Օրն անց կենում,
Սակայն ինքը
Չի հագենում:


Դե, մի խոսքով
Այս ընկերը
Սարսափելի
Շատակեր է:


-Ուտեստների
Մեծ սիրահար,
Բա ինչո՞ւ ես
Այդքան նիհար:


Փակ աչքերով


Կռունկների մի երավ
Թռավ, որ գա Երևան:


Ավագ կռունկը տարեց
Ներկա-բացակա արեց,
Ասաց. - Մեկը պակաս է,
Բայց չենք կարող սպասել.
Շատ երկար է մեր ճամփան,
Թող պատժվի ծույլն անբան:
 

Կռունկների մի երավ
Թռավ-հասավ Երևան:

Թռան-հասավ փոքր ու մեծ,
Տեսան` ընկերը իրենց`
Այն բացակա կռունկը
Դիմավորում է իրենց:

Ասին. - Կռունկ հարևան,
Ո՞նց մեն-մենակ, քեզուքեզ
Եկար-հասար Երևան:

Ասաց. - Կռունկ ընկերներ,
Դուք այդ ի՞նչ եք ինձ ասում.
Իմ սիրելի քաղաքն է,
Աչքերս փակ եմ հասնում:

Կծած խնձորը

Այս ի՞նչ կծած խնձոր է
Մեր ծառին աճել:
Տեսնես ո՞վ չի համբերել,
Ախր դեռ խակ է:

Պարզեցինք, որ Հովիկն է
Այս անհամբերը:
Կատարել է ճիշտ և ճիշտ
Տատի պատվերը:

Տատն ասել է Հովիկին.
- Համբերիր, բալես,
Մինչև կարգին չհասնի`
Խնձոր չքաղես:

Ինքը խելոք բալիկ է,
Լսող, անպայման:
Ինքը խնձոր չի քաղել,
Կծել է միայն:

Ընձուղտն ու զեբրը

Ընձուղտն ասաց
Մի զեբրի.
- Հերիք քեզնով հիանաս,
Ավանակի նման ես:

Զեբրն ասաց.
- Չար ընձուղտ,
Ականջներդ կպոկեմ,
Ափսոս, չունեմ մի սանդուղք:

Գաղտնիքը

Տներն աննշան
Ու թույլ կետերն են:
Մարդիկ պստիկ են
Մրջյունների չափ:
Կապույտ թելերն այս
Իրոք գետեր են:
իսկ իմ ճկույթը
Մեծ է ամպի չափ:

Ծառերը ասես
Մանր տառեր են,
Եվ կանաչ դաշտն էլ
Տետրի է նման:
Իսկ կապույտ լիճը,
Որ շողշողում է,
կարծես թե լինի
Մի թանաքաման:

ես ոչ մի սուտ
Ձեզ չեմ ասել:
Մի շտապեք նախատել ինձ:
Իմ գաղտնիքը հիմա կասեմ.
Ես նայում եմ
Ինքնաթիռից:

Գազանանոցում

Պապիկն ասաց.
- Շահանդուխտ,
Սա ընձուղտ է,
Իսկ սա` ուղտ:

Թոռնիկն ասաց.
- Ոչ մի ուղտ,
Նույն ընձուղտն է,
Այ պապիկ,
Չես ճանաչում, քանի որ
Ծռմռված է
Ահավոր:

Անձրև, անձրև, մի արի
(բանաստեղծություններ դպրոցական կրտսեր տարիքի համար)

«Սովետական գրող» հրատարակչություն
1982թ. Երևան


Իշուկի ականջներն ու խելքը

Կենդանիներին
Խելք էին բաժանում,
Հերթով գալիս էին,
բաժին ստանում:
Ամենավերջում
Եկավ իշուկը,
Երբ դատարկվել էր
Խելքի պուտուկը,
Եվ մնացել էր
Մի պուտ, մի պուտ խելք...


