Հեղինակներ

Արա Նազարեթյան / Պատմվածքներ

13.01.2016 00:14
Արձակագիր, ՀԳՄ անդամ 1998թ. 
Ծնվել է 1950թ. օգոստոսի 10-ին, Ալավերդիում (այժմ՝ ՀՀ Լոռու մարզ)։ 
Ավարտել է ԵՊՀ տնտեսագիտական ֆակուլտետը։ Տպագրվել է 1965 թվականից։ Մասնակցել է Արցախյան ազատամարտին, խմբագրել բանակային «Զինավոր» թերթը։ Նրա նովելները, պատմվածքները թարգմանվել են ռուսերեն, անգլերեն, ‎ֆրանսերեն, պարսկերեն, վրացերեն, ադրբեջաներեն, ուկրաիներեն, արաբերեն, որոնք տպագրվել են ԱՄՆ-ում, Լեհաստանում, Վրաստանում, Ռուսաստանում։ 
ԵՐԿԵՐ 
1. Կարմիր խնձորներ 60-րդ հորիզոնականից, Եր., 2010։ 
2. Հանդարտ պատմվածքներ, Եր., 2003։ 
3. Ռազմավար պատմվածքներ, Եր., 2001։ 
4. Մահկանացուներ, Եր., 1995։ 
5. Տապան, Եր., 1991։ 
ՊԱՐԳԵՎՆԵՐ 
1. 2010 թ. «Գարնանային թեթև պատմություն» պատմվածքն արժանացել է «Համահայկական պատմվածք» մրցանակի։ 
2. 2001թ. «Ռազմավար պատմվածքներ» ժողովածուն արժանացել է ՀԳՄ «Տարվա լավագույն արձակ» մրցանակի։ 
3. 2001թ. «Էկզոտիկ պատմություն» («Բագատել») նովելը, իսկ 2008 թ. «Հետախուզում մարտով» պատմվածքն արժանացել են գրողների միջազգային ՊԷՆ ընկերակցության հանրապետական մրցանակի։ 
4. 1996թ. արժանացել է «Հայ գրականության բարեկամներ» և ՀԳՄ Գրիգոր Զոհրապի անվան մրցանակի։ 
 
 
 
 
ԷԿԶՈՏԻԿ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ
 
(Բագատել)
 
Նա' փարիզաբնակ այդ ֆրանսուհին, Կոնկորդ հրապարակի բացօթյա սրճարանում երկար տխրել էր մեքենաների աղմուկի մեջ, երկար նայել էր Կարնավալեի հնաբույր պատի աննկատ ճաքին, որ ինչ իմանաս որ դարում աչքի պես բացվել էր ու, անթարթ, աշխարհի անցուդարձին էր նայում ու Փարիզին, որտեղ այլեւս ոչ ասպետներ կային, ոչ թագավորներ եւ վաղուց ոչ մի հերոսական բան չէր կատարվում, հետո քայլել էր Ռիվոլի փողոցով մինչեւ Սիտե, Նոտր-Դամում մոմ էր վառել, ապա Արվեստների կամրջից շատ երկար նայել էր Սենայի ջրերին, այնքան երկար, որ միտքն ամբողջացել էր եւ Սենայի մանրախիտ ալիքների մեջ ցոլացող խճանկարից բռնել էր Էյֆելյան աշտարակի պատկերն ու այդ պատկերն ամբողջացնելով-ամբողջացնելով, հայացքը դեմ էր ընկել դիք աշտարակին, որ Մարսյան դաշտերում կանգնած էր ընձուղտի պես գլուխն ամպերում, ապա հապճեպ, երկու րոպեով մտել էր խմբագրատուն' գործուղումը ձեւակերպելու եւ... Փարիզից հայացքը մտապահել էր վերջին պատկերը
 Էյֆելյան աշտարակը ընձուղտի պես վեհասքանչ ու անշնորհք ու հիմա, ահավասիկ, ինքը կանգնած էր "հաղթանակած լեռնականների" քաղաքային հրապարակում "խրամատի տղաների" մեջ' ոտքերը քշտած, կարմիր թաշկինակի մեջ մազերը հավաք կապած  լրագրողական հսկա պայուսակը բարալիկ մարմնով պահում էր սալարկից մի մետր բարձրության վրա, իսկ "խրամատի տղաները" մինչ այդ Կարեւոր Դարպասները պահել էին, Հին Մեծ Քաղաքն ազատագրել էին, Հուսո Ճանապարհին տեր էին կանգնել ու ամաչում էին, որ հաղթանակած էին ու հպարտ Փարիզից եկած այդ փխրուն էակի մոտ, որը, պարզվում է, նաեւ լրագրող է ու նաեւ, որ դարձյալ Փարիզ է գնալու... եւ ամաչելուց թաքուն իրար հրմշտում էին ուսերով ու միմյանցից գաղտնի իրար աչքերի մեջ էին նայում ու շարունակում էին ամաչել, իսկ նա' Փարիզից եկած աղջիկը, իրեն այնպես էր պահում, ասես հարեւան բակում լվացք անելը նոր թողել, մի րոպեով դուրս էր թռել փողոց' հերոսների շքերթը բաց չթողնելու գայթակղությամբ ու կարող է հիմա ծկլթուն հրճվանքով ետ փախչի բակ, որովհետեւ այդ հերոսները, ճիշտ է, Հին Մեծ Քաղաքն են գրավել, բայց դե տղամարդ են հաստ բեղերով ու կարող է Հին Մեծ Քաղաքը գրավելուց բացի, մանավանդ դրանից հետո, ուրիշ թաքուն միտք էլ ունենան, իսկ խրամատից եկած տղաներն իրար հրմշտում, իրար առաջ էին գցում, մաքուր մաքրած սալարկի վրա ու արեւը շողշողում էր, իսկ աղջկա տուտերը փորի վրա կապած կապույտ վերնաշապիկի տակից պորտիկը մերթ ընդ մերթ արեւին աչքով էր անում ու տղաներն աչքները կկոցում էին արեւից ու ամաչում էին եւ այդ ամենի
 վրա աղջիկն այնպե՜ս զարմացած էր դեմքի բաց ու հրճվալի իր ժպիտի մասին մոռացել էր ու այնպե՜ս դուրեկան էր այդ զարմանքը, որ պետք չէր ընդհատվեր եւ տղաները չգիտեին է'լ ինչ անեն, աշխարհ տեսած այդ խելացի աչքերից զարմանքը չփախչի. դե, Հին Մեծ Քաղաքն էլ արդեն գրավել էին, թե նորից գրավեն, իրենց հետ որքան էլ նա խնդրում-պահանջում էր, առաջին գիծ աղջկան տանելն էլ երբեք չէին տանի, որովհետեւ վտանգալի էր ու, բացի այդ, հարմարություն-բան չկար, ու, բացի այդ, ի՞նչն էին ցույց տալու. հրացաննե՞րը, նռնակնե՞րը ' ցույց տալու բան չկար, իսկ աղջկա հիացական բերանը կիսաբաց էր ու մանրաճերմակ ատամնաշարը կարմիր շուրթերի միջից երեւում էր ճաքած նուռի հատիկների նման ու մի տեսակ նռան գինու արբեցում կար, թեեւ գինին պակասում էր... այսինքն այդ պահին ու այդտեղ էր պակասում, իսկ տանը կար մառանի կարասում եփվել-նստել էր ու, այնուհետեւ, մինչ տղաներն իրարից առաջ ընկնելով, աղջկան աթոռ էին առաջարկում, աղջիկը լրագրողի պայուսակը միակ մահճակալ-թախտին իր նկարչա-ձայնագրական սարքերի ողջ ծանրությամբ հարմար դրել էր վերջապես ու զարմանում էր գինու կարմիր թափանցիկության վրա ու գավաթների մեծության վրա ու տղաների կարողության վրա, որ այդքան խմում են ու դիք-դիք նստած են Զատկի կղզու իմաստունների պես... ու իր կարողության վրա էր զարմանում, որ մեծ, շատ մեծ բաժակով հավասար խմում է ու փոխանակ արբենա, ավելի է զարմանում այս տարօրինակ աշխարհի , այս գինու ու այս տղաների կարողության վրա եւ դա կարող է այս տարաշխարհիկ օդից, այս գինու թափանցիկ կարմրությունից ու այս տղաների ամաչկոտությունից էր ու անկարելիորեն հրաշալի էր ամեն ինչ- եւ այդ ամեն ինչի, պատերազմող երկրի այդ մութ ու խորհրդավոր գիշերվա, այդ միհարկանի ու գյուղական տան մեջ խրամատի այդ հերոս, կոպիտ ու իրենց հրաշալի լինելուն անտեղյակ տղաները ու տղաներից առաջին հերթին շեկ կապուտաչյան, որի մի շաբաթվա չսափրած, վարազի մեջքի պես ցից խոզանակն այնպես զինաթափող, ապահովություն ներշնչող, դուրեկան կոշտություն ուներ... ու նաեւ մյուսը տասնութ տարեկանը, որ հասցրել էր իր այդ կարճ կյանքում, ով իմանա, ինչքան թշնամի, սակայն այնուամենայնիվ, մարդ էր սպանել առանց աչքը խփելու, բայց դեռ որեւէ կնոջ համ տեսած չկար առաջին անգամն էր ու աչքերը փակել էր ու մշմշում էր, որպես մոր ծծին ընկած երեխա... եւ աղջիկը գլուխը շոյում էր հոգատար ու նրա տղամարդ դառնալու ժամանակի ընթացքն իր համար շոշափելի էր, ինչպես արեւի շողը փոշոտ նկուղում... ու նաեւ հաջորդը'' գերմաներենի գյուղական դասատուն, որ ողջ կյանքում գործը, փաստորեն, Եվրոպայի հետ էր եղել, բայց եվրոպական ոչնչի հետ գործնականում չէր առնչվել, բայց մեծ փափագ ուներ շփվելու եւ սա առաջին կենդանի շփումն էր ' գեղարվեստին մոտեցող կիրթ, պարտաճանաչ քաղաքավարությամբ... եւ Կոստյան' վերջինը, որ խռոված անկյուն էր քաշվել, մոտ չէր գալիս, բայց դա ջոկողություն կլիներ եւ խորթության պես մի բան էր ստացվում, սակայն համառում էր, մինչեւ տղաները "խրամատային ախպերության" փաստարկով նրա չեմուչումը կոտրեցին... եւ մահն ամեն օր աչքի առաջ ունեցող հերոս ու առնական այդ տղաների հոգին ու կերպն զգալու թունդ ապրումից ու նրանց պիտանի լինելու քնքույշ զգացումից աղջիկը երջանիկ էր ու երջանկությունից շաշվել էր եւ նրա անպարագիծ ծիծաղը թախտին ճխում-բոցկլտում էր, ինչպես կրակը այրվող փայտի վրա... եւ Կոստյան համտեսելու այդ շքերթը եզրափակեց վերջապես... բայց եզրափակելն էն բառը չի, որովհետեւ տղաները իրենք խմում էին' նա իր գործին, նրանք խմում էին' Կոստյան... Կոստյայի բաժակը չէր դատարկվում, սեղանին լիքը դրած էր, մինչեւ տղաները թախտից զոռով պոկեցին, տարան իր բաժակի մոտ- բայց դարձյալ չէր խմում, տղաները խմում էին' նա չէր խմում, ասես աթոռին քանդակած- երբեմն միայն ծուռ ժպիտով նայում էր թախտին կուչ եկած' ինչպես երեխան մոր արգանդում, մուշ-մուշ քնած աղջկան, որ մեկեն քնել էր երանության վերջին թառանչը կիսատ, հիացական զարմանքը կիսաբաց բերանին թառած, իսկ Կոստյան, ուրեմն, այդպես չխմեց-չխմեց ու մեկ էլ հայտարարեց ' ես իրա հետ ամուսնանալու եմ… ու կռիվ գցեց տղաների հետ, որ համարձակվել էին իրենց այդպես խոզավարի պահել իր ընտրյալի հետ եւ այնքան կռվեց, մինչեւ տղաներն ակնարկեցին, թե էս մեր պատերազմից ու կռվից վայթե գլուխը պրծացնել, Փարիզ գնալն է մտքինը, որ դավաճանության պես մի բան է, բայց Կոստյան ելքը գտավ, լուրջ ու գործնական վճռելով ու վճռի մասին հայտարարելով, թե կտանի իրենց գյուղը ֆրանսերենի դասատու... բայց դե տղաներն էլ աշխարհի գործից անտեղյակ հիմար չէին- կասկածեցին, որ Կոստյան, երեւում է, կտանի, բայց... աղջիկը վայթե չմնա... ու այդքանի հետ միասին նաեւ ձեռք էին առնում, բայց ձեռք առնելը դեռ ոչինչ, ուժեղը փաստարկն էր, որ իրոք, աղջիկը... ու Կոստյան ուռա՜վ... ուռավ-ուռավ ու նորից պայթեց, թե էդ բանը տղերքը պիտի չանեին, բայց միեւնույն է, ինքը հետն ամուսնանալու է... եւ այնքան ասավ-վիճեց, վիճեց-ասավ, որ տղաները սրան էլ տարան պառկեցրին' քնացրին թախտի մյուս ծայրին ոտնիծոց... իսկ գիշերը համարյա անցել էր, լուսանալու էր, բայց արեւը դեռ չծիկրակած, արեւից ու լույսից ծածուկ, միմյանցից հայացք թաքցնելով, վրիպումն արած խախուտ պառավի պես սուս ու փուս, կորան-գնացին կոշտ ու կոպիտ ու վտանգալի, անօծանելիք իրենց անտեր կյանքին տեր կանգնելու, ուր ոչ Էյֆելյան աշտարակ կար, ոչ "Կոմեդի Ֆրանսեզ". մահն աչքի առաջ ունենալով, բայց թաքուն բախտավորված ու այդ բախտին իրենց անարժան համարելուց մի քիչ նեղվելով, թեեւ ճիշտը որ խոսենք, ֆրանսուհին մի բանի համառ ակնկալիքն ուներ' թունդ ու էկզոտիկ, իրենք էլ մահվան դռնից արձակուրդ եկած տղերք' հո ջութակ չէին նվագելու... ու բացի այդ, եթե արդար լինենք, քսաներորդ դարավերջի այդ փափուկ տաքությունից մի բան էլ իրենց էր երեւի հասնում, թեեւ հասածը կարող է իրենցը չէր, կարող է իրենցն էր ո՞վ է դատավորը... խրամատները գնացին տղաները մեկը շեկ ու կապուտաչյա, մեկը հազիվ տասնութ տարեկան, մյուսը գերմաներենի գյուղական ուսուցիչ ու նաեւ Կոստյան. գնացին, աղջկան թողնելով մենակ եւ աղջիկը- արդեն հորիզոնից մետրաչափ բարձրացած արեւի շողերում լողում էր, ինչպես փետուրները հարդարող հավիկը մոխրի մեջ մտքի ծայրով վերականգնում էր իրականություն դարձած էկզոտիկ այս պատմության խճանկարը, որ ստեղծվեց մի շնչում վարդակակաչների, հիրիկների ու վարդերի մեջ կանգնած զարմանահրաշ "Բագատել"* պալատի պես... ու ճմլկոտում էր ձիգ ու նրա հիասքանչ հորանջը լողում էր ու մնում, ինչպես ստվերը Սենայի հանդարտ ալիքների վրա-Էյֆելյա'ն աշտարակի ստվերը-սքանչելի ու վեհապանծ. ինչպես ընձուղտ, որ վերեւից է նայում աշխարհին ու աշխարհի վրայի այս ամեն ինչին…
 
--------------------------
 
*Բագատել- պալատ Բուլոնյան անտառում, որ կառուցվել է բարձրաշխարհիկ մի գրազի արդյունքում' վաթսուներկու օրվա ընթացքում:
 
ԱՆՊԱՃՈՒՅՃ ՊԱՏՄՎԱԾՔ  
 
Այն ժամանակներից, ինչ ջրի մեջ առաջին անգամ քար գցողն արդեն քարը գցել էր և սկիզբ առած պատմության մեջ գալարները գնալով ահագնագլորում էին համընդգրկուն անկառավարելիությունը… և, դրանից հետո, որ տիեզերական խառնաշփոթը սուր անկյուններն ու կոշտ կողերը մաշելով–մաշվելով հասել էր հավասարակշռված համակարգի, ահա, այդ ժամանակներից ու դրանից էլ հետո, երբ արդեն բանը համաչափություններից ձանձրանալու անկանխատեսելի գործընթացին էր թեքվում ու այդպես մինչև, երբ չափուկ – ձևուկ օրացույցային իր օրն սկսած Քեռին աշխատանքի գնալու առավոտյան քսաներկուրոպեանոց իր գլուխկախ ճանապարհն էր գնում ու, սատանի թե հրեշտակի գործ էր, գլուխը բարձրացրեց… գլուխը բարձրացրեց և ուշ քնած-կանուխ ելած, տուն առնելու դրամը տակավին նպատակ, առայժմ վաթսուն դոլար ամսեվարձ տվող ու պակասող դոլարներից հերթականի հետևից հերթական անգամ տասվեցժամանոց աշխատանքի գնացող ներամփոփ մարդու ինքնըստինքյան իր գնացքն իր իսկ համար անսպասելի ընդհատեց… ընդհատեց, ասաց… ահա, մինչ այդ ասելը, մինչև այդ ասելուն նախորդող պահն ընկած պատմական անչափելի միջանցքում ոչ ոք դեռ չեր տեսել այն, ինչ երևի առաջին անգամն էր և ինչը, չգիտես գլուխն ինչու բարձրացնելով, տեսավ Քեռին ոսկեգանգուր աղջկա հպանցիկ, ինքնանվեր հայացքում, ոսկեջրած ակնոցի ապակիների մեջ ու բարակաշուրթ բերանի վար ծռած անկյունում, այո, Քեռին տեսավ ու տեսածը և հեգնանք էր և աղերսանք և էլի, դրանց հետ խաղաղ գոյակցող մի բան, որ ինքնին այնքան էլ խաղաղ չէր, հստակ տեսանելի էր, թեև անունը դեռ չդրած, անանուն, քանզի առաջին անգամն էր երևի ու առաջին անգամ երևի ինքն էր հայտնաբերում ու այդ բոլորը' ծաղրը, թախծաթախանձն ու այն մյուսը' մի ուրիշ բանը, որ դեմքի լուսուստվերում թպրտում էր հերոսաբար, անվարժ ոտքերին ամուր կանգնել փորձող խիզախ ճուտիկի հանգույն, որ անզոր, բայց զորեղ համառությամբ ինքնահաստատվելով, զավեշտորեն լուրջ, թպրտում է, թպրտում է ու կա… այդպես թպրտում էր ու կար և որի անունն ինքը պիտի դներ երևի առաջինի իրավունքով, բայց ոչ այդպես հանկարծակի, մտածելու բան էր ու ծոծրակը քոր էր գալիս… այդ երեքը…երեքն էլ միևնույն երանգի մեջ էին, նույն գույնով, ինչպես սպիտակով սպիտակի վրա նկար անես բայց նկատելի լինի, երեքն էլ կային ու իրարից այնպես անպոկելի, ինչպես ստվերը պատից ' այդպես ու ինչպես արևի ճառագայթը հայելիով ուղղես արևի վրա ու արևի վրա այդ ճառագայթը երևա այդպես, երեքն էլ ոսկէ գանգուրներով շրջանակված կլոր դեմքին տեսանելի էին, կային ու կայծկլտում էին ոսկեջրած ակնոցի ապակու փայլի պես և բարակաշուրթ–խռովկան բերանի վար ծռված անկյունից ծորում էին… ու վետվետում էին, ինչպես լույսը օրվա նոր կանաչող սաղարթների մեջ ու շիկնած այտերին թրթռում, դողում էին ոտնափախ պատրաստ' ականջը օտար շնչի ձայնին եղնիկի պես. որսորդը շունչն ինչքա՞ն պիտի պահի:
 
Եվ Քեռին ասաց այն, ինչ ասաց.
 
- Մի բան պիտի արվի…
 
Երևի մի խելառ բան, քանզի խելոք բաներն անում են, չեն ասում բան պիտի արվի. բան է' պիտի արվի:
 
Այս անգամ, սակայն, նշանակալից, Քեռին ասաց.
 
- Մի բան պիտի արվի:
 
Հետո, երբ մայթին անմիտ ցցվածի իր տեսքն ակնհայտորեն ուշադրության առարկա էր դառնում, ծոծրակ քորելը թողեց, տանը խռոված–հանդում մոշից հրաժարվողի ինքնազոհ վճռականությամբ ասաց.
 
-էսօր գործի չեմ գնում:
 
Ու չգնաց: Այդ օրը:
 
…Այդպես երբեք չէր եղել:
 
.
 
ՃԻԿ
 
(Бабье лето)
 
...Արեւն արդեն դուր է գալիս, ուրեմն թուլանում է, այո, կամաց թուլանում է ու ամառվանից մայթեզրին դուդուկ նվագողի մոտով անցուդարձողները, անցուդարձողներից ' ամառվա ծեքծեքուն բոցաբացներն օրն-օրի ավելացվող հանդերձի մեջ կրակն անթեղում են արդեն, թեեւ ուշադիր որ նայում ես... Որ նայում ես ուշադիր ու հետո, աչքերդ որ փակում ես...
 