Ինչ կար, էն տվին,
Չկար ուրիշ ելք:

Նա չի ուշանում,
Իսկ հաջորդ անգամ
Երբ արդեն ականջ էին բաժանում:
Գալիս է շատ շուտ,
Ջոյում իր համար
Ականջներ խոշոր,
Երկար ու հարմար...
Այ քեզ ավանակ,
Այ քեզ մեծ գիտուն:

Մինչև հիմա էլ
Ուրախ է ու գոհ
Երկար ականջով
Եվ մի պուտ խելքով:

Ալա-բալա-նիցա
կամ` եկեք հաշվենք

Ուրբաթ, շաբաթ, կիրակի,
Տեսնենք ո՞վ կկրակի
Այն աղվեսի վրա, որ
Բոլորին խաբել է, թե`
Գնացել է մարզանքի,
Բայց առավոտ շուտ թաքուն,
Սողոսկել է հավաբուն:
Քեռի Վաղոն շատ ունի
Աղ ու պղպեղով վառոդ,
Դե, շուտ վազիր նրա մոտ:

Ինի-մինի-մայնի-մուկ,
Կատուն բռնեց մի չաղ մուկ,
Մյուս մկները այդ տեսան
Ու կատվի վրա հասան:
Ինի-մինի-մայնի-մուկ,
Ինչ աղմուկ է, Ինչ աղմուկ:
Շա՞տ երկար ես նստելու,
Գնա կատվին փրկելու:

Ալա-բալա-նիցա,
Արջ տեսա, շատ վախեցա,
Երբ գնացի ես անտառ,
Ուրախ էի ու կայտառ:
Շլդիկի հետ պարեցի,
Թութակի հետ երգեցի:
Բակում տոթ է, շոգ ամառ,
Ո՞վ կգա ինձ հետ անտառ:

Ձեզ հետ միասին
(բանաստեղծություններ)


«Սովետական գրող» հրատարակչություն
1979թ. Երևան




ՀԱՅԱՍՏԱՆ


1.
Դու ապրում ես լեռներիդ մեջ վայրի,
դու հոսում եմ ջրերիդ հետ ուրախ,
դու պարզ ընդգծված ես արեգակի ֆոնին,
դու միշտ ժպտում ես քարտեզներից ժլատ,
դու ինձ հետ ապրում ես
այս համեստ կահավորված սենյակի մեջ
և հիմա
լուսամփոփից կաթում ես թղթին:


Իմ հայրենիք, ահա դու կրկին
ծեծում ես պատուհանները հնօրյա խրճիթներիդ,
այցելում ես բակերը բոլոր
և նորից ստուգում ես
տրամադրությունը հուշարձաններիդ:
Սակայն, ինքդ քեզ հասնելու համար
Ժամանակը դարձյալ քիչ է թվում:


Իսկ մենք...
ամենասովորական լեռնագնացներ ենք,
որ ծնվեցինք`
քո մարմնով անվերջ բարձրանալու համար:

2.
Թոնիրներից ելնում էր ծուխը
երդիկներին ի վեր
և երկնքի վրա գրում էր`
Հ ա յ ա ս տ ա ն:


Հող իմ, ներիր ինձ,
ես այդպես էլ երբեք երդիկ չտեսա
և չիմացա ստույգ ոչինչ:


Արևը հոգնել էչ իր միևնույն կետից,
արևը լցվում էր բաժակների մեջ,
իսկ պապիս հոգնած ձեռքերը
օդի մեջ գրում էին`
Հ ա յ ա ս տ ա ն:


Հող իմ, ներիր ինձ,
ես այսօր քնեցի երկար,
բայց չկարողացա տեսնել
երազը պապիս:


Հող իմ,
անհավատալի փոքրիկ իմ հող,
ես ուզում եմ մեծանալ անվերջ,
որ կարողանամ գրկել երկինքդ:


3.
Դու ինձ ստիպեցիր
անվերջ հոսել դեպի ներս,
դեպի ներս,
դու ինձ ստիեցիր
բարձրացնել հողին զույգ ափերով
գլխից վեր,
դու միակն էիր,
որ ինձ ստիպեցիր երդվել:


Դու կրկին միակն ես,
որ ինձ ստիպում ես դադարեցնել երգը,
քանզի բառերն հիմա աննյութ են`
քան երբևէ,
դու ինձ ստիպում ես դադարեցնել երգը,
քանզի դու վերջ չունես,
իսկ իմ երգտ մի օր վերջնականապես
կլուծվի մայրամուտի մեջ:


Իսկ գուցե մի գեղեցիկ օր
ես կրկին դիմավորեմ քեզ
բառերի շքերթով.
երբ ոտքերս ավելի ամուր լինեն,
իսկ բեռս` ծանր,
երբ բառերն ավելի կոշտ լինեն,
իսկ մատներս` կոպիտ, -
այնժամ մենք կքայլենք ուս-ուսի
հավերժի միջով,
քանզի դու վերջ չունես
և ես չեմ վախենա մահից...
Իսկ թե ճանապարհին հանկարծ ընկնեմ-մեռնեմ,
գուցե դու իմ մահով
մի նոր արմատ շահես:


ՄԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ


Եթե երբևէ մնաս քեզ հետ մենակ
և ժամերդ թափվեն անմխիթար,
հիշիր,
որ ծիրանի կորիզը դարձել է ծառ,
հիշիր,
որ հողի մեջ ունես բացված երազ:


Փչեք շեփորները պատյաններից փրկված,
փչեք լուսանկարի դեմքից
ժամանակի հևքը սառած,
և ձեր սուլիչները փչեք
ծիրանի կորիզներից շինած.
այստեղ հանգչում են դեղձենու ծաղիկները`
թիթեռնիկներ պահած,
այստեղ հանգչում է կորիզը,
որ համառորեն դարձել է ծառ:


Եթե երբևէ այցելես ինքդ քեզ,
և դեմքիդ փոշին սրբելը դառնա պահանջ,
նայիր, տես,
հենակ են դրել ցանկապատիդ,
հանիր, նետիր մի կողմ,
հենվիր ինքդ քեզ,
միայնակ:


ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ
Արամ Խաչատրյանին Այդ օրը, վերջին օրը ոչ ոք չիմացավ,
որ Որսկան ախպերը իջել էր սարից
և քեզնից հարցրել այն դժբախտ մոր
կորած որդու տեղը:
Եվ դու ասել էիր` գնա, էլի փնտրիր,
և դու ասել էիր` տարեք:
Այդ օրը ոչ մի մահվան հնչյուն
չմոտեցավ քեզ, ոչ մի կաթիլ արցունք
չընկավ հենց այնպես,
անձրևի նվագի տակ հայրենի քաղաքդ
դիմավորում էր քեզ իբրև նորածնի,
հայրենի քաղաքդ-Երևան-հսկա հայելի,
որ ատժրտացոլեց քո դեմքը
սկզբից մինչև վերջ:
Դու հրաժեշտ էիր տալիս հանգիստ,
քանզի ամեն ինչ վերցրիր քո ափերի մեջ
և ուրիշ ոչ մի գոյություն չէիր ակնկալում,
իսկ հանդերձյալ կյանքը սկսվեց ժամանակից շուտ,
այստեղ, հենց այս երկրում:
Այդ օրը ոչ մի մահվան հնչյուն
չմոտեցավ քեզ, ամեն մի տուն
իր հետ քո պատկերը տարավ:
Իսկ այնտեղ` հեռվում, թփերի տակ խոնավ,
անձրևից ու զարմանաքից կուչ էր եկել մահը,
որին ոչ ոք, ոչ ոք այդ օրը
չտեսավ:



hs-poetry.blogspot.nl/Հասմիկ Սիմոնյան

<< 1 | 2 | 3 | 4 | 5 >>