Չշտապող այն մեկն, ահա, որ այնպես է ոտքը զգույշ-հիմնավոր դնում, ասես թաքուն միտք ունի երկրագունդը հրելու է կամ բարակ կրունկով ծակելու է փուչիկի պես... Ճտքապատ ոտքի թաթը, թաթի ելուստը ճկույթի արատից է. երեւի մորուց ճկույթն աջ փախած է, աղջիկ-երեխա' ինչքան են հոգու հետ խաղացել, դեմքին այդ արտահայտությունը - ինձնից ձեռք քաշեք - հոգնած ժպիտի տեսքով դեռ կա, ձեռքով ճանճ քշելու պես: Հիմա տուն որ հասավ, տանը, խոհանոցում, սեղանի առջեւ բոբիկ, իր գործի վրա ճիգ անելիս այդ ճկույթը բացվելու է բարձր ճյուղին ձգվող ուլի կճղակի պես զավեշտական ճիգով, անճոռնի սիրուն...
 
Մյուսը. առավոտ ճիշտ ժամին արթնացել է, թեյնիկը դրել է, սենյակներն օդափոխել է, հարդարանք-բան, հետո դուռը խնամքով կողպել է, բանալին դրսից դրել է շեմքի ոտաշորի տակ ապահով, ամեն ինչը տեղը-տեղին, ամեն ինչին ձեռքը հասցրած ու հիմա պատահական հանդիպած գալիս է ու բերանը կիսաբաց, աչքերը կիսախուփ ժպտում է հոգատար-հասկացող' ես գիտեմ քեզ ինչ է պետք - քեզ պետք է, առանց կամքդ հարցնելու, բռնեմ տկլորեմ, մտցնեմ տաշտակը, օճառն աչքերիդ, լա՜վ տրորեմ, ոսկորներդ գցեմ տեղը մանրամասն, փափկացնեմ-կարմրացնեմ' արյունդ խաղա ու ճերմակ, խշխշան անկողնու մեջ ծածկեմ վերմակը մինչեւ բկատակդ ու... մինչեւ դու պլշած կնայես վերմակի տակից, մինչեւ գալս, հասցնես մտածել' ճիշտ որ - օձը տաքացնողին է կծում...
 
Գուցե օձի համբույրն էլ դա է:
 
Համբույրը: Շրթունքներ կան... Բալենու տերեւի նման, տերեւի թաքցրած բալի պես համբույրը վրան, ինքնանվեր հուշում են' լեզվով վերցրու... Հասել է ու քանի չի կաթել' շտապ մեկին տալու է, քանի համը տեղն է, պիտի տա - պարզ երեւում է, վառեկի պես խուճապահար, առաջին անգամն է, ձուն չգիտի որտեղ է դնելու, բայց աչքերն ասում են' էլ ի՞նչ կուզեիր... Ուզածդ գիտի, բայց, ահա, խույս է տալիս, ահա, անցնում է ու քայլքից նկատելի է, եռանդը մեջը քլթքլթում է, կրակ ունի ու այդ կրակից շորերի նեղվածքի մեջ հետույքի խնձորակները վեր ու վար են անում երկտակտանի մխոցի նման, ասես կաշկանդող այդ նեղվածքից դուրս պրծնել է ջանում, հիմա դուրս կպրծնի-չի հաջողվում... Համենայնդեպս, մինչեւ տեսադաշտից կորչելը ջանքն արդյունք չի տալիս: Կասկած չկա սակայն, գլուխ է բերելու ու շորերից ազատագրված մորեմերկ, անտեղյակ, որ նայող կա, կանգնելու է մեծ հայելու առջեւ  լայնաշունչ, անկաշկանդ-ձեռքերով շեկ վարսերը հավաքելու է ծոծրակին ու վեր գնացած արմունկներին հետամուտ կրծքերը ձգվելու են վեր, պտուկները մի գծի վրա հարթաչափի աչքերի պես աջ-ձախ տարուբերելով-անփույթ, լղոզուն կարմիր, ասես երեխայի նկարած, տռուզ պտուկները... Ահա այդպես: Այնինչ... անցավ ու այդ ամենն այլեւս կամ լինելու է, կամ չի լինելու. խնձորաձեւ հետույքի թշերի պես սիրտդ վեր ու վար անող հուշը' հիշատակ:
 
Դուդուկ նվագողի գործը լավ է: Դուդուկ նվագողն իր դուդուկն է նվագում ու դուդուկ նվագելով տարված, շուրջը ոչինչ չի տեսնում ու սիրտը խաղաղ է եւ խիղճը հանգիստ, քանզի ուրիշի կնոջ ոչ աչքերի մեջն է նայում, ոչ քամակին. մի տեսակ, ոչ մեկի մտքով դեռ չի անցել որեւէ կնոջ քամակին նայելով դուդուկ փչել: Այնինչ մեր այս դուդուկ փչողն իզուր չի նայում. եթե նայեր, անպայման կնկատեր - երկու քայլի վրա աշխույժ զրույցի բռնված կանանցից մեջքով իրեն կանգնածի հետույքը ճիշտ դրված տանձի ձեւ ունի. Մի՞թե տանձի ձեւը վատ ձեւ է, որ հայացքդ դարձնես: Ընդհակառակն, ամուր, պինդ նստող ձեւ է: Զրույցով տարված, կինը շարժումներ է անում ու բոլոր այդ շարժումները տանձի շուրջն են. տանձն, այնինչ, խարիսխի պես հիմնավոր է ու անշարժ:
 
Ընկերուհին շատ բան իմացողի տեսք ունի - ասա այդքան բանն ինչիդ է պետք, որ իմացել ես - գիտի ու հիմա պահն է, բայց բերանը չի բացում, ասելիքն եկել, դեմ է առել սեղմած շուրթերին, թշերը փքվել են ու դրանից աչքերն այնքան են սեղմվել-սրվել, ասում ես հայացքով երկաթ կկտրի: Բայց սիրվելու իր ձեւն ունի անկասկած. երեւի դիմանա-համբերի-դիմանա ու պայթի: Կարող է չկպած ' պայթի-բոլոր գծերը մի տեսակ ուռած կլորավուն են. հոնքերը բարակ-բարակացրել է' կոպերն ուռուցիկ են թվում, կիպ փեշը կարճ է ազդրերն ուռուցիկ երեւում են, շրթներկը հաստ ու կլոր է տարել' շուրթերն ասես մանդարինի երկու թմբլիկ շերտ իրար վրա, թելագծերն էլ նշմարելի են սեւին միտող մուգ կարմիր... Սվիտերն այնքան սեղմ է, կրծքերը... Կրծքերն, իրոք, փարթամ են: Բարակ մեջքի վրա այնքան փարթամ են, ասում ես' հետույքն ու ուսերը ետ թողած, մեջքն անխիղճ բարձված ձագ ավանակի պես ճկվել է ու հիմա փորը գետնին կտա, բայց դիմացկուն է ձագ ավանակի պես ու փորը գետնով չի տալիս, իր բաժին տանելիքը կրում է հպարտորեն ի ցույց, որպես կուսության հավաստիք կարմիր խնձորը:
 
Երեւի վերջին մոդան իրենց հագածն է: Զրուցում են անցնող հայացքներին անտարբեր, մնացյալ աշխարհին անհաղորդ, ասես նորաձեւության սրահի ցուցափեղկում' շրջապատից բարձր ու բարձրաշխարհիկ:
 
Բոլորը...
 
Բոլորի մեջ կրակ կա ու կրակի լեզվակները ներսից բարձրանում, երբեմն հասնում են աչքերին ու աչքերի մեջ խաղում են երբեմն-երբեմն - շեկ թե մրահոն, խրտնչող թե գործնական, կարճափեշ, երկարամազ, շուտ նեղացկոտ, ոտքը դուրս, ակնոցավոր, ծիծաղկոտ, աչքաբաց, պարզասիրտ, խոչընդոտ չճանաչող, սիրառատ, կապույտ երազը թարթիչներից կախ, քիթը ցից, հնազանդ, մանկապարտեզի վարիչ թե ջութակ նվագող, ինքնամատույց թե անմատչելի... բոլորը, բոլորը' լրիվ ու ամեն մեկն առանձին-առանձին, անթեղած կրակ ունեն... ու, որ մտածում ես, այդքան տարատեսակ, այդքան անհամար ու մարդուս կյանքն այսքան կարճ, որ մտածում ես' ախր կարող էր, չէ՞... Բայց ոչ, դրանցից ոչ մեկի բոցը դու չես բորբոքելու - ահավոր բան է, որ մտածում ես - այդքանից ոչ մի լուցկու հատիկ, վստահորեն, դու չես վառելու եւ բռնկվելուց առաջ այն չի ապշի.
 
- Ճի՞կ...
 
Զրուցող կանանց ավելի մոտ, դուդուկ նվագողը, չգիտես ինչու, սառավ մնաց, դեմերես կանգնած փարթամը, սակայն, մի հատիկ այդ բառից ' ճիկ, կրակն այտերին առավ ու բռնկվում էր արդեն, թեեւ աչքերը պաղ էին ու կլորացած ու հստակ, ցրտեր գուժող պարզկա լուսնի պես, ընկերուհուն ասաց.- Տեսա՞ր դրան...
 
Մյուսի, ընկերուհու հոնքերի մեջ շինծու գորովանքով կատվի հոգու հետ խաղալու փնջիկի պես մի բանի սաղմ էր խլրտում, որ դեռ չգիտեր ծիծա՞ղ ծնվի, թե՞ քամահրանք, ասաց.- Ո՞րն էր, դուդուկ նվագո՞ղը...
 
- Չէ,- ասաց արագ կողմնորոշվածը,- մյուսը, էն, պատի տակ վեր ընկած փսլնքոտ ապուշը. ասես մարդու չիր լինի,- ու մատով ցույց է տալիս ու մատի ծայրին արյան թարմ կաթիլի պես ներկը փայլում է սուր եղունգի վրա:- Երազում կորեկ է տեսել ճնճղուկը:
 
Այդպես էլ ասաց, ասֆալտ հարթող գլդոնների նման կրծքերին ծանր նստած հայացքով դանդաղ անցնելով:
 
...Իսկ արեւն, այնուամենայնիվ, մի օր մարելու է ու թեկուզ լինես այս աշխարհի ամեն ինչին ձեռնահաս հզոր, մի օր գալու է համատարած ցուրտը... արդեն գալիս է: Ու փրկություն չէ կուչ գալը, որպես աշխարհից քո հասանելիքն ամփոփող գլխարկիդ մոտ կծկված մի բուռ մուրացկան, ահա, որ համարձակություն ունեցավ, բայց երեւի պիտի չասեր' ճիկ:
 
 
ԵՐԵՔ ՊԱՐՊՎԱԾ ՇԻՇ
 
Նեղ փողոցի մի կողմում պուրակն էր, մյուսում խանութը ու մթերային այդ խանութի մայթին խշխշան տոպրակը թևատակած, աչքերն անհանգիստ ման ածող կինը ու երբ կորամեջք մեկն ու մյուսը կախքիթ` երկուսով խանութից ելած, առաջացած տարիքի հետ չհաշտվածի իրենց եռանդուն քթքթաքայլով անցնում էին, իրենցից մեկն ասաց` կա բոզ ու կա շա՜տ բոզ… չբռնած ձկան չափը ցույց տվող պարծենկոտ ձկնորսի հանգույն ձեռքերը տարածեց ու մինչև փողոցն անցնելը չափը գնալով մեծանում էր ու արդեն շա՜տ շատ մեծ էր, Կորամեջքի թևերն իրենից ետ էին մնում արդեն ու ասես թռչնաճախրի էր պատրաստվում և քայլերն ավելի լայն ու անհամաչափ էին ստացվում, մինչև պուրակի մայթը. մայթեզրին պիտի գայթեր ու հավասարակշռությունը պահելու համար ձեռքերի տարածած վիճակը շատ հարմար էր, բայց մի ոտքի վրա կիսապտույտ այնուամենայնիվ արեց` Կախքիթը գալիս էր ու դահուկորդի պես գարեջրի շշերը բռնած ձեռքերի մեջ մանր ծիծաղում էր` հի°-հի°-հի° … ու ծիծաղի մեջ ջահելությունից հիշվող իր կարողությունների մնացորդային ողջ պաշարն էր` մտածված խախտումից էժան պրծածի ինքնահավան բավականությունը, պատշաճության համար ամոթի զգացումով թափանցիկ շղարշած, թեպետ ձևական այդ քողարկումն իրեն ակնհայտորեն պետք չէր, ինչպես վարտիքը կրկեսի կապիկին… բայց ընկերոջ ձեռնահարած թեման սովորույթի ուժով այդպիսի արձագանք պիտի ունենար, առաջներում այդպես էր ու իմաստ ուներ, հիմա պարապ կապկումն էր ի դեմս տոպրակավոր կնոջ, որ ա՜յ քեզ բան, մայթից իջել, գալիս էր պատշաճ հեռավորության վրա~ չես ասի հաստատ քո հետևից է գալիս, բայց գալիս է ու կանգնես` երևի տա-անցնի, մի հնարավորություն, որ արդեն պուրակում ուներ` նստարանի մոտ երբ Կորամեջքն ու Կախքիթը կանգնեցին… բայց չօգտագործեց, պատշաճ հեռավորության վրա, ոտքը կախ, շորորում էր և Կորամեչքի հաստակնոցավոր աչքերը փայլում էին անկարելի մեծ խաղալիքին դեմ ընկած երեխայի պես` խաղալիք է, լավ է, բայց խաղալու հարմար չէ, իրեն չի վերաբերում, այնուամենայնիվ լավ է, որ կա այդպիսի խաղալիք ու որ նայես` կասես խաղալու համար է, այդքանը… Իրենց ծրագրում հիմա դա չկար, Կախքթի տենդագին ամուր բռնած շշերի գարեջուրն էր ամբողջ ծրագիրը, որ պիտի խմվեր աչքից հեռու, ամոթից խուսափուկ մի տեղ, ուստի ավելի խորացան պուրակի ստվերներում, ուր վերջապես կարելի լիներ շշերը բացել, մնում էր բացիչի հարցը, որ հարց չէր, նստարանի պռունկը փորձած միջոց` ունեին… բայց պարզվեց տոպրակով կինը դեռ կա ու ծառի բնին հենված, չնայելով նայում է նույն պատշաճ հեռավորությունից… Դա խանգարող հանգամանք էր. մի շիշ գարեջուր պիտի խմեին ընդամենը` հասել էին պուրակի վերջին, քիչ էլ գնային` զուգահեռ փողոց էին ելնելու, Կորամեչքն ասաց` կրակն ընկանք, ախր շա՜տ… ու ձեռքերն այդպես թռչնաթևերի պես վերստին տարածելով, պարտադրված ծիծաղն իրենց բեռ արած, պտույտ տվեցին ծառերի հետևով, թփերի տակ ծկլթածիծաղ խլրտացողներին հազիվ չտրորելով, շարժվող ստվերներին քսվելով, թփերը շրջանցելով…
 
Լուսավորված ծառուղի որ պիտի ելնեին` երեկոյան լույսերից քիչ հեռու կինը կանգնած էր, տոպրակն էլ թևատակին… ու անթաքույց տագնապ ուներ թե բարկություն, նայում էր ու ակնհայտ նայելով էր նայում և Կախքիթն ասաց` մի բան անենք դրան… Դրանից Կորամեջքն առավել կորացավ, թեև ցուցադրական իր ծիծաղն ավելի ցցուն հնչեց ու անկապ ծիծաղից էր, թե սպասողական լարումից… փախավ: Եվ որովհետև գարեջուրն իր ձեռքին էր, վերցրել էր բացի` բացելն իր գործն էր սովորույթի համաձայն, գարեջուրն առած փախավ և Կախքթին բան չէր մնում քան գարեջրի շշերն առած փախչող ընկերոջը հետևել, որ ևս մի պտույտ բոլորեց, մինչև հարմար տեղ գտան. տեղը գտան թավուտ թփերի մեջ շատ հարմար, թեև առանց նստարանի… Նստարան չկար, բայց աչքից հեռու հանգիստ տեղ էր ու գարեջուրն էլ մեկական շիշ… Երկար չտևեց: Կորամեջքն ասաց` բայց լա¯վ պոկվեցինք… ու ասածը ընկերոջ գոհունակությանն արժանացավ` հի°- հի°… ստացվել էր, գարեջուրն էլ խմել էին ու խմած գարեջուրը մի պստլիկ արկածի գնալու համարձակություն ու մղում տալիս էր, Կորամեջքն ասաց` մեկ էլ փորձենք… Կախքիթը կյանքից կշտացածի իր ծիծաղը ծիծաղելով, ասաց` քաշենք թփերի մեջ… փախչենք: Ինչ- ինչ, փախչելը մի անգամ հաջողվել էր. հնարավոր բանը ինչու՞ մեկ էլ չանեին, մանավանդ ուրիշ ի՞նչ էին անելու` պարապ էին ու գարեջուրը արդեն խմած…
 
Դե ծիտը որտե՞ղ պիտի լինի` բնին մոտ… ու իրոք, կինը դարձյալ մթերայինի իր մայթին էր ու իրենց հայտնվելուց դեմքին դառնություն նկարվեց: Դա շատ ծիծաղելի թվաց ու երբ մոտովն անցնում էին, Կորամեջքն ասաց` ախր շա՜տ… Եվ որովհետև շատ ակնհայտ էր կնոջ աչքերին նայում, կնոջը թվաց խոսքի կեսը չի լսել, սպասեց հարցական-ուշադիր, մինչև Կորամեջքն ասաց` շա՜տ մեծ… պուրակ է… Ու կինը կարծես համաձայն էր, միայն թե, դատարկ տոպրակը թափահարելով, ասաց` երկու շիշ գարեջուր էր ունեցածներդ, մոտիկ մի տեղ խմեիք… հիմա դատարկ շշերը ի՞նչ իմանամ ուր եք գցել…
 
Ու մայթի վրա երեքով կանգնած էին ու անելիք չկար, պարապ կանգնած էին:

«Նիդերլանդական օրագրի» Հայաստանյան այցելության տպավորությունների մասին (2012թ.)

18.11.2015 21:25
 
 

 

Գովեստի շատ խոսքերից անմասն չի մնացել Նիդերլանդական մամուլը:

Կազմակերպությանը ներկայացնելուց զատ շատ թերթեր ուղղակի Հայաստանին

վերաբերվող տեղեկություններ են զետեղել' Հայաստանի քարտեզի հետ մեկտեղ ներառելով ԼեռնայինՂարաբաղը:

Dear Angel-Ի ՄԱՍԻՆ

Սփյուռքում ապրող հայ մարդիկ տարբեր են մտածելակերպով ու իրենց աշխարհաընկալմամբ: Ոմանք նյութապես իրենց ապահովելով ձեռնպահ են մնում հայանպաստ գործունեությունից, ավելին' անգամ իրենց զավակներին հեռու են պահում հայեցի դաստիարակությունից:Շատերը սակայն, ինտեգրվելով օտար երկրի վարք ու բարքին, մտածում են. ի՞նչ օգտակար գործ կարելի է անել հայրենիքի ու սեփական խղճի հանդեպ:Բարեբախտաբար այդպեսիները շատեն:   Միայն նրանց պետք է համախմբել ազգայինի շուրջ, օգտակար գործողության բարձր գործակից ստանալու համար: Այդպիսի նվիրյալներից մեկը ' օգնություն հայ մանուկներին նիդերլանդական Dear Angel կազմակերպության հիմնադիր Փերի Կնյազյանն է, ով անգամ իր ողջ ընտանիքի կազմին,շրջապատին վարակել,մոբիլիզացրել է բարեգործության շնորհակալ գործին:

Տարիներ առաջ էր,երբ Նիդերլանդների Զելանդ մարզում ապրող և ուսանող երեք հայ աղջիկները' Փերինե և Մերի Կնյազյանները , Լիլի Գազարյանը, ոգեշնչված մտահաղացմամբ սկիզբ դրեցին այս կազմակերպության ստեղծմանը , որի հիմքում դրված էր հայ մանուկներին օգնելու ձեռնարկը: Ինչը՞ մղեց աղջիկներին իրենց սուղ ժամանակը նվիրել հայ մանուկներին,լինել նրանց կողքին: Աղջիկները երեքն էլ փոքր էին, երբ ականատես դարձան սպիտակյան երկրաշարժի ցնցումներին, նրանց մանուկ հոգիներում խոր հետք թողեց որբացած և անտուն մանուկների բազմաթիվ ճակատագրեր: Նիդեռլանդներում գրանցած նրանց կազմակերպությունը կոչվեց Dear Angel(Բարի Հրեշտակ) : Չնայած Հայաստան օգնության առաքման կազմակերպչական դժվարություններին,ամեն անգամվա նրանց հայթհայթած անգամ փոքրիկ օգնությունը հոգևոր բավարարվածության և օգտակար լինելու բարի լիցքի է մղում նրանց:Ամենադժվարը սկզբում էր, երբ հոլանդական կազմակերպությունների ցանկում գրանցվեց Dear Angel-ը:Ինչպե՞ս կազմակերպել օգնությունը հայ երեխաներին, երբ հենց իրենք, կազմակերպության անդամներն էին բախվում զանազան բյուրոկրատական խոչնդոտների' սկսած ուսման վճարման,վերջացրած նեղ անձնական ֆինանսական խնդիրներով: Այնուամենայնիվ աղջիկները չընկրկեցին դժվարությունների առջև : Առևտրական հիմնարկներից և խանութներից հայթհայթեցին բավական հագուստներ ու կենցաղային իրեր:Այն փաթեթավորելուց հետո առաջ եկավ առաքման խնդիրը:Այս հարցերն էլ լուծվեցին' բանակցելով բելգիական մասնավոր կազմակերպությունների հետ, առկա եղան մաքսային խնդիրները... ու այսպես շարունակ:

Արդեն չորս ավելի տարիներ են անցել այդ օրից:Գովեստի շատ խոսքերից անմասն չի մնացել Նիդերլանդական մամուլը:Կազմակերպությանը ներկայացնելուց զատ շատ թերթեր ուղղակի Հայաստանին վերաբերվող տեղեկություններ են զետեղել' Հայաստանի քարտեզի հետ մեկտեղ ներառելով Լեռնային Ղարաբաղի մեծադիր քարտեզները:

  

Dear Angel-ի շատ բարեկամներ օգտակար են լինում, երբ Հայաստան այցելելիս իրենց հետ լրացուցիչ երեխաների համար իրեր են տեղափոխում:Նրանցից մեկը' Լուսյան է (լուսանկարում ) :

 

 

Հաագայից մինչև Երևան


Հայաստան գնալու օրը Նիդերլանդների 12 մարզերից մեկից,որը գտնվում է երկրի հարավ-արևմուտքում և անվանվում է Զելանդ, բառացիորեն ընկղմված է Հյուսիսային ծովի ջրերի մեջ , նախ պետք էր կտրել 200 կմ 'հասնելու Հաագա, Հայաստանի դեսպանատուն, մուտքի վիզաները վերցնելու, ապա հետընթաց կատարել կրկին դեպի հարավ' Բրյուսել, Զավենթեմի միջազգային օդանավակայան Պրահայով Երևան մեկնելու համար:Այդքան ճանապարհ չհաղթահարելու համար,իհարկե կարելի էր նաև մուտքի արտոնագիր ստանալ հենց Երևան հասնելուն պես' օդանավակայանում,բայց տարանցիկ չվերթը' Պրահայով,նաև կապված ուղեբեռների հետ, ավելորրդ ստուգումների ու ձգձգումների առիթ կարող էին հանդիսանալ, մանավանդ այդպիսի դեպքեր եղել են Չեխիայում, երբ պատճառաբանել են, որ փաստաթղթում չկա Հայաստան գնալու վիզա: Դե արի ու չեխերին բացատրի, թե դա հնարավոր է անել Երևանում: Ավիաընկերություններն իրենք են պատասխանատվության ենթարկվում չնախատեսված ուղևոր տեղափոխելու համար, ուստի մեղադրել նրանց ավելորդ զգուշության մեջ չի կարելի,մանավանդ,որ չգիտեն թե կոնկրետ որ երկրի օդանավակայաններում և ովքեր կարող են երկրի մուտքի արտոնագրեր ստանալ: Հենց Վիզաների դյուրացման հարցն արդիական թեմա է և կարծես թե դրական լուծում է ստանում: Նախորդ օրը' հոկտեմբերի 18-ին, Բրյուսելում ԵՄ-ում ՀՀ ներկայացուցչության ղեկավար, դեսպան Ավետ Ադոնցը և Եվրոպական հանձնաժողովի ներքին գործերի գլխավոր տնօրեն Ստեֆանո Մանսերվիսին նախաստորագրեցին Հայաստանի և Եվրոպական Միության միջև համաձայնագիր, ըստ որի 2013 թականին հին աշխարհամասի բնակիչներին հարկ չի լինի դեսպանատներից մուտքի վիզաներ ստանալ:Առանց վիզա ևրոպացիներին իրենց երկիր առաջինն արտոնել է' ՈՒկրաինան,որից հետո Մոլդովան, ապա Վրաստանը, հիմա էլ 'պատրաստվում է Հայաստանը: Օրենքն ուժի մեջ կմտնի խորհրդարանների վավերացումներից հետո, դյուրացված արտոնություններից կօգտվեն նաև Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները, օրինակ հայկական սփյուռքի կառույցների կողմից կազմակերպվող միջոցառումներին մասնակցելու համար,Շենգենյան մուտքի արտոնագիրը կարժենա 35 եվրո,անվճար ' մի շարք կատեգորիաների քաղաքացիների, այդ թվում` երեխաների ու թոշակառուների համար: Ըստ մեզ, արդարության տեսանկյունից թեև սա հավասարազոր չէ Հայաստանի քաղաքացիների հանդեպ,այնուհանդերձ էլի լավ հնարավորություն է մեր հայրենակիցներին Եվրոպա այցելելու համար:

                                        

                                                     Նիդերլանդների թագավորությունում Հայաստանի

                                                      Հանրապետության արտակարգ և   լիազոր դեսպան

                                                      Նորին Գերազանցություն Ձյունիկ Աղաջանյանը Հայաստանի

                                                       անկախությանը նվիրված միջոցառման ժամանակ:

 

Oգնություն հայ մանուկներին Dear Angel նիդերլանդական կազմակերպության տնօրեն Փերի Կնյազյանին, ով շատ սիրում է երեխաներին և առատ ձեռքերով է մեկնում նրանց մոտ ' ընդունեց ու իր օգտակար խորհուրդներով քաջալերեց Նիդերլանդների թագավորությունում Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպան Ձյունիկ Աղաջանյանը:Նա մեծածավալ ու ջանադիր աշխատանքով հետամուտ է լինում հայ համայնքն ամրակուռ ու միասնական դարձնելուն:Նիդերլանդներում ապրող բոլոր հայերն են սիրում դեսպանին և ամենադրական կարծիքն արտահայտում նրա գործունեության մասին: Ի դեպ բացառիկ,նաև հազվագյուտ երևույթ , երբ դեսպանին բոլորն են ճանաչում և այդչափ ժողովրդական մոտեցում ցուցաբերում: Օրերս Հայաստանի հանրային հեռուստատեսության «Օտար, ամայի ճամփեքի վրա» ծրագիրը դեսպանի և տեղի հայերի աջակցությամբ մեկի փոխարեն միանգամից 2 ֆիլմ է թողարկել Ամստերդամի մասին,Ֆիլմաշարի ստեղծագործական խումբը լրացուցիչ մեկ առանձին ֆիլմ էլ նկարահանել է տեղի հայ համայնքի գործունեության մասին:Ֆիլմաշարի հեղինակներն իրենք են խոստովանել , որ սա իրենց 10 տարվա առաջվա տեսած երկիրը չէ;Այսօր ամենուր է Նիդելանդների հայ համայնքի թարմ շունչը:Դա ի շնորհիվ նաև դեսպանի: Ֆիլմն ունենալու է »Հայկական Նիդերլանդներ» խորհրդանշական վերնագիրը:

 

Երևան մեկնելու համար ամեն դեպքում կուզեինք օգտվել հայկական ավիափոխադրող ընկերությունից: Նախ դա կլիներ ուղիղ չվերթ' ինչպիսին Ամստերդամից ամիսներ առաջ իրականացնում էր«Արմավիան», հետո էլ ճանապարհածախսը կներգրավեր հայրենական բյուդջե, որն էլի ինչ-որ բան է անկում ապրած Հայաստանի էկոնոմիկայի համար: Դժբախտաբար անորոշ է հայկական «Արմավիայի» ճակատագիրը,որը դժվար օրեր է ապրում, ուստի ընտրեցինք այլընտրանքային տարբերակ' «չեխական ավիաուղիները», որն ամուր հաստատվել է Հայաստանում և իր գրասենյակն ունի Երևան քաղաքում:Սպասարկումն էլ վատը չէ, թեև անցյալ տարի այդպես էլ չփոխհատուցվեց իրենց իսկ կողմից վնասած մեր ճամպրուկը' չնայաց գոնե վերանորոգման խոստումներ տվել էին:Ինչևէ: Ինքնաթիռը Ռումինիայի օդային տարածքով երկայնությամբ հատեց Սև ծովը մտավ Թուրքիա և մեկ ժամ էլ չանցած բարեհաջող վայրեջք կատարեց Ամենայն Հայոց մայրաքաղաքում:

 

Երբ ինքնաթիռի անձնակազմին հրաժեշտ ես  տալիս և մյուս ուղևորների հետ շարժվում   առաջ' մինչև շարժական թունելի վերջը , որտեղից   սկսվում է օդանավակայանի մուտքը ,այստեղ էլ տեսնում ես համազգեստավոր, մռայլ դեմքերով խմբված մարդկանց, կենտրոնացած խոժոռ ու  դժկամ հայացքներով, նկատե՞լ եք :Կարծես ինչ-որ բերդից փախած մեկին են փնտրում: Մեղմ ասած ժամանող մարդկանց առաջին տպավորության համար սա հաճելի չէ:Նման տեսարանն հատուկ է միայն Երևանին, քանի որ մեր տեսած և ոչ մի քաղաքների օդանավակայաններում ուղևորներին շփոթելու աստիճան վերից վար այդպես չեն «զննում»:Ժամանման ընդարձակ սրահում պատկերն այլ էր, երբ առանձին-առանձին կանգնաց բարեհաճո երիտասարդ տղան, կամ աղջիկը ժպտադեմ հայացքով ողջունելով, մարդկանց ուղորդում են փաստաթղթերի ստուգման սրահը, կամ էլ ծերերին ու երեխամայրերին այնտեղ սպասարկելու արտահերթ հնարավորություն տալիս:

 

Այժմ անցագրային կետերի աշխատանքների մասին:Այստեղ ևս դրական միտումներն առկա են, բարելավվել է սպասարկման որակն ու վերաբերմունքը մարդկանց նկատմամբ: Վերաբերմունքի մասին:Կար ժամանակ, երբ անցակետերում չինովնիկները խոչնդոտում էին մարդկանց մուտքը երկիր,այն պարագայում,երբ ևրոպայի մեր հայրենակիցներն ունեն Հայաստան մուտք գործելու թույլտվություն (ՀՀ դեսպանատների կողմից վավերացված վիզաներով) և ևրոպական իշխանությունների վավերացմամբ, ստանդարտներին համապատասխանող օրինական ճամփորդական փաստաթղթեր:Օրինակ ուղևորը հարցաքննության էր ենթարկվում,տրվում էին անհարկի հարցեր, փորփրվում էր մարդկանց անցյալը: Մինչդեռ բոլորին է հայտնի, որ մեր շատ հայրենակիցներ երկրաշարժի ու Խորհրդային Միության փլուզման հետևանքներից հետո, սովի ու ցրտի տարիներին ստիպված եղան հեռանալ երկրից:Այսօր նրանք տարբեր խողովակներով օգտակար են հայրենիքին: Նրանց այցը Հայաստան պետք է գնահատել և խրախուսել: Սփյուռքի հայերն են, որ անհրաժեշտ պահերին համախմբման գեղեցիկ օրինակ են մատուցում: Որքա՞ն ոգեշնչող էր, երբ

                                              Մեր այս կոլաժը մարդասպանի մասին տեղ է գտել մեկ տասնյակից ավելի մամուլի օրգաններում:

                                                                             

 

                                                         Նիդերլահայերը այս առիթով արել են բազմաթիվ հայտարարություններ, հանդես եկել քաղաքական դիրքորոշմամբ:

 

աշխարհի,այդ թվում Հոլանդիայի ու Բելգիայի հայերն իրենց բողոքի հուժկու ձայնը բարձրացրեցին մարդասպան, Հունգարիայում ցմահ ազատազրկման դատապարտված Ադրբեջանի Զինված ուժերի սպա Ռամիլ Սաֆարովին Ադրբաեջան արտահանձնելու կապակցությամբ,կամ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի դրամահավաքների համերաշխ մասնակցությունը:Ի դեպ Ադրբեջանի ու Թուրքիայի նախագահները չեն հանդուրժում հայ սփյուռքի կազմակերպված ներկայությունը: Ավելին' Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևն ամեն քայլի դիմում է ընդլայնելու ադրբեջանցիների ներկայությունը Եվրոպայում:Ընդհանրապես էմիգրացիոն քաղաքականության ոլորտում հրաժարվում է բանակցել Եվրամության երկրների հետ,այդ կապակցությամբ ցուցումներ են ստացել դեսպանությունները, հետ չեն ընդունում Ադրբեջանից Եվրոպա ապօրենի ներգաղթածերին:Ադրբեջանում նույնիսկ սահմանվել է արտասահմանում ապրող ադրբեջանցիների օր:

Վերաբերմունքը ' հատկապես Հայաստան մուտք գործող և հեռացող մեր հայրենակիցների նկատմամբ պետք է ադեկվատ լինի Հայաստանի Հանրապետության ղեկավարի դիրքորոշումին,որոնցից մեկը'սփյուռքն ու հայրենիքը պետք է միմյանց շարունակություն դառնան:Օդանավակայանի սահմանային և մաքսային կետերում այժմյան բարեփոխումները պետք է վերագրել մեր երկրի ղեկավարի հետևողական աշխատանքին,հուսանք անժամկետ: Մենք հզոր ենք միասին:

Վերջին մեկ տարում հաճելի բարեփոխված գտանք «Զվարթնոց»-ը:Հին շենքն  այլևս չի գործում,նոր տերմինալը զբաղեցնում է 34 հազար քառ. մետր մակերես: Կան կառավարական եւ վիպ-գործառնական սրահներ, նոր ավտոկանգառ` 20 հազար քառ.մետր տարածքով: «Զվարթնոցն»ունի ժամանման եւ մեկնման նոր սրահներ: Ընդհանուր ներդրումների ծավալը կազմել է 160 միլիոն դոլար:

Համալիրը նախագծված է միջազգային բոլոր չափանիշներին համապատասխան, տարեկան 3,5 միլիոն ուղեւոր սպասարկելու հնարավորությամբ: Հարավային Կովկասում միակ միջազգային օդանավակայանն է, որ համապատասխանում է P վարկանիշին:

«Զվարթնոց» օդանավակայանի ժամանակակից տերմինալը:

 

Գիշերվա շողերի լուսավորության ներքո փայլփլում էին նորաշեն տերմինալի գույներանգ ապակյա մակերեսները,որոնք շուրջ բոլոր սփռելով գույնզգույն լույսի երփներանգները ուղղակի լավ տրամադրություն էին ապահովում: Գիշերային «Զվարթնոցն» իր նորօրյա տեսքին համաշունչ գեղեցկուհի է, հոյակերտ մի կառույց, լավագույն նվեր հայ և օտարերկրյա ուղևորներին: Մեզ հաճելի անակնկալ էր մատուցել երիտասարդ խոստումնալից դերասան Զավեն Գեւորգյանը, ով մեզ դիմավորեց օդանավակայանում' վարդե ծաղիկների զամբյուղ նվիրելով Dear Angel-ի տնօրենին:Ճանապարհին Զավենը պատմեց, թե որքա՞ն կարճ ժամանակահատվածում Երևանի ճանապարհներին նոր տեղադրված տեսախցիկներն իրենից որչափ գումար են կորզել, նաև հիշեց նիդերլանդներում դեռ այս տարի(2012թ.) ապրիլի 27-ին եւ 28-ին, Դեն-Բոս եւ Ամստերդամ քաղաքներում օգնություն հայ երեխաներին նիդերլանդական Dear Angel կազմակերպության նախաձեռնած բարեգործական համերգ-երեկոյի մասին: Զավենից բացի, ով հայտնի է «Շանթ» հեռուստաընկերության «Բանակում» ֆիլմից (Գարիկ),հոլանդահայերին հյուր էին հումորային ժանրի արտիստ, ռեժիսոր Լեւոն Բեգլարյանը («Այո» շոու) եւ երգչուհի Գայանե(Անգել) Մարտիրոսյանը :

 

Հայաստանյան արտիստների գովազդային տեսահոլովակներից մեկը:

 

նրանց ելույթները տեղի ստեղծագործական խմբերի հետ սիրվեցին եւ ընդունվեցին հայ եւ հոլանդացի հանդիսատեսների կողմիցՙ արժանանալով  ջերմ ծափողջյունների: Ամենից կարեւորը նրանց թարմ ասելիքն էր:«Շանթ» Հեռուստատաընկերությանն էլ մեր կողմից մեծ շնորհակալություն ինֆորմացիոն հովանավորչության համար,ինչպես նաև «Ազգ» թերթին  հոդվածներ տպագրելու համար:

https://www.youtube.com/watch?v=SUegVuY6JdQ

 

Զավեն Գևորգյանը մանկությունն անց է կացրել Ռուսաստանում:Նույնքան ջերմ ու կարոտած է սիրում Հայաստանը' ինչպես բոլոր սփյուռքահայերը:Հատված նրա ելույթից:

 

Փարիզում Զավեն Գևորգյանը փողոցում նույնքան գրավեց մարդկանց ինչպես բեմում:

https://www.youtube.com/watch?v=qNFTAK87ncU

Զավենը խոսելով իր ծրագրերից, պատմեց,որ այժմ դասավանդում է հեռավոր մարզերից մեկում, պատրաստվում է նկարահանվել «Շանթ»-ի մի հեռուստասերիալում: Իհարկե որոշեցինք հանդիպել և հետաքրքրվել նաև Լևոնի և Գայանեի հայաստանյան գործունեությամբ:Նրանց մասին կպատմենք հետո:

ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ ՄԵՐ ԲԱՐԵԿԱՄՆԵՐԻ ՀԵՏ

Առավոտյան զանգահարեցինք ՀՕՖ-ի «Երեխաների աջակցության կենտրոն» հիմնադրամի գործադիր տնօրեն Միրա Անտոնյանին:Թեև տեղեկացանք,որ նա հենց նույն օրը պատրաստվում է մեկնել Բուխարեստ գործուղման,այնուամենայնիվ սիրով պատրաստակամություն հայտնեց  իր սուղ ժամանակից մեզ տրամադրել : Հանդիպեցինք Երևանի պետական համալսարանում, որտեղ նաև դասավանդում է:

Լուսանկարներում:- ՀՕՖ-ի «Երեխաների աջակցության կենտրոն» հիմնադրամի գործադիր տնօրեն Միրա Անտոնյանը' ձախից, նրա օգնական Մանանե Պետրոսյանը և նիդերլանդական Dear Angel կազմակերպության տնօրեն Փերի Կնյազյանը գործնական զրույցի ժամանակ:

Մեր համագործակցությունը ՀՕՖ-ի երեխաների աջակցության կենտրոնի հետ արդեն տարիների պատմություն ունի:Երեխաների համար անհրաժեշտ պարագաներ, հագուստներ, այլ անհրաժեշտ գույքեր Dear Angel-ը առաջին անգամ երեխաներին է հասցրել Միրա Անտոնյանի ղեկավարած կենտրոն հիմնադրամի օգնությամբ,հետագայում  նույնիսկ մասնակցել վերջինիս կողմից կազմակերպած հայաստանյան միջոցառումներին, արժանանացել շնորհակալագրերի ու  պատվոգրերի: Թեև կարճ,սակայն բովանդակային առումով հագեցված, գործնական զրույցը Dear Angel կազմակերպության տնօրեն Փերի Կնյազյանի, «Նիդերլանդական օրագրի», ՀՕՖ-ի ԵԱԿ-ի գործադիր տնօրեն Միրա Անտոնյանի և նրա օգնական Մանանե Պետրոսյանի միջև, աշխատանքային գործունեության հետ կապված շատ հարցեր հստակեցրեցին:

ՀՕՖ-ի «Երեխաների աջակցության կենտրոն» հիմնադրամի աշխատակցուհի Ելենա Հարությունյանին,թեև հիվանդ գտանք տանը ջրծաղիկով,սիրով պատմում էր կենտրոնի ծավալած լայնամասշտաբ գործունեության և օր առաջ գործի շտապելու մասին:


Ընդհանրապես պետք է շնորհակալություն հայտնել«Երեխաների աջակցության կենտրոն» հիմնադրամի բոլոր աշխատակիցներին, իրենց պատրաստակամ վերաբերմունքի համար,ովքեր  իրենց շնորհակալ գործն են անում Մայր Հայրենիքում' օգնելով մեր մանուկներին ոչ միայն նյութական ու կրթական,այլ ավելի շատ բարոյական ու հոգևոր առումներով, պատրաստում նրանց վաղվա մեր հասարակության լիարժեք անդամը դառնալուն: (Ի դեպ աշխատակիցներից մեկին'Ելենա Հարությունյանին,ով կենտրոնի երեխաների հետ շփման արդյունքում հիվանդացել էր ջրծաղիկով, շուտափույթ ապաքինում ենք ցանկանում):

 

               

Արսեն և Հայկ Փափազյանները:

Հանդիպելու և ծանոթանալու էինք  Փափազյանների ընտանիքին: Նրանց մասին իմացել էինք ՀՕՖ-ի գործադիր տնօրենի օգնական Մանանե  Պետրոսյանից: Ընտանիքն ապրում է Երևանի Վարդաշեն թաղամասի նախկին ուսումնարաններից մեկի արդեն վթարային դարձած շենքում: 5-րդ հարկի աջ թեքվող խարխլված միջանցքի ամենավերջին ձախ կողմի դռան մոտ մեզ  սպասում էին «Օտար, ամայի ճամփեքի վրա» ծրագիրի նկարահանող օպերատոր Արմեն Անանյանը և լրագրող Անի Աբրահամյանը: Խումբը,որի մասին արդեն ասել   ենք ,մի ֆիլմի նկարահանման ձեռնարկով եղել է Նիդերլանդներում , օգտվելով հանգամանքից,պայմանավորվել էինք հանդիպել Երևանում: Փափազյանների ընտանիքի մասին շատ է գրվել ու խոսվել , նկարահանվել և լուսաբանվել հայկական լրատվամիջոցներով:Ամուսինները' Արթուրն ու Գայանեն մեծացնում են 8 երեխա:Չենք ուզում անրադառնալ թե բազմանդամ ընտանիքն ինչպե՞ս է գոյատևում ու հայթհայթում օրվա ապրուստը' այդ մասին բազմիցս է արծարծվել ու սա թերևս հարցի տեսանելի կողմն է միայն: Ավելի բարդն ու դժվարամատչելին ընտանիքի ամրության բարոյահոգեբանական մթնոլորտի կայունության պահպանման բարդ խնդիրն է, որն առկախ է զանազան սոցիալական ու մարդկային գործոններից: Բնակելի կոչված երկու սենյակների ընդհանուր մակերեսը կազմում է' 28քառ. մետր :Այսինքը տան յուրաքանչյուր անդամին հասնում է 2,8քառ մետր մակերես:Նման պայմաններում ընտանիքն ապրում է արդեն 18 տարի:Այս ֆոնին պարզել թե ի՞նչ ուղություններով կարելի է օգտակար լինել նրանց, աբսուրդ է:Այս օգնությունները ժամանակավոր մի բան են, որ շրջանցում է գլխավոր ' հիմնավոր տանիք ունենալու խնդիրը:

Ապրուստի համար առկա մշտական նվազագույն եկամուտն ու տարբեր անհատների ու կազմակերպությունների տրամադրած օգնությունները ,անցողիկ մի բան են: Մեր այցից ոգևորված երեխաների, հատկապես փոքրերի տրամադրությունը բարձր էր:Մինչ Տանտիրուհին խոսում էր երեխաների առօրյայից,պատմում տան խնդիրներից,մոտեցա Պատուհանին հպված մահճակալի մի անկյունում, խորասույզ հայացքով,դեմքն ափերի մեջ առած,ասես աշխարհն իր մեջ ներփակած  ընտանիքի հորը'արցախյան ազատամարտի մասնակից Արթուր Փափազյանին:Նստում եմ նրա մոտ,զրույց սկսելու համար հարց ու փորձ անում դեսից-դենից:Ո'չ, Արթուրը չի դժգոհում կենցաղից ու առկա դժվարին կացությունից,այլ ինչպես վայել է հպարտ զինվորին վերհիշում է անցյալը, երբ ավելի դժվար կացություններ հաղթահարելով, ընկերների հետ նոր կազմավորված հատուկ գնդի մարտակազմում քայլ առ քայլ հաղթանակ են կերտել ազատ Արցախի համար:

 

   

 

Ինքն անձամբ մարտական բազմաթիվ առաջադրանքներ է կատարել'աճելով շարքայինից մինչև վաշտի հրամանատարի, որից մեկի ժամանակ վնասել է ողնաշարը:Հիվանդության պատճառով էլ զորացվել է 1998 թվականին:Մեջքի ցավն,ինչպես նենգ թշնամին է հիմա է գլուխ բարձրացրել... Զրույցն Արթուրի հետ ավելի մտերմիկ է դառնում մեկ բաժակ հայկական սուրճի շուրջ, երբ ոգևորված պատմում է մարտական ընկերների և գնդի անցած մարտական փառավոր ուղու մասին:Տղաների մեծամասնության հետ այսօր էլ անսասան են մտերմական ամուր կապերը:Արթուրը ընկերներից մեկի' Սուրիկի երեխաների'երկու տղաների և աղջիկների կնքահայրն է:

Խնամքով ցուցադրում է պաշտպանության նախարարության և հատուկ գնդի իրեն շնորհած պատվոգրերը, «Վազգեն Սարգսյան» հուշամեդալը: Արթուրն ուրախանում է իր հրաշք ութ երեխաներով, միակ չափահասը 24-ամյա Տիգրանն է, ով նաև իր համեստ աշխատավճարն է ներդնում ընտանիքի գոյատևմանը:Հինգ տղաներից ամենակրտսերը Միքայելն է' 6 տարեկան,Արսենը' 10, Հայկը' 11: Աղջիկներից մեծը Հասմիկն է' Հայկի հետ հասակակից երկվորյակներ են:Հետո Հռիփսիմեն է' 7տարեկան: Ամենափոքրիկը Հեղինեն է' նոր երեքը բոլորած:Թեև տարբեր բնավորություններով, սակայն բոլորն էլ կենսախինդ, արևային յուրահատուկ ներաշխարհով,լուսավոր երեխաներ են,վաղվա օրվա նկատմամբ աներկբա հավատով:

      

Հրաժեշտ տալով Փափազյանների ընտանիքին ձեռք բերեցինք նոր բարեկամներ:Եթե Dear Angel-ի տնօրենը տպավորված էր երեխաների հետ շփումից, ապա ես ներքուստ ուրախ էի, որ կարողացա Արթուրի հետ զրուցել, գոնե մի քանի րոպեով փոխել նրա տրամադրությունը, շեղել կենաղային գորշ խնդիրներից, կենտրոնանալ ավելի մնայուն արժեքների ու գաղափարների շուրջ, որի իրագործողներից մեկը հենց ինքն է' Արթուր Փափազյանը, արցախյան ազատամարտիկը:

Մի նկատառում: Պետք չէ շռայլ խոստումներ տալ այս ընտանիքին, այլ  մտածել դրա իրագործման մասին, հակառակ դեպքում բումերանգային ազդեցությամբ բարոյական վնասն ավելի մեծ է: Իմացա , որ տարիներ առաջ մեծահարուստ բարերար այրերից մեկի մայրը, երբ տեսել է Արթուր և Գայանե Փափազյաների ընտանեկան կացարանը, չի զսպել իրեն, բացականչել է.-«Օ', ոչ, այսպես հնարավոր չէ նման պայմաններում ապրելը»:- Խոստացել է անհապաղ լուծել բնակարանի խնդիրը:

Այսօր արդիական գերխնդիրը ընտանիքի բնակարանային պայմանները բարելավելն է:Սա արդեն պետության հոգացության խնդիր է:Դրան են սպասում այս ընտանիքի 10 անդամները, ովքեր վերամիավորման, ընտանեկան փոխադարձ ջերմության և երազանքների իրականացման խնդիրն ունեն:



Ինչպես խոստացել էինք ընթերցողներին, հանդիպեցինք մեր երիտասարդ բարեկամներին' հումորային ժանրի արտիստ,ռեժիսոր Լևոն Բեգլարյանին( «Այո» շոու) և երգչուհի Գայանե Մարտիրոսյանին(Angel):Ծանոթացանք նրանց հայաստանյան գործունեությանը: Angel-ի մայրը' ճանաչված ռեժիսոր պրոդյուսեր Լուսինե Մարտիրոսյանն էլ առկախել էր պաշտոնական գործնական մի հանդիպում' անպայման մեզ տեսնելու և ծանոթանալու ձգտումով:Դեռ թարմ են հիշողությունները ,երբ ամիսներ առաջ Dear Angel-ի հրավերով Նիդերլանդներում էին երիտասարդ ու խոստումնալից այս արտիստները: Dear Angel-ի նպատակներից մեկն էլ օգնելն էր արվեստում ինքնահաստատման քայլեր անող երիտասարդ կարող ուժերին:Բոլորին է հայտնի,որ ճանաչված մարդկանց նախաձեռնությունը շատ ավելի հեշտ ու լավ է ընդունվում հանրության կողմից, քան նրանցը, ովքեր արվեստում նոր, նոր են սկսում քայլեր անել:Բայց փաստը մնում է փաստ,որ արդյունքի հասնելու համար այնուամենայնիվ պետք է արվի առաջին քայլը: Dear Angel-ը Թե ինքն է անում այդ քայլը և թե օգնում է այն անել մյուսներին:Դատելով նիդերլանդներում տված երկօրյա համերգներից վստահաբար կարելի է ասել,որ երիտասարդ խոստումնալից դերաստան Զավեն Գևորգյանը(«Բանակում» կինոսերիալից ' Գարիկ)հումորային ժանրի արտիստ,ռեժիսոր Լևոն Բեգլարյանը( «Այո» շոու) և երգչուհի Գայանե Մարտիրոսանը(Angel) անցել են ինքնահաստատման դժվարին,բայց և պատվաբեր ճանապարհը:Ամենից կարևորը նրանք հանդես եկան թարմ ասելիքով, համերգ-երեկոյի ծրագրերն էլ էապես տարբերվում էին միմյանցից: Հայաստանի արտիստների հետ համագործակցեցին տեղի «Շիրակ»համույթը'դուդուկահար-կլարնետիստ Ռոստամ Հակոբջանյանի մասնակցությամբ, իսկ Ամստերդամում նրանց ընկերակցեց Արման Աբրահամյանը(DJ Armani): 7-օրյա ուղևորությունը հագեցված էր շրջագայություններով' Վիեննա,Փարիզ,Բրյուսել,Ամստերդամ քաղաքներ:Նրանք հայրենիք վերադարձան ստեղծագործական նոր ծրագրերով և ասելիքով:Dear Angel-ը այն ժամանակ օժանդակեց Գայանե Մարտիրոսյանի նոր երգի տեսահոլովակի նկարահանման աշխատանքներին,Լևոն Բեգլարյանն էլ սեփական սցենարով մի քանի սյուժե պատրաստեց,որից մի դրվագ օգտագործվեց Հ2-ի «Տաքսի Նեմա» ֆիլմաշարում,որտեղ խաղում է տաքսու վարորդի դեր ' ում տրված է Կասպերսկի մտերմական մականունը:Բացի ստուդիայում նկարահանվելուց Լևոնը հեղինակային կատարումներով ելույթներ է ունեցել Կալումեթ, Գիզա ակումբներում,Մոսկվայի տան դահլիճում:

Նախորդ օրն ՈՒլիխանյան ակումբում, որտեղ ասեղ գցելու տեղ չկար, կանգնած ականատես եղանք Լևոն Բեգլարյանի հերթական «Այո շոու» հումորային ներկայացմանը:

Այսօր արդեն նրա հետ միասին գտնվում ենք երգչուհի Angel-ի հյուրընկալ հարկում:Angel-ի մոտակա ծրագրերի մեջ է մտնում դերասանական վարպետության գծով ԱՄՆ-ում ուսանելը:
Արվեստագետների ընտանիքում է ապրում Գայանեն: Ինչպես ասացինք մայրը'Լուսինե Մարտիրոսյանն է,ում հետ հանդիպեցինք հին ծանոթների պես, բավական ճանաչված մարդ Հայաստանում, նաև նրա սահմաններից դուրս:Աշխատել և նկարահանվել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում, ռեժիսորական մտահաղացումներ է իրականացրել մի շարք հեռուստաընկերություններում, հեղինակել է բազմաթիվ ստեղծագործական նախագծեր,արժանացել է «Տաշիր» երաժշտական ամենամյա մրցանակաբաշխության «Տարվա լավագույն ռեժիսոր» և «Տարվա լավագույն տեսահոլովակ» մրցանակներին:Զբաղեցրել է Երևանի քաղաքապետարանի աշխատակազմի մշակույթի, սպորտի, երիտասարդության հարցերի և տուրիզմի վարչության բաժնի պետի պաշտոնը: Նկարահանել է բազմաթիվ տեսահոլովակներ:
Պապիկը'Կինոռեժիսոր, սցենարիստ Էռնեստ Մարտիրոսյան է, ով ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի ռեժիսորական բաժինը: Աշխատել է Երևանի դոկումենտալ ֆիլմերի ստուդիայում: 1967թ. ավարտել է Մոսկվայի ռեժիսորական բարձրագույն դասընթացները: 1967-95թթ աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում` որպես ռեժիսոր: Նկարահանել է «Այս կանաչ, կարմիր աշխարհը», «Մհերի արձակուրդային արկածները», «Ատամնաբույժն արևելյան» և այլ ֆիլմեր:Ցավոք այսօր նա մեր կողքին չէ:

 



Տատիկը, ով այսօր էլ լավագույն ընկերուհի ու խորհրդատու է Գայանեի համար, նկարիչ - դիզայներ Լիդա Գևորգյանն է: Ավարտել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի գունանկարի բաժինը: 1966-2005թթ աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում` որպես նկարիչ-բեմադրող: Եղել է բազմաթիվ ֆիլմերի, բեմադրական համերգների, տեսահոլովակների բեմադրող նկարիչը: Ֆիլմերից են` «Կտոր մը երկինք», «Մայրական տուն», «Ճերմակ անուրջներ», «Ծաղրածուի ժպիտը», «Ախթամար», «Ավդոյի ավտոմոբիլը», «Տերը», «Որտեղ էիր, մարդ Աստծո» և այլն: Որպես բեմադրող նարիչ` օգտակար է եղել «Էրեբունի-Երևան», «Մեկ ազգ, մեկ մշակույթ» և այլ մասշտաբային ներկայացումների: 2010թ. արժանացել է ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալին:
Տիկին Լիդան անընդհատ հորդորում էր օգտվելել սեղանին դրված համեղ խմորեղեններից ու անկրկնելի հայկական կոնյակից: Վերջինս նվիրել էին մի հանդիսության ժամանակ և իր համային գերազանց հատկանիշերով իրոք տարբերվում էր խանութներում գնվածներից:Հեռուստացույցով անընդհատ շրջանառվում էր այդ օրերին ԱՄՆ-ի Նու Ջերսի և Նյու Յորք նահանգներին պատուհասած փոթորիկի մասին պատմող կադրերը:Գայանեն պատմեց, որ պատրաստվում էր հյուրախաղերով մեկնել այնտեղ, մինչ իմացել է«Սենդի» փոթորիկի մասին, որը 72 մարդու մահվան պատճառ է դարձել:
Հաճելի էր շփվել տիկին Լիդայի հետ ' արվեստի ակունքներին մոտ կանգնած մարդամոտ մի անհատականության, որի հուշերն ու պատմությունները անվերջ խորհելու և գեղեցիկի մասին մտորելու տեղիք են տալիս:Նույնպիսի ջերմությամբ,
ինչպես տեսակցել էինք, հետագայում կրկին հանդիպելու ակնկալիքով հրաժեշտ ենք տալիս նաև Մարտիրոսյանների ընտանիքին:

         Մեր մադամ Տյուսոն

Մայրաքաղաքային երևույթներ

 

Մի քանի  երևույթներ, որոնց մասին չենք կարող երկու բառ չասել:

1.- Ավտոմեքենաների առատությունն ու բազմազանությունը' դրանից բխող բոլոր հետևանքներով:

Փողոցներում կարելի է հանդիպել սկսած Խորհրդային ժամանակաշրջանում արտադրված արդեն շունչները փչած մեքենաներից մինչև ժամանակակից արտադրության արտասահմանյան գերտեխնիկայով հագեցված ավտոմեքենաներ, որոնք բացառապես հարմարեցված են գազե վառելիքին, և 4 անգամ մատչելի է բենզինի գներից:Այդ պատճառով հասարակական տրանսպորտի և տաքսիների արժեքը անհամեմատելի էժան է ուզածդ քաղաքի ուղևարձից: Հաճախ կարելի է տեսնել լիմուզիններ,խոշոր տրամաչափերով թանկարժեք այլ ավտոմեքենաներ:Համարյա ուզածդ պահին անպակաս են խցանումները:Ստացվում է, որ քաղաքի մի մասից մյուսը տեղափոխվելը ավելի շատ ժամանակ արժե, քան մերձավոր մարզկենտրոններից մեկը:

 

 

2.-Պատերին, շինություններին հարկի և անհարկի հայտարարությունների և գովազդների

առատությունը, որն հաճախ պատկերացում է տալիս դրանց հեղինակների մտավոր և ինտելեկտուալ կարողությունների մասին:

Հարգելի երևանցիներ հավատացեք, որ սա այնքան տհաճ երևույթ է, ինչպես ասենք աղտոտված բակ ունենալը: Եթե աղտոտվածության խնդրին ավելացնենք հայոց լեզվի հակագովազդը, ապա պատկերն ավելի ամբողջական կդառնա:

 

Գաղտնիք չէ, որ լայն թափ է ստանում նախագահական ընտրությունների քարոզարշավը:

Կարելի է ենթադրել, որ այս թեկնածուն Սասունցի Դավթի հզորությունը և նրա սուրը մատնանշելուց բացի ընտրողներին հորդորում է, որ իրեն ընտրեն թե չնտրեն միևնույն է վերևում Աստված կա:Մեկնաբանություներն ավելորդ են ' վերևն առ Աստված:

 

Դուրս է գալիս, որ եթե տարածքը չհսկվի տեսախցիկներով, ուրեմն կարելի է անխնա կեղտոտել:Դե արի ու բոլոր տարածքների վրա տեսախցիկներ շարի:

Ի դեպ անցորդներից մեկը չկարդալով գրածը ցած նետեց ծխախոտի մնացորդը: Ես էլ փնտրեցի նկարահանող տեսախցիկը ու այդպես էլ չգտա:

 

Դեմի Մուրը ձեր կյանքը դարձնում է հեքիաթ:Հավատացեք այդպիսի հրաշքներ էլ են լինում:

Իհարկե հպարտ ենք, որ հայ ենք, իմանում ենք, որ Հայաստանն Արցախ է և Թուրքիքն էլ մեզ պարտք է,բայց չենք իմանում 'թե այս պլակատը որքան ազդեցություն կունենա այն դիտողների գեղադիտական դաստիարակության վրա:

 

Վարձով տրվող մսի և խոզի ակցիաների մասին:

 

Երբ աշնանայինին գումարում ես ձմեռային, ապա ստացվում է նոր հավաքածու:Պարզվում է, որ այդ հավաքածուն ընդհամենը 1000 դրամանոց կտորի մասիկ է: Բան հասկացա՞ք:

 

Մեր մադամ Տյուսոն

 

Երևանի պուրակներում , այգիներում և հրապարակներում հաճելի նորամուծություն է արվել: Քաղաքապետարանի կողմից տեղադրվել են նոր նստարաններ «Երևան» մակագրությամբ, մայրաքաղաքի զինանշանով և քաղաքապետարանի կայքի էլեկտրոնային հասցեով` www.yerevan.am մակագրությամբ:Երևանցիները հնարավորություն ունեն «նստելու» հայ մեծերի կողքին։ ։

Նոր պատրաստված հաճարե նստարաններին տեղադրվեցին հայոց մեծերի, ինչպիսիք են Ֆրունզե Մկրտչյանի, Եղիշե Չարենցի, Պարույր Սևակի և այլոց արձանները: Սակայն արդեն իսկ տեղադրված հուշարձանների շուրջ խոսակցությունները չեն դադարում, այն պատճառով, որ իբր դրանք  դառնում են քաղաքացիների վանդալիզմի զոհը:Մեզ սակայն չի թվում, որ սրանք դիտավորյալ են վնասում: Քաղաքացիները փաթաթվում, կամ այլ դիրքերով արձանների հետ նկարվում են:Փոքրիկ անզգուշություն կամ վրիպում խեղվում է արձանների տեսքը: Վերջիններս էլ  պատրաստված են ոչ ամուր այնպիսի նյութերից, որոնք չեն դիմանում և ջարդվում են:Դուրս է գալիս, որ մարդիկ «սիստեմատիկաբար» բանուգործները թողած վանդալով են զբաղվում:

 

Մի առաջարկություն մեր կողմից.

Ստեղծել գեղեցիկ փակ կանաչ գոտի, որի մուտքը թեկուզև ցածր գներով մատչելի լինի բոլորին:Մեր  մեծերի արձանները պատրաստվեն ամուր նյութերից և տեսախցիկների առկայությամբ տեղադրվեն այդ պուրակում:Մարդիկ թող հանգստանան այդ պուրակում, սրտների ուզածի չափ էլ լուսանկարվեն, պաղպաղակ ճաշակեն, ֆիլմեր դիտեն և երաժշտություն լսեն:

Աշխարհի 10 քաղաքներում (Ամստերդամ,Լաս-Վեգաս, Կոպենհագեն,Նյու Յորք, Լոս Անջելես, Հոնկոնգ, Շանհայ, Վաշինգտոն, Վիեննա, Բեռլին) կա մադամ Տյուսոյի թանգարան: Այստեղ ցուցադրվող հանրահայտ անձանց թանգարանային նմուշների կողքին մարդիկ ազատ լուսանկարվում են, առանց վնաս հասցնելու մոմե ցուցանմուշներին, որոնք ի դեպ շատ դիմացկուն են:Թող մեր երևանյան թանգարանն էլ բացօդյա և յուրահատուկ լինի, չնմանվող մյուս թանգարաններին:

 

 

 

 

Մեկ  ժամն  անցավ

 

Մինչ սնկի պես աճած թարգմանչական հիմնարկներից մեկի աշխատանքային ժամն սկսվելը, իմ տրամադրության տակ ունեի ուղիղ մեկ ժամ,որոշեցի մոտակայքում զբոսնել :Քայլերս ակամա տարան օպերայի և բալետի շենքի ուղղությամբ:

Շրջագայություն կատարել աշնանային Երևանի փողոցներով կատարյալ հաճույք էր, նամանավանդ, երբ եղանակն էլ տրամադրող է: Ջերմացնող արեգակն իր դեղնակարմրավուն գույներից էր առատորեն շռայլել  մայրաքաղաքային առանց այն էլ ժլատ ծառերի տերևներին, որոնց ճյուղերից թեթև զեփյուռը տերևն է պոկում' ասես արևի  մասնիկ, վար սահեցլով ու զարդարելով փողոցի խոտածածկ գազոնները:Առավոտ կանուխ Սարյանի հուշարձանին հարող այգում  մի քանի կանայք ավելներով  փութաջանորեն փորձում էին հավաքել խոտերին փարված  տերևները, որոնք դժվարությամբ էին զատվում, առանձնանում խոտածածկույթից:Անհամեմատ հեշտ էր սալիկապատված  հատվածը մաքրելը: Հենց այս  մասում տարեց մի տղամարդ  վաճառքի համար փաթեթներից ազատում, իրար կողք-կողքի էր շարում կտավները:Տեսնելով, որ անտարբեր չեմ գեղանկարչության հանդեպ, առաջարկ արեց գնել ցուցադրած աշխատանքներից մեկնումեկը:Բացատրեց, որ ինքը միայն նկարների շրջանակներն է պատրաստում, իսկ  վաճառում է Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիան ավարտած իր տղայի ստեղծագործությունները, որոնք հիմնականում  նռան պատկերներ են հայկական զարդանախշերի ու կարպետների ֆոնին:

-Տղա ջան մենք շաբլոն գործեր ' մասիսներ, վանքեր չենք նկարում:-Մեկիկ- մեկիկ ցուցադրելով կտավները' ավելացնում է,

 

-Այ սրանք յուրահատուկ  գործեր են, երբեք չկրկնվող,90 ենք ասում, բայց 75 հազարով վերցրու:Իմ ձեռքով փաթեթավորեմ, որ օդանավակայանում խնդիրներ չունենաս:
Այդ պահին մեզ է մոտենում միջին տարիքի, ճաղատ, դասական ոճով կոկիկ հագնված մի տղամարդ  , ռուսերեն բարևելով' ընդհատում մեր խոսակցությունը, ապա զրուցակցիցս հետաքրքրվում, թե ի՞նչ  հիմունքներով են նկարիչները վաճառում իրենց ստեղծագործությունները, ինչպես են ,,լեզու,, գտնում այս տարածքում կանգնելու համար, որտեղից են հայթհայթում շրջանակներն ու նյութերը և նման այլ հարցեր: Ասաց, որ ինքն էլ նկարիչ է: Նախ ներկայացավ' Արտյոմ Ռազմիկովիչ անվամբ:Հաստատեց, որ տեղացի չէ, ապրում է Ռուսաստանում, զբաղվում է հին նկարների վերականգմամբ, ավարտել է Լենինգրադի գեղարվեստի ակադեմիայի  համապատասխան բաժինը:Երբ խնդրեցի  կարծիք հայտնել  ցուցադրված նատյուրմորտներ վերաբերյալ, կիսածածուկ պատասխանեց.
-Թույլ է, իհարկե թույլ գործեր են:-Քիչ հետո հիասթափված խոստովանեց , - Ախր ինչ ժողովուրդ եք դուք' հայերդ, արդեն մեկ ժամից ավելի է, ինչ զուր տեղն այստեղ մեկին եմ  սպասում եմ:
Մտածեցի' ցավոք մարդկանց մոտ պակասում է ճշտապահությունն ու պատասխանատվության զգացումը ու մարդը զուր այսքան սպասեց: ինքը թեև  ներկայացավ ազգությամբ  հրեա, սակայն հաստատ հայ էր,քանի որ արձագանքում էր մեր հայերեն խոսակցություններին, հապա Արտյոմ Ռազմիկովիչ  անվանու՞մը ....ՈՒ էլ մեղավոր ու պատասխանատու չզգացի նրա հետ հանդիպման չեկած իմ հայրենակցի համար, աշխարհի բոլոր հայերի գործած ու չգործած մեղքերի  համար:
Հետո հրաժեշտ տվեց, ինչպես որ հայտնվել էր,նույնքան անսպասելի հեռացավ' ռուսերեն նետելով վերջին մեղադրական բառերը.
-Դուք եք մեղավոր, որ նման կերպ եք ապրում, դուք եք մեղավոր, որ ցրվել եք աշխարհի չորս կողմը:
Հիշեցի , որ իմ գնալու ժամն էլ եկավ,  իմ հերթին հրաժեշտ տվեցի ինձ անհայտ  նկարչի հորը,ում խոստացա, որ կայցելեմ ու  անպայման կգնեմ  նուռ պատկերող կտավներից:
Օրեր անցան, խոստումս մասամբ կատարեցի'գնելով և Նիդերլանդներ  տեղափոխելով իրական ու բնական Մեղրիից բերված հայաստանյան արևահամ նռներ:

Hay Azian

(մեր թղթ.)

«Նիդերլանդական օրագիր»

 

Հաագա,Բրյուսել,Պրագա-Երևան

19 -ից 1-ը հոկտեմբեր-նոյեմբեր 2012թ.

                                             

Գրիգոր Արամի Գուրզադյան /Ինտուիցիա. Ին՞չ է դա…

28.10.2015 00:12

Գրիգոր Արամի Գուրզադյան: Ծնվ. 1922թ. հոկտեմբերի 15-ին Բաղդադ  քաղաքում (Իրաք) : Մահացել է  2014 թվականի փետրվարի 22-ին Երևանում: Ականավոր հայ գիտնական, ֆիզիկոս աստղագետ, գրող էսսեիստ, գեղանկարիչ, ՀՀ Գիտության Ազգային Ակադեմիայի ակադեմիկոս, ՀՀ Գրողների միության և Հայաստանի նկարիչների Միության անդամ։

Գրիգոր Գուրզադյան
 
Ինտուիցիա. Ին՞չ է դա…
 
Հայտնի է ինտուիցիայի հսկայական դերը մարդկության գործունեության բոլոր - բոլոր ասպարեզներում: Հայերեն նախազգացում բառը այն չէ, նա չի տալիս ինտուիցիայի լիակատար իմաստը: ՙԻնտուիցիան՚ ակնհայտորեն համապարփակ է ու շատ ավելի խորը, քան թվում է առաջին հայացքից: Կարելի է պնդել, որ մարդկության պատմության խոշոևրագույն իրադարձությունները, ու նաև գրեթե բոլոր հայտնագործությունները, եղել են ամենից առաջ ինտուիցիայի արդյունք: Ինտուիցիան մտքի, գաղափարի սերմը նետողն է… Ինտուիցիան սովորաբար մեկնաբանվում է որպես կանխազգացում փաստերի կամ տվյալների գրեթե իսպառ բացակայության պայմաններում: Այս մոտեցմամբ բացառիկ է ինտուիցիայի դերը գիտության մեջ: Օրինակները շատ են: Գիտության պատմությունը ըստ էության մի հսկա շարան է ինտուիցիայի ուժով հարուցված մտքերի, կանխազգացումների, որոնք, մի փոքր տեղից շարժելով ու տրամաբանական ընթացք տալով, դառնում են միտք, գաղափար, կերպարանք են ձեռք բերում ու դառնում հայտնագործություն: Մի կայծից կարելի է վիթխարի ուժի հրդեհ հարուցել: Օրինակները շատ են: Հզոր ինտուիցիայի արդյուն է Ֆարադեյի հայտնագործությունը. այն, որ մագնիսական դաշտում պտտվող լարի մեջ պիտի առաջանա էլեկտրական հոսանք: Այսօր` Ֆարադեյից հարյուր հիսուն տարի հետո, աշխարհի բոլոր էլեկտրակայանները գործում են ու էլեկտրական հոսանք են արտադրում միայն ու միայն այդ սկզբունքով` պտտեցնելով մետաղալարը մագնիսական դաշտում: Ինտուիցիայի արդյունք էր աստղագետ Ջինսի կանխազգացումը, որ գալակտիկաների սպիրալները պետք է բաղկացած լինեն աստղերից, և դա հաստատվեց շատ հետո միայն, երբ երևացին գիգանտ տելեսկոպները: Արեգակնային սիստեմի կառուցվածքը` կենտրոնում` ծանր Արեգակը և նրա շուրջը պտտվող թեթև մոլորակները, հուշեց ատոմային ֆիզիկայի հիմնադիրներից մեկին` Բորին, այդ միտքը, որ ատոմի կենտրոնում պիտի լինի ծանր պրոտոնը, որի շուրջը պիտի պտտվեն թեթև էլեկտրոնները: Չեխ բուսաբան Վեյսմանը, դեռ այն հեռավոր ժամանակներում ուշադիր դիտելով բույսերի ծաղկափոշու վարքագիծը, զգաց ինչ – որ ձևով, որ պիտի գոյություն ունենա ժառանգական հատկությունները սերնդեսերունդ փոխանցող ինչ – որ կենտրոն, ագենտ, ինչ - որ միկրոսկոպիկ սիստեմ, որին նա անուն տվեց` գեն: Վեյսմանից հարյուր տարի հետո այդ գենը հայտնագործվեց, դա նշանավորվեց Նոբելյան մրցանակով: Ավելի մոտ ժամանակներում ֆրանսիացի ֆիզիկոս դը Բրոյլի ինտուիցիան հուշեց այն միտքը, որ նյութը, տարրական մասնիկը, էլեկտրոնը` օրինակ, կարող է լինել և՛ նյութ, և՛ ալիք… Ոչ ոք չհավատաց… Բայց մեկ տարի էլ չէր անցել, գերմանացի ֆիզիկոս - էքսպերիմենտատորները հայտնաբերեցին էլեկտրոնի դիֆրակցիան, էլեկտրոնը մասնիկ է, իսկ դիֆրակցիան հնարավոր է միայն ալիքի դեպքում, նշանակում է, որ էլեկտրոնը, իրոք, և՛ մասնիկ է, և՛ ալիք… Ցնցվել կարելի է, մեկ տարվա մեջ այսպիսի դարագլուխ բացող հայտնագործություն… Ե՛վ դը Բրոյլը, և՛ գերամանացի ֆիզիկոս - էքսպերիմենտատորները արժանացան Նոբելյան մրցանակի… Նույն տարիներին` քսանական թվականների կեսերին, մի ուրիշ ֆիզիկոս – տեսաբան` գերմանացի Հայզենբերգը, հանգիստը կորցրել էր այն մտքից` իր մտածողության մի անկյունում հանկարծ փայլատակած, որ միաժամանակ չափել տարրական մասնիկի և՛ արագությունը, և՛ կոորդինատները անհնար է… Դրան էլ չհավատացին, բայց ապշեցնելու չափ արագ դա հաստատվեց էքսպերիմենտներով, այդխպես ծնվեց ՙանորոշության սկզբունք՚ կոչված գաղափարը, և դրա վրա հիմնված մի հսկա գիտություն, որը կոչվեց քվանտային մեխանիկա: Այս շարքը կարելի է շարունակել երկար… Քսաներորդ դարը դարձավ միայն ու միայն ինտուցիայի կայծից ծնված գիտությունների դար…
 
 
 
Հզոր ինտուիցիայով էր օժտված իտալացի ֆիզիկոս Ֆերմին: Նա կանխատեսեց, ավելի ճիշտ կանխազգաց մի երևույթ, որը ոչ մի կերպ չէր տեղավորվում ատոմի միջուկների մասին ֆիզիկոսների ունեցած պատկերացումներում և ոչ մի կերպ չէին կարողանում հասկանալ նրա` Ֆերմիի տաղանդավորագույն աշակերտներն անգամ այն, ինչ, հետո, շատ հետո կոչվեց ՙշղթայական ռեակցիա՚: Դա, իրոք, դժվարահասկանալի, ավելի ճիշտ` բոլորովին անհասկանալի երևույթ էր, այն է` երբ ուրանի կամ ռադիումի միջուկի մեջ է մտնում մեկ նեյտրոն, դրան ի պատասխան նույն միջուկից դուրս է նետվում երկու նեյտրոն, որոնցից յուրաքանչյուրը անում է նույնը` միջուկի մեջ մտնելուց հետո դուրս նետել երկու նեյտրոն ու այսպես անընդհատ… Բոլո՞րը գիտեն, արդյոք, որ այսօրվա աշխարհի բոլոր - բոլոր ատոմային էլեկտրակայանները գործում են միայն ու միայն այս` շղթայական ռեակցիայի սկզբունքով… Եվ որ նույն սկզբունքով են գործում բոլոր ատոմային ռումբերը… Ֆերմիի ինտուիցիան աշխարհ ստեղծեց… Ֆերմին դրանով բացահայտեց խոշորագույն գաղտնիքներից մեկը տիեզերքի, այն, որ մի տարրական մասնիկ կարող է ծնել իր նման երկու մասնիկ ևս… Իսկ հեռավոր անցյալներում… Հզոր, պարզապես տիեզերական ինտուիցիայով է եղել օժտված Նյուտոնը: Նրա ինտուիցիան հուշեց, որ երկնային մարմինների շարժումների պրոբլեմը չի կարող լուծվել առանց հզոր մաթեմատիկայի: Այդ մաթեմատիկան չկար, ու նա ստեղծեց դա, բոլորովին նոր մաթեմատիկա, ու այդ կերպ նա լուծեց երկնային մեխանիկայի, մոլորակների ու նրանց արբանյակների շարժումների պրոբլեմը, ինչպես գտնել, վերականգնել նրանց անցյալը ու ինչպես կանխատեսել նրանց ապագան: Ծնվեց բոլորովին նոր գիտություն` երկնային մեխանիկան:
 
 
 
Զարամանալի է եղել ինտուիցիան Մարիա Կյուրիի, նա անբացատրելի, անհասկանալի մղումներով զգացել է, կանխատեսել անհայտ, անծանոթ հատկությունները նոր – նոր հայտնագործված ռադիոակտիվ էլեմենտների` ուրանի , ռադիումի: Այդ նույն ինտուիցիայով նա հայտնագործեց բոլորովին նոր, անհայտ, անծանոթ ռադիոակտիվ էլեմենտ, որին ինքն էլ շնորհեց այդ անունը` պոլոնիում, անունը իր հայրենիքի… Ավելի հեռավոր անցյալներից իմ ապշանքն է եղել, մի՛շտ, Արքիմեդը, ՙխելագար հանճար՚, միայն լծակի օրենքը նրա մի տիեզերք արժի, նրա հայտնի խոսքը. ՙՏվե՛ք ինձ հենարանը, երկրագունդը շուռ տամ…՚: Ապա նավը ջրի երեսին մնալու օրենքը… Այդ օրենքը խախտող նավը խորտակվում է, իսկույն… Օրինակների այս շարքը կարող է շարունակվել երկար… Հետաքրքիր է նաև ինտուիցիայի հանդեպ եղած վերաբերմունքը: Ամենից բնորոշը, ինտուիցիայի մասին ընդունված չի եղել խոսել որպես մեթոդ գիտական մտածողության: Համենայն դեպս, ոչ ոք չի ունեցել քաջություն բացեիբաց խոստովանելու, որ իր հայտնագործությունը եղել է արդյունք ինտուիցիայի, որ փաստարկները կամ ապացույցները նա ներկայացրել է հետին թվով… Այն, որ հայտնագործությունը եղել է ինտուիցիայի արդյունք, այդ մասին նա կարող էր անել խոստովանություն միայն իր շատ մտերիմ մարդուն, վստահ, որ նա դրան չի պատասխանի երկիմաստ ժպիտով… Ի՞նչ է դա` լռությունը, ինտուիցիայի կարևորության հանդեպ գիտական կոկետությու՞ն, կեցվա՞ծք, թե՞ պարզապես վախ… վերջին դեպքում, որ մարդիկ կարող են ոչ լրջորեն, ոչ վստահությամբ վերաբերվել իրենց հայտնագործությանը… Հավանորեն այս վերջինը` վախը, տագնապը, ավելի մոտ է իրականությանը… Ոչ ոք իր հայտնագործությունըչի ներկայացնում որպես արդյունք ինտուիցիայի… Անգամ Էյնշտեյնը չի գնացել դրան… Խոշոր իրադարձություններ, խաշաոր հայտնագործություններ առանց ինտուիցիայի՞… Եղել են, այն էլ ոչ քիչ թվով, ինտուիցիայից զուրկ էր Կոլումբոսը, որը Ամերիկա մայրցամաքի վրա ոտք դնելուց հետո անգամ չհասկացավ, թե ինչ վիթխարի հայտնագործություն է արել… Միայն արևմուտք նավարկեոլվ ինչ – ինչ հայտնագործություններ անելը դեռևս ինտուիցիա չէ… Ինտուիցիայից զուրկ էր նույնիսկ Ռենտգենը, որն իր հայտնագործած ճառագայթման ինչ լինելը այդպես էլ չհսակացավ. նա դա համարում էր ոչ թե ալիքներ, ինչպես իր օրոք հաստատեցին ուրիշները, այլ բարձր էներգիայի տարրական մասնիկներ… Թեպետ նրա այդ հայտնագործոթւյունը, որն այդ անունով էթլ մտավ պատմության մեջ` ռենտգենյան ճառագայթում, հավերժացվեց Նոբելյան մրցանակով: Ինտուիցիան հասցրեց Ամունդսենին Հարավայի բևեռ, նա միշտ ընտրեց մարշրուտը և կերպը իր երթի… դժբախտ Սկոտից, ակներևաբար զուրկ ինտուիցիայից, ընդամենը մեկ ամիս առաջ… Սկոտը դեռ հեռվից տեսավ քամուց թափահարվող նորվեգական դրոշակը Հարավային բևեռում… Սկոտը ապրեց տրագեդիան շեքսպիրյան ուժի…
 
Հաննիբալը… Այդ առասպելական կարթագենցին… Նրա քսանհինգ հազարանոց զորքի անցումը շվեյցարական Ալպերով, աֆրիկական փղերն էլ հետը: Տասնյոթ տարվա ընթացքում տվեց 400 ճակատամարտ Իտալիայի ողջ տարածքով մեկ` ծայր հյուսիսից ծայր հարավ, ու մնաց ողջ: Իր վիթխարի զորքը հասցրեց Հռոմի պատերի տակ, պաշարեց այս հավերժական քաղաքը ու վերջին պահին հրաժարվեց քաղաքը գրավելու մտքից… Թե ինչու, չհասկացավ ոչ ոք… Քսանհինգ տարի նրա ինտուիցիան գործել էր անսխալ… Նա սխալվեց միայն մեկ անգամ, սխալվեց այնտեղ` Կարթագենում, Ջամալի հռչակավոր ճակատամարտի օրը, նա, նրա ինտուիցիան չէր նախատեսել վերջին պահին սրընթաց արշավով հակառակորդի հեծելազորի երևալը… Կարթագենն ընկավ… Կարթագենը, ինչպես որոշել էր հռոմեական սենատը, հողին հավասարեցվեց, վարեցին լայնքով, երկայնքով, նրանից չմնաց ոչ մի հետք… Այս հանճարը, աստվածներից մերժված, սրի մի հարվածով վերջ տվեց իր կյանքին հեռ՜ու – հեռու օտարության մեջ… Սկիպիոն Կրտսերը` Հաննիբալին հաղթող հռոմեական զորավարը, խոնարհվեց, ծնկաչոք բոլոր ժամանակների այս խոշորագույն զորավարի, հանճարեղ ստրատեգի առաջ… Նա Հռոմի սենատում հրաժարվեց Հաննիբալին հաղթողի փառքից… Ինտուիցիան աստվածատուր ձիրք է…
 
 
 
***
 
Բացառիկ ինտուիցիայով է եղել օժտված Նապոլեոնը… հատկապես երիտասարդ տարիներին: Աուստեռլիցի ճակատամարտի նախօրեին նա զգաց, ինտուիցիան իրեն հուշեց. այդ ճակատամարտը լինելու է բախտորոշ, որ դրա ելքից է կախված Ֆրանսիայի ապագան: Եվրոպայի ապագան: Եվ իր ապագան: Կայծակնային արագությամբ նա գալիս է ա՛յդ մտքին. պիտի շահել ճակատամարտը ինչ գնով ուզում է լինի: Ու շահեց: Փոխվեց ամեն ինչ` Ֆրանսիան, Եվրոպան… Իսկ ամենաշատը փոխվեց ինքը` Նապոլեոնը. դարձավ իմպերատոր… ինտուիցիայի ուժով… Հետագայում Նապոլեոնը ունեցավ շատ ու շատ առիթներ իր անսխալ ինտոիցիայի դրսևորման, բայց գիտական գումարտակի ստեղծման գաղափարը, այսպես կոչված, եգիպտական ռազմական էքսպեդիցիայի կազմում պիտի համարել, անկասկած, խոշորագույն իրադարձությունը այն հեռավոր ժամանակների, Նապոլերոնը հղացավ այդ, ժամանակի և էպոխայի հարկադրանքով ստիպված էր գնալ դրան` ռազմական էքսպեդիցիա դեպի Եգիպտոս: Ըստ էության դա ուղղված էր Ֆրանսիայի այն ժամանակվա ամենամեծ թշնամու` Անգլիայի դեմ… Ըստ երևույթին ինքը` Նապոլեոնը, չուներ մեծ սպասելիքներ այդ էքսպեդիցիայից, այսօրվա բնորոշմամբ` այդ ավանտյուրայից, ու բոլորի համար անսպասելիորեն հղանում է այդ գաղափարը` ունենալ զորքի կազմում նաև գիտական գումարտակ: Թե ինչպիսի կարոևրություն էր նա տվել այդ միջոցառմանը, հետևում է ահա այս իրադարձությունից, նա` Նապոլեոնը, ելույթ է ունենում Ֆրանսիայի գիտոթւյունների ակադեմիայում մի ընդարձակ զեկուցմամբ` գրեթե երկու ժամ տևող, որտեղ նա հարց է հարուցում փարավոնների էպոխայի Եգիպտոսի հիմնավոր ուսումնասիրման առթիվ, ուսումնասիրություններ, որոնք իրենց ոլորտի մեջ վերջն են այդ էպոխայի երկրի հեռավոր անցյալի պատմության, կյանքի, ճարտարապետության, հնագիտության, լեզվի, գրականության, կուլտուրայի, կերպարվեստի, քանդակագործության մասին, նրանց բուրգերի, դամբարանների, խորհրդավոր տաճարների, անթիվ, անհամար քանդակների ու կոթողների մասին… Նրանց անվերծանելի, անըմբռնելի հիերոգլիֆների մասին… Փարավոնների եկած, գնացած էպոխաների մասին… Ակադեմիկոսները ապշած էին, նրանք գիտեին, իհարկե, Նապոլեոնի այդ նոր ձեռնարկման` դեպի Եգիիպտոս զինված էքսպեդիցիայի մասին, բայց նրանց մտքով անգամ չէր անցնում, օգտվելով այդ խիստ բարենպաստ հնարավորությունից, այդ խորհրդավոր երկիրը գիտական ուսումնասիրության խնդիր դարձնելու… Ակադեմիկոսները իրար էին նայում… Գիտական էքսպեդիցիան ակադեմիայի կողմից ստեղծվում է, դա լինում է մի պատկառելի կազմ` մոտ երկու հարյուր մարդ, զուտ գիտությունից` պատմաբաններ, լեզվաբաններ, հնագետներ, ճարտարապետներ, աշխարհագրագետներ, երկրաբաններ, հողագետներ և այլն, և այլն… Այդ կազմում լինում են և արվեստի բնագավառից` նկարիչներ, քանդակագործներ, խեցեգործներ. գլխավորում էր այդ խումբը այն ժամանակվա նշանավոր նկարիչներից մեկը` Դենոնը, ինքն էլ ակադեմիկոս: Նոր դարագլխից` 1800 թվականից, երկու տարի առաջ Եգիպտական էքսպեդիցիան ֆրանսիական նավերի վրա Նապոլեոնի գլխավորությամբ Միջերկրականով լողում է դեպի արևելք` Եգիպտոս: Հասան Եգիպտոս, նավերը շարվեցին ափերին, զորքը դուրս եկավ ավազոտ անապատի վրա… Եգիպտոսի դիմադրությունը անսպասելի չէր, բայց սպասածից ավելի էր, Նապոլեոնը հասկացավ, որ փարավոնների այս երկիրը նվաճվելիք երկիր չէ, ու հազիվ մի տարի անց զորքը սկսեց քաշվել դեպի նավերը… Այս անգամ դեպի արևմուտք լողալու համար…
Շարունակելի...

Ռոմիկ Սարդարյան / Մնացած կյանքի համար

11.08.2015 23:39
 
Ռոմիկ Սարդարյանը ծնվել է 1945 թ. հունվարի 24-ին ՀՀ Սյունիքի մարզի Ղափան քաղաքում:
Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը:
Աշխատել է հանրապետական մամուլում, հեռուստառադիոպետկոմում:
1981թ. հեռացվել է աշխատանքից, «Պարույր Սևակ» հաղորդումը եթեր հեռարձակելու համար` գաղափարական բնույթի մեղադրանքով, և վերականգնվել է 1994 թ.:
Աշխատել է նաև «Հայ զինվոր» թերթում:
Մասնակցել է Կապանի առաջին ինքնապաշտպանական ջոկատների ստեղծմանը:
Նրա բանաստեղծությունները, թարգմանությունները և հոդվածները պարբերաբար լույս են տեսել գրական մամուլում: 1991 թ-ից եղել է Հայաստանի Գրողների միության անդամ: Անդամակցել է նաև Հայաստանի Ժուռնալիստների միությանը:
Ռոմիկ Սարդարյանի երկերից են` «Վայրկյանների երգը» (1975 թ.), «Հոգու երկիրը» (1980թ.), «Կյանք հավելյաց» (1999 թ.), «Ջրհոսի ժամանակը» (2004 թ.), «Լիալուսնի տրիոլետները» (2004 թ.), «Ճակատագիր և վճիռներ» (2004թ.) և այլն: 2000 թ. արժանացել է ՀԳՄ Պարույր Սևակի անվան մրցանակի:
Մահացել է 2014 թվականի օգոստոսի 31-ին, Երևանում:
 
 

ՄՆԱՑԱԾ ԿՅԱՆՔԻ ՀԱՄԱՐ

Ստվերները սահելով արտաքսվում են մութ հադես։

Նրանք լքել են մարդկանց և իրերին անանուն,

- Գլխիվայր են արտածում - և՛ ամոթույք, և՛ երես։

 

Բաց դոներում Հադեսի - կրակներից կուրանում՝

Նրանք թողնում են հավերժ իմ պատկերը իրական

Եվ վիհերում հանդեսի մահվան հետ են նույնանում։

 

Նրանց հասու են խառնակ գաղտնիքները սրտերի,

ՄՏքի ընթացքը թաքուն - որ արարքի չգործված,

Եվ մնացյալ իմ կյանքի ուղին՝ անհայտ ու թերի։

 

Հար ու նման են նրանք հուրիաներին չարաշուք,

Օր ետևում են միշտ մեգ վրիժառու մոլուցքով –

Ու կրում են իմ հոգու հոգնած պատկերը անշուք։

 

Հրմշտելով իրարու՝ ահագնանում են, հորդում

Ստվերները պահերի ամիսների ու տարվա,

Ստվերները դարերի, կյանքի֊ - մահվան, ու՝ մարդու։

 

Ստվերներից ամպերի կյանքն է դաոնում-֊ հոսանու՛տ,

Որ այլակերպ տեսքերով վանում է ինձ -ինձանից,

Եվ տեսիլքները իմ վեհ - Ստիքսի մեջ պարտակում։

 

 

Եվ կեսօրն է բզկտում մարդկանց արտերը -հիմա՛,

Եվ արևները դաժան հրահույլեր են նետում։

-Անշեջ հրդեհ կլինի, հրո ավեր ֊ հրե մահ։

 

Աստվածային մեծ Սիրո ստվերն է լոկ հապաղում՝

Ոգու շարժումը ծածկած լայն թևերով իր բացված,

Կյանքի համար մնացած - բացված դուռն է սքողում։

 

Աստվածային Արարման Լույսը ալիք առ ալիք

Աչքից հեռա է պահում - Սիրո Տեսիլքը լուսե

Ու սուրում է դեպի սոսկ իրեն հայտնի մի Գալիք։

 

Ստվերները սահելով արտաքսվում են Մութ Հադես,-

Նրանք լքել են մարդկանց և իրերը բազմանուն՝

Դարձել՝ կյանքից - քարավան,

մահվան թափոր ու հանդես։

 

ՁՈՆ

 

Ես կանգ չառա երբեք,

Ես կանգ չառա–

Ո՛չ մահի դեմ իմ անհեթեթ,

Ոչ կյանքիս դեմ՝ սառած։

 

Չեղավ ուղեկիցս՝ Սերը իմ Մեծ,

Սակայն թևեցի՛ ես իր մեծ հետքով,

Սարմինս կեղծ եղավ, Սիրտս՝ անեղծ,

Կյանքը էսպես անցավ։ Հենց իմ կողքով։

Ես կանգ չառա երբեք, ես կանգ չառա՛,

Մահի-կյանքի առջև իմ անհեթեթ –

Կապրե՛մ մյուս կյանքում,– Ապրե՛մ եթե,

Ովքեր պիտի իմ Սիրուց կառչեն։

 

ԵՐԿՈՒՍՏԵՔ

 

1

Հայրենիքս պատուհա՜ս է,

Զավակն եմ իր - ու տհա՜ս եմ,–

Չենք հանդիպում մենք իրարու –

Մենք անհա՜ս ենք։

 

2

Ես՝ իմ երկրի ելևէջի՜ն –

Թիթեռի պես։

Գամված էջին –

Խաչյս՜լ եմ, Տե՜ր։

 

Ես զավակն եմ հիմա վերջին,

Ով հլու՜  է իր հասկ կանչին։

Հիսուսիդ պես

Խոոչյա՜լ եմ, Տե՜ր։

 

Խաչյա՜լ եմ, ես

Հիսուսիդ պես։

 

Միջուկային անձրև

 

Մեր թախիծն է թոթափում և իր ձայնը - տանիքին –

Անչափ ծանոթ անձրևի ծանոթ ձեռքը ծերացած,

Եվ մենք քայլում ենք նորից, և մեր ընթացքը կրկին

Այս անձրևի կապույտից ու թացից է բաղկացած։

 

Տանիքների ձայնն է - արդ - ուղեղներին ուղղված –

Սլաքները անձրևի խոցոտում են սիրտը մեր,

Ինչ է ուզում ջուրն էլի - և ում կողմից է հղված –

Գիտենք  - քայլում ենք սակայն - փնտրտելով

Սեր ու Տեր։

 

Պոետ չենք մենք - (երկուսով) - չենք վիճարկում

կյանքն էլի,

Չենք որոնում ինձ ու քեզ - մանանաներ, որ չկան –

Այս են - ջրերը աղի -  և ջրերն այս՝ անալի ֊

Որ եղել են անցյալում ու դեռ նորից պիտի գան։

 

Ի՞նչ են ուզում մեզանից այս տարերքները ծանոթ,

Մա՞հ են բերում, թե՞ շիջման բերկրանքներ են անտեղի,

- Ե՜կ մերկանանք նորից - նոր, նորից լինենք անամոթ,

Թող մարմինները մեր մերկ ա՛յս անձրևը աղտեղի։

 

Մարմիններիս վրա նուրբ - լույսն է շիջած - Աստծու,

Նրա պատգամը վերին (օ՜, կաթիլներ սրբազան) –

Անձրևի դեմ արձակված մարմիններս են թևածում –

Եկվոր Ադամ ու Եվա -  մարգարիտներ բյուրհազար։

 

Մեր թախիծն է թոթափում և իր թույնը– տանիքին –

Անչափ ծանոթ անձրևի ծանոթ ձեռքը ծերացած,

Շոշափուկնե՜ր երկարող - Ավերումի կարիքի,

Եվ նիզակնե՛ր բյուրհամար - որ հակվում են՝

Ցա՛ծ, Ցա՛ծ, Ցա՛ծ։

 

Աղոթք Մորս համար

Սայրս աղոթեց,

Եվ եկեղեցին խոսեց Սորս ձայնով։

 

Պահպանիր լույսերի մեջ

Մորս հոգին,

Սո՜ւրբ Տիրամայր,

Լույսերիդ մե՜ջ պահպանիր,

Քանզի

Երբ չարչրկում էր կյանքը խավարում –

Մարմինը իր,– Մարիամներիդ նման,

Քո լույսը նրա աչքերի մեջ

չմարեց;

Պահպանի՜ր մորս հոգին

Լույսերիդ մեջ,

Սու՜րբ Աստվածածին,–

Միջնորդ եղիր Որդուդ՝

Տիրոջ առջև,

Որ քեզ երկինք առավ։

…Եվ երբ հնչի կանչը վերջին,

Թալ որ հա՜ռնի մարմինն իր խոնջ

Լուսե ա՛յն պատկերով,

Որ տեսլանում է երազներիս...

Եվ օրհնյա՜լ լինես դու, բարի՜ Տիրամայր.

Որ կա՜ս հավերժորեն

 Տիրոջ կողքին –

Եվ Տիրոջ լույսերի մեջ։

Հանուն Հոր

Եվ Որդու

Եվ Սուրբ Հոգու...

Պահպանիր լույսերի մեջ

Մորս հոգին

Լույսերիդ մեջ պահպանիր,

Մա՜յր մեր – Աստվածածին, -

Խաչով - առանց խաչի։

 

 

ՀՈՐՍ

 

1. ՀՈՐՍ ՇԻՐՄԱՔԱՐԻ ԱՌՋԵՎ

 

Վերը երկինք է,

Քիչ ցած՝ բարդին,

Նրա տակ՝ շիրմաքար ննջող,

Կանգնել եմ՝

Աչքերիս մեջ ցող,

Վերը երկինք է,

Քիչ ցած՝ բարդին։

 

Հուրհրում է

Ալը վարդի,

Եվ թափում է Արևը՝

Շո՛ղ,

Վերը երկինք է,

Քիչ ցած՝ բարդին,

Նրա տակ՝ շիրմաքար ննջող։

                       1961 թ.

 

2. ԳԻՇԵՐ

(Տրիպտիխ հորս հիշատակին)

 

1. Աղմկի՛ր, ի՛մ գիշեր,

0՜, մեղմի՜ր հուշերս

Ամեհի։

Բացասի՛ր լռության

Բռնությունն ու սաստի՛ր

Քո մահին։

 

Աղմկի՛ր, հի՛ն գիշեր,

Ւ՛մ գիշեր

Ամեհի։

 

2. Վայրընթաց-վերընթաց՝

Գնու՜մ եմ գիշերով,-

Սև երակ կա բացված

Սև տրոփ՝ գիշերում։

 

3.Այրվու՜մ են հուշերը,

Խաոնվու՜մ գիշերին–

-Չի± վառվի գիշերս,

Կսփոփվի՞ գիշերով:

 

Հեռացում

Գնել Շահնազարյանին

 

Խանդաղատանքն անանձնական

Ելավ ելման - փոխվե±ց մի բան,

Փոխե±ց մի կյանք։ - Մի հարցական

Խաղաղվեց մի պատասխանով։

 

Քո դեմ - ծովն է մակընթացվում

(Ընդերքն այնպե՛ս եշտ է բացվում),

Ո՞ւմ է անհուն խորխորատում

Ահագնացող ալիքն ուզում...

 

Եկ հեռանանք այս ջրերից,

Հողն է կայուն ու կարեկից -

Դատարկ բան է հուզումնալից

Պահը, որ չի տևում կյանքում։

 

Այս ջրերից - այս բիրտ քամուց

Պատգամ չկա։ - Կա մի պտղունց

Պահաբաժին:– Հոգնած մի կուրծք,

Եվ պատրանք, որ էլ չի հուզում։

 

Հարալեզներն հիշողության –

Խարխափում են վիհում մթան. –

Ջրահեղձնե՜ր սառած ու թաց

Խեղդված մռայլ հուշածովում։

 

 

Լռություն

 

Մեծ լռությունը բույսն է գիշատիչ,

Որ ներծծում է էությունս պարզ -

Եվ հագենում է պատիճ աո պատիճ։

 

Նրա թերթերի ստվերների մեջ

Եվ առէջքների աչքերում կանաչ –

Չեմ պահվի երկար - չեմ մնա անվերջ։

 

Լռությունն ահա ինձանով է լի,

Եվ հաշտ - սահում են ավիշները - վեր,

Այնտեղ, ուր մեկ են անցյալ ու գալիք։

 

Լռությունը իմ բույսն է գիշատիչ –

Նրա թերթերը պոկում եմ մեկ - մեկ,

Որ էությունս - հապաղի մի քիչ։

 

24-Ի ՀԱՐՑԵՐ

 

Ես վշտակիր չեմ եղել ֊ ու բոցեղեն բնույթ –

Ու հղել եմ իմ ցեղին - բառեր անդեմ - աննյութ։

Ես իմ վշտերն եմ կրել - բայց՝ ծվարած հույսեր­ -  

Ե՛վ ուղեղում իմ ջահել, և՛ սրտիս մեջ ծեր։

Ես դոներ չե՛մ բախելու - այս ի՞նչ դուռ է իմ դեմ,

Ո՞ւր է վայրը անանուն, որ չի՛ կոչվի եդեմ։

Ո՞վ անուններ հնարեց - և աշխարհներ - բառե,

Մինչնարեկյան ի՞նչ Նարեկ ոգեկոչեց - բառեր։

Ի՞նչ է անունը նրա - կա՞ր - և կգա՞ նորից –

Մի միածին, մի միակ - որ չի՛ ծնվի - մորից։

Միջօրեի պահ

 

Լոաահետքե՛ր, սաղարթների ստվերում սև,

Խայտե՜ր զվարթ, նշանակնե՜ր պատգամների,

Միջօրեի ա՜րևն է ձեր ցանցը հյուսել,

Որ մեղսավոր հույզեր գերի։

 

Նույնացե՛լ են չորս ծագերը մեռյալ պահի,

Սևեռվե՜լ են տիեզերքի սրտի վրա.

Տաք ծառերի լռության մեջ ամառային

Պա՛հը պիտի հսկի նրանց։

 

Թեթև մի հև՛ք, թևաբախման ջերմի՛ն հպում,

Հավաստում են՝ վաղանցիկ չե՛ն Կարոտ ու Սեր

Եվ ափսոսանք, որ Անմահներն են սոսկ ապրում՝

Սաղարթների ստվերներում - լոաահետքե՜ր...

 

 

ԱԼԱՎԵՐԴԻ

(էքսպրոմտ ասված Երևանում)

Ես կգնամ Սանտ-Յագո դե Կուրա...

ԼՈՐԿԱ

 

Ախ, գործերս վատ են, Աստվա՜ծ,

Թողնեմ, գնամ Ալավերդի...

Ու ըսպասեմ էնտեղ, կամաց,

Իմ երկրային հետին հերթին։

 

Ու հենց հասա Ալավերդի՝

Կլավանա՜ կյանքս,

Գիտեմ՝

Կպոկվե՜մ իմ դաժան հերթից.

Ալավերդաց

Ուղիղ

Եդեմ։

 

 

Մենք միասին ենք քայլում

 

Ծխնելույզների ուրվագծերը

Հսկա ռետինով մեկը մաքրել է գորշ ձյուներից։

Ջրհորդանները գրկել են կարմիր գույնը սառույցի։

Տրորում ենք մենք

Հին ստվերները ծխնելույզների,

Ու իրար սեղմված

Քայլում ենք գորշ ձյան ճանապարհներով։

 

Գորշ ձյուն,

Հոգնած ձյուն,

Գորշ ձյուն,

Գորշ, գորշ ձյուն։

 

Երբ մեր մեջ մեռավ արևի ոգին,

ու երբ չմեռանք նրա հետ մեկտեղ,

Մենք չհնչեցրինք

Այդ երկու բոթը գուժող մի հնչյուն.

Սեղմվեցինք իրար,

Մի վերջին անգամ սեղմվեցինք իրար

Ու լուռ քայլեցինք

Գորշ ձյան հոգնաբեկ ճանապարհներով։

 

Գորշ ձյուն,

Հոգնած ձյուն,

Գորշ ձյուն,

Գորշ, գորշ ձյուն։

 

Եվ երբ մենք մի պահ խղճացինք իրար,

Ցրտից չորացած ուղեղները մեր

Խուլ տրտնջացին։

 

Ջրհորդաններից կարմիր` սառույցի կտորներ ընկան։

Մենք խոնարհեցինք գլուխները մեր

Ու իրար սեղմված

Քայլեցինք գորշ ձյան ճանապարհներով։

 

Գորշ ձյան,

Հոգնած ձյուն,

Գորշ ձյուն,

Գորշ, գորշ ձյուն։

 

 

ԳԵՂԵՑԻԿ

 

Գեղեցիկ եք, վարդե՛ր, գեղեցի՛կ ես, ի՛մ կյանք

Գեղեցիկ ես, արդեն, օ՜, մեծ սիրո պատրանք,

Ի՛նչ հրաշք է, Աստված, ի՛նչ հրաշք է, որ կանք –

Մենք այս գիշեր…

 

Գեղեցի՛կ եք, մարդի՛կ, մնացե՛ք ձեր հեռվում,

Գեղեցի՛կ եք, ասաղե՛ր, որ անփույթ եք վառվում,

Գեղեցի՛կ եք, հուշե՛ր, որ մեռնում, չե՛ք հառնում –

Հենց ա՛յս գիշեր։

 

Գեղեցի՛կ ես և դու, իմ մենություն, հիմա՛,

Գեղեցի՛կ ես, տեսի՜լք, որ թվում ես անմա՛հ,

Գեղեցիկ ես և դու֊, օ՜, հեռավոր իմ մահ –

Օ, ա՛յս գիշեր։

 

 

 

 

 

 

 

Պտտահողմ

 

... Մարդու քանի՞ սերունդ կանի

Մի հրաժեշտն աստեղային...

ՀՈՎՀ. ԹՈԻՄԱՆՅԱՆ

 

Կգա՛ իմ պահն աստեղային։–

Գետնած սքեմն աբեղայի,

Չվող թոչնի ճիչով անփույթ՝

Կհամբառնեմ երկինքն իմ մութ։

 

Դաշնության մեջ, այս ճահճադեմ

Իմ հլության մահճից ելած –

Ես իմ դիմա՛կը կաղճաաեմ

Եվ դիակս - տեսլահարված։

 

Պատրանք չկա՛, չկա՛ ցնորք –

Կա ծանակում - ծպտյալ Չարի։

Դժոխային մի անցումով

Կմերձենամ ես հանճարին։

 

Ես ասուպ չեմ։–– չեմ նայի ետ։

Ես չե՛մ լինի։ – Ոգիացած

Ես կթռչեմ իմ աստղի հետ,

Ծաղկավիժի եթե հանկարծ։

 

Աստեղային հեծվորի պես

Կապավինեմ ընկնող նավին։–

Ահա այսպես, ահա այսպես

Ես կդառնամ քաջքաքամի։

 

Թե ծիածան անգամ չկա,

Ու թե չկան - չար ու բարի –

 Կա շողշողու՛՛ն, հազարաչյա՛

Բռնակալս - քաջքաքամին։

 

Էլ, ուրեմն - ի՞նչ կա - ոչի՛նչ,

Վերջը մեկ է – դա՜րձ է դարի։

Եվ աննկատ անցումը ջինջ –

Լուռ մերձեցումն է - հանճարի։

 

 

ԳՈՀԱՐԻԿ

 

Ասի՝ աղջի, ասավ` համմե՜...

ԳՈՒՍԱՆԱԿԱՆ

 

Աղջի՜կ, դու նման ես

Գարնան խաղողի տերևի,–

Քեզ շա՜տ կսիրեմ երևի,

Հենց մեծանաս։

 

Աղջի՜կ,

Ես գարունիդ հասած

Խաշամ եմ,

Չե՛սցքրի դու սրտիս

Աշունը,

Քեզ կփախցնեն երևի,

Հենց մեծանաս։

 

 

***

 

Բանաստեղծ

ԳԱԳԻԿ ՍԱՀԻՆ3ԱՆԻ հիշատակին

 

1

Իմ կյանքի ելմաններին

Ես իջա - էջվոր մի մարդ,

Գիտեի, իմ նմաններին

Չի հասնում երկրային դատ։

 

Իմ կյանքի ելմաններից

Հոգի՜ս է ճախրում ի վեր,

Չիմանա՞մ, էս իմ երկրից

էջվորին - կընդունե՞ս, Տե՜ր։

 

 

 

ԴԻՄԱԿՆԵՐ

2

 

Դիմակի դեմքին դիմա՜կն է եղել,

-Ի՞նչ կա մթան մեջ, դիմակի ներսում,–

Քրմերի ձեռքով սրբազնագործված –

Հանված աչքերը սեր են աղերսում։

 

Դարն անցողիկ է։ Ես ես չե՛մ - չկամ,

Հիշողություն եմ դարի մեջ թևող,

Իմ հիշողության թևերի վրա

Դու - իրողություն քնքշորեն տևող։

 

Էլ քուրմ չի լինի, չի՛ եղել, չկա՛,

Դիմակներն էլի սե՜ր են աղերսու՛մ,

Եվ տիեզերքի մի ներհուն ներսում

Քո ձայնն է պահված, ձայնդ իրական։

 

 

***

 

3

 

Մահացած վերքեր չկա՛ն-չկա՜ն,

Կան մահացու՜ վերքեր,

 Մահացած երգեր չկա՛ն - չկա՜ն,

Կան մահացու՜ երգեր,

Կյանք ու մահ մեկտե՜ղ են –

ասված է,

Մահացած հերկեր չկա՛ն-չկա՜ն,

Մեկ հերկ կա միայն -

Աստծու՜ց է։

 

 

ՀՈՒՇԱՊԱՏՈՒՄ

 

Ո՞նց չիմացա ես անունը այն աղջկա,

Որ ծնվել էր Օլիմպոսի փրփուրներից.

Ո՞նց չիմացա՝ աղջնակն այդ կա՞, թե՞ չկա,

Տեսա՞ նրան, ինքն ինձ տեսա՞վ հեռուներից։

 

Ե՛ս եմ՝ հեռու՛, ե՛ս` Մասիսի ձյունե տապան,

Բայց նա՛ հյուսեց ճակատագիրն իմ մսրդեղեն: -

Կա՞ր, թե՞ չկար։ Ես կամ։– Այսքան

Հարց ու կարոտ ո՞վ հղեց ինձ։–

 

Ես՝ գլխաբա՛ց– մահից անդին։

Ես` գլխահակ - կյանքից անդին: -

Ո՞նց չիմացա լուսե անունն այն աղջկա,

Որ ծնվել էր Օլիմպոսի փրփուրներից։

 

 

***

 

1

 

Սարսուռնե՜րս - նրանք ճախրում են հիմա

Վրաններին այգի, որպես նվագներ։

Ե՞րբ էր - Այգը հուսահատ էր ու ամա,

Տրտում էին ծնծղաները ու անսեր։

 

Լի ու արբշիռ շառագույնի երազով –

Ալանների դստերն, ահա, գերեվար՝

Նավազներս են նավը դրած բերում ծով,

Արևներ են բերում, Լույսերն իմ վարար։

 

Լույսի անվերջ խրախճանքներ են ահա

Ուրախության շքամուտքերն արևի,

Սարսուռներս - նրանք ճախրում են հիմա

Իմաստնության ոլորտներում ու գոյի։

 

Նավազնե՜ր իմ, բացե՛ք ընթացքը նավի,

Ես մեկնում եմ գիրկն հեթանոս արևի։

 

2

 

Սանդալներն հանեցին աստվածներն հեթանոս,

Վայելքները վերին մոռացան,

Երկրներ ճախրեցին - երկրներ բարբարոս,

Տեսան մեղկ ստվերներ ցիրուցան։

 

Աղմուկով բարձրացան շքամուտքը երկրի,

Լույսերից ոսկրերի կուրացան,

Ու դողդոջ քայլերով մահամերձ ծերուկի

Սահեցին, սահեցին - ու անցան։

 

Իմ բարի, իմ բարի, իմ բարի ծերուկներ,

Նավազները անժամ մահացան,

Երկնքից չեն ծորում հեթանոս նվագներ

Եվ երկիրն է թվում մահարձան։

 

Լուսաբացը, երբ շրջեց լույս երեսը ինձից,

Ու մարեց աստղաբույլն իմ – Ջրհոս,

Յոթնաբույր աստղալու՜յս թեքվեց իմ հնձանից –

Սանդալներն հանեցին աստվածներն հեթանոս։

 

3

 

-Սիրու՞մ եք տափաստանը,– ասում եմ,–

Վարգեցեք, ուրեմն, ինչպես ձի։

Ես հիմա, իմ հեռվից դեռ լսում եմ

 Տրոփյունը, խրխինջը ձեր ձիգ։

 

Ասում եմ.– վայրի՞ է մորմոքը,

Լսու՞մ եք կանչերը վերձիգ,

Ուրեմն սուրացեք, և ի՞նչ հոգ, թե

Սահանք է, կամ վտառ է մաղձի։

 

-Իզուր են,– ասում եմ,– ձեր կանչերը,

Նվաստ են ձեր աչքերը անծիր,

Երր թվում է, թե մեկը խաչվել է –

Մարսելով վայելքները վարձի։

 

Ու իզուր են հիմա իմ ձեռքերը

Թրատում ճամփաները դարձի։

 

 

4

 

Սա հուշ չէ արդեն։ Ես անվերջ ուզում եմ լսել

Քո անունը։

Վարագույրը հուշի պատռված է, ինչպես հնացած

առագաստ։

Քամին մոլեգնում է, սակայն խարսխված է

հմայված նավը -

Ես լսում եմ Քո անունը - որ աստղային ուժով

խարսխել է հոգիս։

Տուր ինձ լեգենդի սրինգը։ Ես ուզում եմ լսել

հեքիաթների կղզու          

երգը–

Առավոտյան, երբ նավազները սկսում են

կարկատել ուռկանները,

Եվ երեկոյան, երր լույսերը լքում են ձկների

աչքերը։

 

Ամռան երգը

 

5

 

ԱՌԱՎՈՏ

 

Քամի՛,

Բե՛ր քո թևերին իմ ամառը։

Թալ քո ափերը լայնանան

Ինչպես հովիտներ

Կամ ինչպես բիբ։

Ես տեսնում եմ արդեն։

Քո հպումից փշաքաղվում են

Բոլոր ծաղիկները,

Եվ աղջիկները ստինքներն են

Բացում քո դեմ։

Քամի՛,

Բե՛ր քո թևերին իմ ամառը։

 

ԿԵՍՕՐ

 

Օրը չի վախճանվի տերևների գրկում,

Ստվերների շարժումը չի դանդաղի

Հիմա։

ժամանակի՛ ոգի,

Մենք հակվել ենք

Քո հին, բարի խանձարուրին,

Ու երկնքից ճերմակ ծաղիկներ են թափվում։

 

 

ԵՐԵԿՈ

 

Եվ բա՛ց քո աչքերը, ժամանակի՛ ոգի.

Եվ երկնքից թափվող ճերմակ ծաղիկները

Թող մեզ օծեն հիմա -

Դեռ աշնան ոսկին չժողոված,

Դեո աշնան ոսկին չժողոված։

 

6

 

Այս առավոտ լույսի շողը սահեց մայթերն

ի վար,

Այս առավոտ լույսի շողը սահեց մայթերն

ի վեր.

Ու բարություն իջավ հոգնած հողին,

Որ պահել էր շունչը։

 

Որ պահել էր շունչը

Մի ոտքի վրա թռչկոտող

Աղջնակի թևերի խաղին հնազանդ։

 

Մի բարություն իջավ,

Որ աղջնակի թևերին նման էր...

 

Այս առավոտ ես լսեցի քո քայլերի ձայնը,

Որ գալիս էր հեռու ու մոտ երկրներից -

Եվ իմացա, որ արդեն մոտենում ես։

Այս առավոտ բոլոր արձանները

Խնդրեցին վայր բերել իրենց պատվանդանից՝

Եվ ես ասացի՝ իջե՛ք, պահն է։

 

Այս առավոտ լույսի շողը սահեց մայթերն

ի վար,

Այս առավոտ լույսի շողը սահեց մայթերն

ի վեր,

Ու բարություն իջավ հոգնած հողին։

Մի բարություն իջավ,

Որ աղջնակի թևերի նման էր։

Արքմենիկ Նիկողոսյան / Երիտասարդ գրականագետն ու խմբագիրը

01.07.2015 07:16

 
Արքմենիկ Նիկողոսյան (ծ. 1979, նոյեմբերի 14), հայ գրականագետ, խմբագիր, բանասիրական գիտությունների թեկնածու (2008), ՀԳՄ անդամ 2007-ից, ՀԳՄ երիտասարդական բաժանմունքի նախագահ 2006-ից։
 
Ծնվել է Գեղարքունիքի մարզի (Վարդենիսի շրջան) Ծովակ գյուղում։ Սովորել է տեղի միջնակարգ դպրոցում, որն ավարտելուց հետո ընդունվել է ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետը։ 2001-ին ավարտել է բակալավրիատը, 2003-ին՝ մագիստրատուրան, նույն թվականին ընդունվել է ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան ինստիտուտի ասպիրանտուրա (ստացիոնար)։ 2001-ից ուսմանը զուգահեռ «Հայ գրականության պատմություն» և «Գրականության տեսություն» է դասավանդել Վարդենիսի մանկավարժական ինստիտուտում։
 
2008-ին «Առաքել Դավրիժեցու «Պատմությունը» իբրև գրական երկ» թեմայով պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 2008-ից աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի հայ հին և միջնադարյան գրականության բաժնում որպես ավագ գիտաշխատող։ Մասնակցել է ՀԳՄ «Գրեթերթ» պարբերականի ստեղծման աշխատանքներին։ 2004-05-ին աշխատել է «Գրական թերթ-ում»՝ իբրև գրաքննադատության բաժնի վարիչ։ 2005-ից Հայ գրականություն է դասախոսում Երևանի Մաշտոցի անվան համալսարանում։ 2006-ից Հայաստանի Գրողների միության երիտասարդական բաժանմունքի նախագահն է։ ՀԳՄ անդամ է 2007-ից։ 2009-ից ՀԳՄ վարչության ու նախագահության անդամ է։ Գրական մամուլում հանդես է եկել մի քանի տասնյակ գրականագիտական հոդվածներով։
__________________
 
Ազգային ճակատագրի լուսավոր կետերով իսկապես ուրախանալու ստեղծագործական երջանկությունը
 

 Արցախյան պատերազմի մասին գրված բոլոր գործերում կա մշտական հիշեցումը, թե ինչ ծանր գնով ենք ձեռք բերել հաղթանակը մեզ պարտադրված պատերազմում:

1992-ի մայիսի 9-ին Շուշիի պատմական գրավումը հիրավի փոխեց Արցախյան պատերազմի ընթացքն ու հաստատապես կանխորոշեց նորանկախ Հայաստանի հետագա ճակատագիրը: Իրադարձություն, որն, ըստ շատերի, պետք է անմիջապես փառաբանման արժանանար խորհրդային ժամանակների կարևոր ու անկարևոր գրեթե բոլոր տոնական օրերն ու ամենատարբեր «ֆրոնտներում» գրանցվող ամենաչնչին «հաղթանակները» ներբողելու սովոր ու պատմական հաղթանակների կարոտ հայ գրողների ու հայ գրականության համար: Սակայն, սպասվածի պես փառաբանություններ չձոնվեցին Շուշիի գրավմանը: Ճիշտ այնպես, ինչպես գրեթե ոչ մի բանաստեղծությամբ չներբողվեց Հայաստանի անկախացման փաստը: Հանգամանք, որ հետագայում բազմաթիվ խոսակցությունների ու անլուրջ քննարկումների առիթ տվեց:Հակափաստարկներն էլ չուշացան: Բերվեց հայրենական պատերազմի օրինակն ու նշվեց, որ մոտ երկու տասնամյակ անց միայն ստեղծվեցին իսկապես լուրջ ու բարձրարժեք գրական երկեր այդ թեմայով: Պատճառաբանվեց, թե Շուշիի գրավումն, ու, ընդհանրապես, Արցախյան պատերազմը որոշակի հեռավորությունից սթափ դիտարկելու, այլ խոսքով՝ նյութը մարսելու խնդիր կա:Ժամանակն անցավ, Շուշիի գրավման 20-ամյակը նշել ենք, բայց սպասված մեծ գործերը կարծես թե չկան: Միանգամից ասեմ, այն տեսքով, որ սպասում ենք այդ գործերին, դրանք երբեք չեն էլ լինի: Ավելին՝ գուցե պարադոքսալ թվա, բայց պետք է ասեմ, որ այդ գործերն արդեն իսկ ստեղծվել են, պարզապես՝ ոչ մեր սպասածի պես: Փոխվել էին ժամանակները, փոխվել էին գրականության ընկալումները: Մենք բոլոր փոփոխություններին համակերպվեցինք, ընդունեցինք, շատերը՝ զարգացրեցինք, բայց որ գրողի դերի ու գրականության ընկալման մեջ էլ կարող են փոփոխություններ լինել, այդպես էլ չկարողացանք ընկալել:Ուրիշ առիթով էլ եմ գրել, որ հայ գրական տեքստը, համենայն դեպս’ հայ գրականության գրեթե բոլոր արժեքավոր գործերը ողբերգական իրավիճակների ու կեցության ծնունդ են: Պատմական այնպիսի բացառիկ ձեռքբերում, ինչպիսին Հայաստանի անկախացումն էր, պատմական այնպիսի հաղթանակ, ինչպիսին Շուշիի գրավումն էր, այդ առումով հոգեբանական պատնեշի առջև կանգնեցրին հայ գրողներին: Նրանք պարզապես չգիտեին, նրանց ծանոթ չէր ազգային ճակատագրի լուսավոր կետերով իսկապես ուրախանալու ստեղծագործական երջանկությունը: Մյուս կողմից’ հայ գրականությունը լիարժեքորեն կրում էր պետականության կայացման ընթացքի դժվարությունները, երբեմն՝ ուղիղ արտացոլումներ չտալով, այնուամենայնիվ, իր բնույթով հրաշալիորեն պատկերելով նորանկախ Հայաստանի իրականությունը, հատկապես՝ հոգևոր-բարոյական կացության, իդեալների ու արժեքների ոտնահարման մտայնության առումով:Չմոռանանք, որ Շուշիի գրավմանը հաջորդեցին, բոլորի պես չասեմ՝ ցուրտ ու մութ, բայց դժվար տարիներ, բարոյալքումի, խեղված արժեհամակարգի տարիներ, երբ նույն Շուշին գրաված ազատամարտիկը ապրում էր մոռացության ու աղքատության մեջ, իսկ այդ նույն օրերին սաունաներում ու ռեստորաններում զվարճացողները իշխանական բուրգերում էին…Ու հայ գրողը որդեգրեց ոչ թե պատերազմը, թեկուզ հաղթական, փառաբանելու, այլ պատերազմներին ՈՉ ասելու քաղաքականությունը, ոչ թե զինվոր-ազատամարտիկի հաղթանակները ներբողելու, այլ՝ նրա՝ հաղթանակից հետո իր իսկ երկրում որպես լուսանցքի մարդ ապրելը պատկերելու քաղաքականությունը: Ու հայ գրողը պատկերեց ոչ թե բերկրանքը, այլ ցավը, ոչ թե նվաճումը տարածքների, այլ կորուստը հազարավոր հրաշալի հայորդիների…Արցախյան պատերազմը այդտեսակ ընկալումներով հոյակապ դրսևորումներ ունեցավ Լևոն Խեչոյանի արձակում. «Սև գիրք, ծանր բզեզ» վեպը, տասնյակ պատմվածքներ, որոնցից «Փոխանակություն», «Հողի դողը», «Ուսուցիչը», «Ճանապարհորդը», «Երկրավոր արատ» և այլն, ոչ միայն պատերազմի հակամարդկային էությունն են բացահայտում, այլև պատկերում են այն մեծ ողբերգությունը, որն ապրեցին մարդիկ պատերազմից հետո, խաղաղության պայմաններում:Արա Նազարեթյանի «Ռազմավար պատմվածքներ» ժողովածուն ամբողջովին պատերազմական թեմայի վրա է խարսխված և բացահայտում է բազմաթիվ հոգեբանական նրբերանգներ: Հրաչ Բեգլարյանի «Գեներալին սպասելիս» հոյակապ պատմվածքը, որ պատկերում է պատերազմից հետո տարբեր պաշտոն ու դիրք զբաղեցնող նախկին ազատամարտիկների միջև առաջացած հոգեբանական «խրամատը»: Հիշատակեմ նաև Վրեժ Իսրայելյանի «Տոնապետ» ժողովածուի մի շարք պատմվածքներ, Հովհաննես Երանյանի «Էտյուդ» պատմվածքն ու «Զինադադար» վիպակը և այլ գործեր, Հովիկ Վարդումյանի վեպերն ու պատմվածքները, Սուսաննա Հարությունյանի պատմվածքներն ու «Քարտեզ առանց ցամաքի ու ջրերի» վիպակը, արցախցի գրողներ Նորեկ Գասպարյանի, Համլետ Մարտիրոսյանի և այլոց գործերը, պոեզիայում՝ Հուսիկ Արայի «Մարդու որդիները», «Լուսանցքի մարդիկ» ժողովածուները, Վարդան Հակոբյանի, Խաչիկ Մանուկյանի բանաստեղծությունները, ու էլի, էլի…Ու բոլոր այդ գործերի մեջ հիասթափությունն ավելի շատ է, որովեհտև, ինչպես Հուսիկ Արան է գրում՝Քո երակներում խշշացող տղերքը,

որ անպայմանական՝

քեզ սիրում էին ճիշտ ու իսկական,

մի օր վեր կացան

այգուց,

փողոցից

ու սրճարանից

և զենքեր առած՝

քայլեցին ուղիղ պատերազմի դաշտ,

բայց նրանք չկան քո պղինձ ու քար ոչ մի արձանում…Ու մշտական հիշեցումը կա, թե ինչ ծանր գնով ենք ձեռք բերել հաղթանակը մեզ պարտադրված պատերազմում: Խաչիկ Մանուկյանի հոյակապ բանաստեղծությունը ընդհանրացնող արժեք կարող է ունենալ այդ բոլոր զգացողությունների համար, ուստի մեջբերում եմ ամբողջությամբ.Բարձունքը մերն է, տղերքը չկան,

Տղերքն ավելի բարձրում մնացին:

Դիպան աստղերին՝ աստղերը հանգան

Ու լեղի քսվեց մեր ցամաք հացին…

Շահեցի՞ր երկիր, թե՞ կորցրեցիր.

Բարձունքը մերն է, տղերքը չկան…

 

Նաիրա ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Մարգինալ արձակ

17.06.2015 15:51

Կնոջ ազատագրման ու տղամարդու կողքին սոցիալական հավասար իրավունքներով ապրելու ու գործելու խորհրդային միֆը XX դարի 90-ական թվականներին ու XXI դարի սկզբներին կազմալուծվեց ու փոխարինվեց իրական ազատագրումով։ Երևույթ, որ հայ գրականության սահմանները ընդարձակեց գոյաբանության, մարդաբանության, հոգեբանության, գրողի աշխարհատեսության, արժեհամակարգի, ոճի, գեղագիտության, պատկերային ու լեզվահամակարգերի և այլ տիրույթներում։ Այս համատեքստում՝ գրական ընթացքը էութաբանության տեսանկյունից առավել դժվար է ուսումնասիրելը, քան քաղաքականությունը կամ սոցիոլոգիան, քանի որ հայ գրականությունը ընդգրկում է առավելապես արական սեռի գրական ավանդույթը, բացառությամբ՝ XX դարավերջի (Մարո Մարգարյան, Սիլվա Կապուտիկյան (պոեզիա), Անահիտ Սահինյան, Անահիտ Սեկոյան (արձակ) ) ու XXI դարասկզբի արևելահայ կին գրողների (Վիոլետ Գրիգորյան, Մարինե Պետրոսյան (պոեզիա), Սաթենիկ Մկրտչյան, Ալիս Հովհաննիսյան, Նելլի Շահնազարյան, Սուսաննա Հարությունյան, Դիանա Համբարձումյան (արձակ) ) ։ XXI դարասկզբի արևմտյան գրականագիտությունը տարբերակում է կին - սուբյեկտ ու կնոջ սուբյեկտիվություն եզրերը՝ հասկացման տիրույթում առաջինը ընկալելով իգական սկզբի (իգական Ես-ի) գործառույթի ու դրա արտահայտության իմաստության գաղափարով։ Սույնը դիտարկելի է նաև հարացույցային առաջընթացի տեսանկյունից ու ենթադրում է նույն սկզբի ռեֆլեքսային ու իրեղեն-փաստացի ճանաչումները, ֆեմինիզմի առանձնահատկությունները, որոնք կին - սուբյեկտի դոմինանտության գաղտնագրված գաղափարներն են։ Դրանց վերատեղաբաշխմամբ զբաղվում է մարդաբանությունը՝ սոցիալական գաղտնագրի փոխակերպումների ու երկխոսությունների գործընթացներում վերոնշյալ երևույթները տանելով գոյաբանության ճանապարհով։ 2003-2008 թվականների գլոբալիզացիայի տարիներին առավել տեսանելի դարձան սոցիալ-տնտեսական խնդիրների կենտրոնացման ու միավորման գործընթացները, որոնք ձևավորեցին կին գրողի վարքագծի, ծրագրերի ու քաղաքականության ընդհանուր համակարգը։ Այս համատեքստում՝ կին-սուբյեկտ ու կնոջ սուբյեկտիվություն ըմբռնումների իմաստաբանական տարբերակումը գրականության տիրույթում տեղի ունենեցավ հեղինակի (այստեղ՝ պատմողի) շնորհիվ, որը քողարկվեց ու քողարկվում է ինքն իրենով՝ Ես-ի նույնականացման միջոցով ուղղորդելով գործողությունների ամբողջական ընթացքը։ Կին - սուբյեկտը ի վիճակի է լուծելու իր առջև դրված գեղագիտական խնդիրները, կնոջ սուբյեկտիվությունը, սակայն, տարրալուծվում է մտավոր Ես-ի տիրույթում։ Սուբյեկտիվության հարցերի սոցիալ-մշակութային փոխակերպումները գրականության մեջ արմատապես տարբերվում են ֆեմինիստական թեմաներից։ Մարդաբանությունը սույն երևույթի պատմական ու սոցիալ-մշակութային փոխակերպումները դիտարկում է նախ՝ կնոջ արքետիպի պատմամշակութային դերի ու նշանակության, ապա՝ սուբյեկտիվություն երևույթի իմաստային համակարգի փոխակերպումների ու դրանց մեկնության տիրույթում։ Ու եթե XX դարի քննադատությունը իմաստավորում էր կնոջ սուբյեկտիվության հարցերը, ապա XXI դարասկզբում շեշտվում է կին-սուբյեկտը, քանզի վերջինիս սովորությունների սանդղակը (habitus) կազմում են նախաձեռնողության, կրթվածության, ինտելեկտի, սոցիալ-մշակութային դերի և այլ հատկանիշներները, որոք տոպոլոգիական բևեռում իգական կենսաէներգիան ուղղորդում են մասնավորի տիրույթ, որտեղ ինքնիրացման գաղտնագրված վեկտորը մշտապես կոնֆլիկտի մեջ է ժամանակակից կնոջ՝ մեծ աշխարհը գրավելու մղումների հետ։ Այս համատեքստում հնարավոր է անդրադանալ XXI դարասկզբի արևելահայ կին արձակագիրներին՝ Սաթենիկ Մկրտչյան, Ալիս Հովհաննիսյան, Նելլի Շահնազարյան, Սուսաննա Հարությունյան, Դիանա Համբարձումյան՝ ուղղորդվելով ժամանակակից քննադատության մեթոդաբանական երեք տիրույթներում՝ ա. պատմահամեմատական քննադատության, որը բացահայտում է կանանց արձակ երևույթը մշակութային փոխակերպումների միջոցով (եթե այդպիսիք կան) բ. գինո քննադատության, որը գրականության սոցիալ - մշակութային փորձառության մակարդակը ու դրա արտահայտությունը ժամանակակից գրականության տիրույթում գ. ծագումնաբանության, ըստ որի տեսանելի է գեղարվեստական լեզուն։ Մեթոդաբանական սույն մոտեցումները դիտարկելի են իրենց օբյեկտիվ - տրամաբանական մոտեցումներով, փոխառնչություններով ու զարգացման մակարդակով, չեն ներառում պատմափիլիսոփայական ավանդույթը, այլ երևութանում են միայն սոցիալ-մշակութային նույնականության տիրույթում։ Գրականագետները հաճախ վերոնշյալ կանանց արձակը ներառում են գրական ընթացքում՝ յուրօրինակ քաղաքականությամբ նշելով (Լևոն Խեչոյան, Գուրգեն Խանջյան, Հովհաննես Երանյան) ու նույն կերպ չնշելով (Նորայր Ադալյան, Ռուբեն Հովսեփյան, Վարուժան Այվազյան, Ռաֆայել Նահապետյան, Վահան Թամարյան) արձակագիրների կողքին (որոնք սոսկ անուններ չեն հայ գրականության տիրույթում, այլ պատկառելի գրական ժառանգություն ունեցող հեղինակներ), գրելով, թե կանանց արձակը ունի շոշափելի-ծանրակշիռ առանձնահատկություններ, թե կնոջական փորձն ու զգայական - վերաբերմունքային շերտերը ժամանակակից հայ արձակում ձևավորում են ավանդույթ, ու դա իրականություն է։ Նման մոտեցումը բացահայտում է սոսկ գրականագիտության էմպիրիկ վերլուծության մակարդակը, քանզի տվյալ արձակում բացակայում է սոցիալ-հոգեբանական պոլեմիկան, ինչը տեսանելի է հատկապես քննադատական որոշակի ռեզոնանսով, քանի որ արժեհամակարգային կողմնորոշումները կանանց արձակում ընկալելի են նախ գրական երկի առաջարկի (տենդերի) տիրույթում, ապա՝ ո՛չ համամարդկային մոտեցումների համատեքստում, ու դրանց պահպանման հարցադրումները նրանց տեքստերում նույնպես ցածր սանդղակում են։ Տիպաբանական հատկանիշների այս տեսանկյունից կանանց արձակը երևութանում է առօրեական - կենցաղային թեմաների (Նելլի Շահնազարյան, Սուսաննա Հարությունյան), ժանրի (փոքր պատմվածքի), սեթևեթանքով պատմողի (Սուսաննա Հարությունյան, Դիանա Համբարձումյան), հեղինակ - կերպար - ընթերցող միջակայքում հեղինակային տեսակետի բացակայության, ժամանակի ու տարածության անորոշության ու զգայականության էմպիրիկ տիրույթում հայտնված հեղինակային ձայնի (Ալիս Հովհաննիսյան, Սաթենիկ Մկրտչյան, Նելլի Շահնազարյան), հոգեբանական կոմիզմի հասնող իրավիճակային դրսևորումների (Սուսաննա Հարությունյան, Դիանա Համբարձումյան) ), գրի տեխնիկայի (Սուսաննա Հարությունյան, Դիանա Համբարձումյան) ։ Վերոնշյալ դիտարկումները չեն խանգարում՝ նշելու, թե Ալիս Հովհաննիսյանի, Նելլի Շահնազարյանի, Սուսաննա Հարությունյանի կերպարները աչքի են ընկնում ցածր ինտելեկտով, կենցաղայնությունը հաղթահարելու ու գեղագիտական հղումների հասնելու անկարողությամբ, բամբասանքներով ու միջակությամբ։ Դրանք շարքային ապերջանիկներ են, ովքեր ի վիճակի չեն փոխելու ավերված սոցիալ-բարոյական արժեհամակարգը, ուստի ընդունում ու վերապրում են այն որպես ճակատագրի իրական սցենար, որ գրվում ու իրացվում է քաոսի, պասիվության, անաստվածության, հոռետեսության, թուլության ու էմպիրիկ զգայությունների տիրույթներում, ուր հանդիպում են հեղինակի անարժեք մտահղացումն ու այն արժևորող քննադատը, ու ընթերցողը հստակորեն արձանագրում է դույնը։ Ալիս Հովհաննիսյանի «Ճյուղեր - տերևներ. պատառիկներ մեր փուչ կյանքից» 1 (տե՛ս Հովհաննիսյան Ա., «Ճյուղեր - տերևներ. պատառիկներ մեր փուչ կյանքից», Ե, 2009, 264 էջ) վեպում, որն իրականում պատումների (հեղինակի բառով՝ «գրառումների») հերթագայություն է, իշխող տրամադրությունը իրատեսության պատրանքն է կամ հիասթափությունը, ինչ - ինչ հավակնությունների բավարարումը, թեպետ սառը զգայականությունը գերիշխում է վեպը կազմող մեկից տասը բոլոր «գրառումներում» ։ Հեղինակը նախօրոք գիտի՝ ինչով են ավարտվելու միմյանց հաջորդող բոլոր պատումները, որոնցում իշխում է կենսական դատարկ էներգիայով պարուրված դատարկ հեգնանքն ու հոռետեսությունը, որն ըմբռնելի է նույնիսկ խորագրից՝ «Ճյուղեր - տերևներ. պատառիկներ մեր փուչ կյանքից» ։ Ուստի մելամաղձով լի անկենդան, հաճախ՝ ծեծված բառապաշարն ու պատմելաոճը անընդմեջ վերածվում է վարժապետական շատախոսության կամ շաղակրատության՝ հոգնեցնելով ընթերցողին՝ «Սա ի՞նչ էր, ոտքիս դիպավ։ Մի հսկա, նախնադարյան ձայնարկիչ, որին հսկում են աթոռի նստատեղից կախ ընկած, մինչև գետին չհասնող երկու պստլիկ տոտիկներ։ Հա, դու էլ երաժշտության մեկուկես մետրանոց նոր ուսուցչուհին ես... գնդլիկ... ամեն օր հայրդ շալակած բերում - տանում է այս հսկա անտիկվարը, քանի որ դպրոցի բոլոր ձայնարկիչները փչացած են... աշխատում են, երբ հարկ է լինում գերագույն հավի առջև շնորհ գտած մի հավիկի կամ ժողկրթբաժնից ժամանած բարձրաստիճան հնդկահավերից մեկի առաջ մեր ապագայի հույս ու հավատ աշակերտներին կապիկի պես պարեցնել, թութակի պես երգեցնել» (տե՛ս նույն տեղում, էջ 9) ։ Ինտելեկտուալ ընթերցողը, կասի՝ «դե լավ էլի, դե զզվեցինք էլի» ։ Վեպում անընդհատ հայտնաբերվող նմանատիպ հատվածները չունեն գեղագիտական նշանակություն ու ամբողջացնում են տավտոլոգիայով տառապող հեղինակային գրի անիմաստության տիրույթը։ Սա է պատճառը, որ հեղինակից տեքստ ու տեքստից ընթերցող էներգիայի փոխանակում - հաղորդումը այդպես էլ տեղի չի ունենում ու գրական երկը մնում է դատարկության (կամ ոչնչաբանության) սահմանում։ Սույն գաղափարը ծնվում է վեպն ամբողջացնող «Ես սիրտ ունեի», «Ժպտացող շիրմներ», «Ուրախ դաշտահանդես իռլանդական երաժշտության ուղեկցությամբ», «Եսթեր» («Պատառիկներ մեր փուչ կյանքից» հոռետեսական ընդհանուր խորագրով) բոլոր հատվածներն ընթերցելիս։ Անկենդան, ոչինչ չասող նույն գրելաոճն ու տրամադրությունները իշխում են նաև հեղինակի «Թանաքագույն առավոտները» (1988), «Սիրո քնքուշ հեքիաթ» (1994), «Դարձ նավահանգիստ» (2002), «Օղակը փակվում է» (2003) պատմվածքների ու վիպակների նախորդ ժողովածուներում։ Աշխարհը, որում ապրում են Ալիս Հովհաննիսյանի կերպարները «մեծ» երեխայի երևակայությունների ու երազանքների փակ աշխարհն է, որը հասունանում է առօրեական ու կենցաղային ճնշումներով՝ ընդգծելով երազի ու իրականության անհամատեղելիությունն ու անհասանելիությունը՝ այն ուղղել փորձելու, սակայն հաղթահարել չկարողանալու ճիգերով։ Թվում է՝ «Ճյուղեր - տերևներ» վեպը պետք է շնչեր կենսականությամբ, սակայն, անօրինակ պարադոքս՝ նրանում բացակայում է հատկապե՛ս կյանքը։ Հեղինակային լեզուն չի հասնում տեքստի անհատականացման տիրույթ, քանի որ պատմողը չի տիրապետում սեփական ձայնին, ըստ այդմ էլ՝ գեղարվեստական լեզվի ու ձայնի միասնականությանը։ Վեպի առաջին էջերից արդեն ընթերցողին հոգնեցնում է ցածր - կերկերուն - նվնվան ձայնի անվստահությունը, որը չի համապատասխանում հեղինակի կենսաբանական տարիքին ու բացառում է հեղինակից ընթերցող փոխանցվող հոգեբանական ու փիլիսոփայական հղումներն ու լուծումները։ Այդ պատճառով է, որ տեքստից ընթերցող փոխանցվող ձայնը, լեզուն ու աշխարհատեսությունը հատվում են գաղափարաբանական մեռյալ ընկալումների տիրույթում (քննադատները ինչ էլ հորինեն) ։ Ու այդ պատճառով է, որ երկի բազմաձայնությունը իր տեղը զիջում է տեքստ-մոնտաժի չհաղթահարված հնարքին, որն էլ իրականանում է հեղինակային մոնտաժված գրի միջակության շրջումով ու հայտնաբերումով։ Այս համատեքստում՝ Ալիս Հովհաննիսյանի տեքստը բնորոշելի է թույլ ու անկենդան մակդիրներով։ Արձակ է, որում չկա շնչառություն, չկան գաղափարական թռիչքներ ու գեղագիտական լուրջ հղումներ։ Նելլի Շահնազարյանի «Տաք շնչառություն» (տե՛ս Շահնազարյան Ն., Տաք շնչառություն, Ե, 2013, 348 էջ) պատմվածքների ժողովածուի իրականությունը՝ կենցաղից կենցաղայնություն, բացահայտում է նաև հեղինակի աշխարհընկալման սահմանները՝ տեսանելի հատկապես լեզվի տիրույթում, որը չափազանց պարզունակ է (չշփոթել պարզի հետ), տրամաբանական, ոճային ու տեխնիկական հնարքների կամ գյուտերի բացակայությամբ։ Ժողովածուն կազմում են առանց հոգեբանական լուծումների առօրյա-կենցաղային ճղճիմ ու ծեծված բառապաշարով պատումները՝ «Արյան կանչ», «Աստծո գառը», «Շատերից մեկը», որոնցում հայտնաբերվող կերպարները տարբեր հանգամանքներով հայտնվում են գյուղական կենցաղի ծանծաղ անգոյության սահմաններում (տե՛ս «Վայրի աշխարհ», «Կարկուտ» կամ «Տղամարդկանց ձմեռը») ՝ «Դեռ մեծ ձյունից առաջ էր եկել Օսանի մայրը, որ աղջկան տանի, Օսանը երեխային տվել էր, ինքը մնացել ու մորը խնդրել էր արտասուքը երեսին՝ «Երեխիս լավ կպահեք, խաթրին չկպչեք» ։ Մայրն անհանգստացել էր՝ «Ախջի՛, էդ խի՞ ես էդպես ասում, - կարո՞ղ ա քեզ վնասես» ։ Օսանն ասել էր՝ «Դուք գնացեք, ես կգամ, էրեխա հո չե՞մ, թող ամեն ինչ իր տեղում լինի, երկար եմ մնալու...» » (նույն տեղում, էջ 225 - 226) կամ՝ «Սիրունին տուն էին բերել, ու թե որ նրա տեղը խրտվիլակ էլ բերեին, Արշոն չէր նկատելու, բայց թե ոնց էր եղել, Սիրունը հղիացել էր։ Կատաղած Արշոն ասել էր՝ «Գնա հանի, ինձ քո բերած լակոտը պետք չի, ավելի լավ է՝ մի շան թուլա պահեմ» » (նույն տեղում, էջ 38) ։ Ժողովածուի ընթերցումը պարտադրում է բարդույթավոր կերպարների թերիության կամ անլիարժեքության ծեծված գաղափարները։ Այս համատեքստում էլ Շահնազարյանի տեքստը՝ որպես գրական - գեղարվեստական ֆենոմեն, ընթերցման որոշակի փուլում դադարում է գոյություն ունենալուց, քանի որ ձևավորում է սոսկ առօրյա - կենցաղային ծեծված միջանձնական հարաբերությունների (կին - տղամարդ), սերիալային-տափակ զգայությունների ու իրավիճակների ավանդույթը։ Երևույթ, որ ստեղծում է սեփական գոյության մոդալ կանոնները, ու իր միօրինակությամբ շրջվում գեղագիտական դատարկության հատկանիշով։ Սույն ժողովածուի հեղինակը կիսաշշուկ - փսփսացող բամբասանքային լեզվով ու ոճով սիրային եռանկյունիների մասին պատմողն է, նա, ով չի նկատում զավեշտի հասնող սեփական ոճական սխալները՝ «Ես պատրաստ եմ համբուրելու քո մարմինը՝ ամենայն մանրամասնությամբ, ոտքերիցդ մինչև մազերիդ ծայրը» անորակ ու ծեծված սիրային խոստովանությամբ (տե՛ս «Իմ հույս, իմ շուն, իմ հավատարիմ սեր») ։ Վերոբերյալ նախադասությունը, որ հեռու է միտք դառնալու գաղափարից, ընդամենը հեղինակային գրի քայքայված միկրոկոսմոսի արդյունք է, թեպետ խմբագիրը «անմահացրել» է այն ընդգրկող ժողովածուն՝ «Նելլի Շահնազարյանի ձևավորած գեղարվեստական ժամանակը քիչ է զատվում իրական ժամանակից, սակայն նրանում առկա են խոշոր ընդհանրացումները, ինքնահատուկ խլրտումները, որոնք երբեմն դուրս են գալիս մեկ ճշգրիտ ժամանակի տիրույթներից ու դառնում են յուրովի աբստրահարված, յուրովի ընդհանրացված» (նույն տեղում, էջ 5) ։ Սքանչանում ես, երբ գրականագիտության արվարձաններում յուրովի «աբստրահարող» խմբագիրը փորձում է որակավորել լեզվական ու հոգեբանական թերհասությամբ տառապող պատմվածքները։ Այդ կերպ խմբագրի «խոշոր ընդհանրացումներն ու ինքնահատուկ խլրտումները» նույնպես ապրում են «մեկ ճշգրիտ ժամանակի տիրույթ» -ում՝ «յուրովի աբստրահար» -ելով ու «յուրովի ընդհանրաց» -նելով նաև ժողովածուն։ Ուստի՝ հնարավո՞ր է «խոշոր ընդհանրացումները» մեկ նախադասության միջակայքում անմիջապես փոխվեն «յուրովի ընդհանրացումների» ու «յուրովի աբստրահարումների», ու անցումը ընդհանուրից մասնավորի՝ տեղի ունենա վայրկենապես, պարզվում է՝ հնարավոր է, քանի որ Ժողովածուն «զարդարող» առաջաբանի վերացական լեզուն, որպես ինքնակամ պայթող պղպջակ, ընթերցողին հասցնում է ինքն իրենից Ց-պահանջ վերանալու գաղափարին։ Եվ ոչ միայն։ Ինտելեկտի բացակայությունը։ Գիրքը թերթելիս պարզվում է նաև ծրագրային այն անհաջող գրացուցակը, որ ընթերցել է հեղինակը։ Ինքնաբերաբար ծնվում է միտքը, թե սույնը ժողովածու է վատաճաշակ տնային տնտեսուհիների համար, քանզի ի սկզբանե դիտարկելի է պսևդո հավաքականության՝ տեքստի միջակության, անլիարժեք կերպարների, մելոդրամային կոլիզիաների ու գավառական ցածրամակարդակ լեզվի տիրույթներում ու հասցեագրված է մշակութաբանական սահմանափակ ինտելեկտ ու աշխարհընկալում ունեցող ընթերցողին։ Ըստ էության՝ սույնը Անահիտ Սահինյանի որդեգրած գրական ավանդույթի շարունակությունն է։ Գորբաչովյան վերակառուցման տարիներին (թե՛ ներքին ու թե՛ արտաքին քաղաքականության ընդգրկումով, 1985-1991) նմանօրինակ միջակ տեքստերը դիտարկվում էին որպես համամարդկային արժեք, սակայն այսօր նույնիսկ օճառային սերիալի սցենար չես դարձնի։ Սաթենիկ Մկրտչյանի և Սուսաննա Հարությունյանի տեքստերում նկատելի են տեղաշարժեր՝ նեղ - կենցաղայնությունից մինչ լինելության հարցերը, թեպետ այս դեպքում էլ ընթերցողը դիմառնում է մտահղացումից իրականացում ճանապարհի անկատարությանը։ Սաթենիկ Մկրտչյանի «Այրված կենդանակերպ» (տե՛ս Մկրտչյան Ս, Այրված կենդանակերպ, Ե, 2011, 184 էջ) վեպը նախանշում է երկու անընդմեջ պատերազմներ ապրած սերնդի՝ մորից աղջիկ ու տատից թոռ ճանապարհը։ Այն փոքրիկ պատումների՝ «Ծնունդ», «Այն դուռը, որից ներս պիտի մտնեն մի օր», «Բրաբիոն կնոջ հիշողությունների «մակարյա» սնդուկը», «Գողգոթայի ճանապարհին», «Անանձնական սիրո սահմանները», «Վերադարձ», «Սիրանույշ», «Հատուցում», «Այրված կենդանակերպ» ամբողջություն է, որոնք մեկ ընդհանուր հյուսվածքում միավորվում են Վարդան տղամարդու, Ալեքսան հայրիկի, Բրաբիոն կնոջ, Մարիամ աղջկա, Նոեմի տագերկնոջ, Ոսկեհատ քրոջ և այլոց՝ շղթայականորեն հերթագայող կերպարներով։ Նրանցով ստեղծվող գաղտնագրված մոդալ զգայությունները թվում են ըմբոստություն արական գրի հանդեպ, սակայն լեզվի տիրույթում հայտնվելիս, ինչպես Ալիս Հովհաննիսյանի տեքստերում, շրջվում են ձայնի կիսաշշուկ թուլությամբ՝ թույլատրելով տեքստի սուբյեկտիվության շահագործումն ու մահը միաժամանակ։ Սույն տեքստերը նույնպես տառապում են անկենդանության պարադոքսով՝ արտացոլելով կենցաղային մանրուքները, որոնք ավերում են դեպի տեքստ ուղղորդվող հեղինակի կենսաէներգիան՝ փակելով նաև գեղարվեստական հղումի ճանապարհը։ Վեպը կյանքի վերարժեվորման վեհերոտ փորձ է ոչ այն պատճառով, որ կարելի է հուշապատումի այդ ասքը թույլ տեքստով էլ պատմել, այլ որ հեղինակի շնչառությունը բավարարում է մինչ այդ սահմանը։ Այդ պատճառով էլ վեպը ընթերցվում է սոսկ որպես «մասին», ու դրանում բացակայում է գրով հայտնաբերվող հեղինակային մտահղացումն ու գեղագիտական հղումը։ Վերոնշյալին համարժեք տեքստեր դիտարկելի են նաև Սաթենիկ Մկրտչյանի «Վերադարձ» (Մկրտչյան Ս, Վերադարձ, Ե, 2006, 160 էջ) և «Մերկ, ինչպես Ադամը» (տե՛ս Մկրտչյան Ս, Մերկ ինչպես Ադամը, Ե, 2013, 160 էջ) պատմվածքների ժողովածուներում։ «Այրված կենդանակերպ» վեպում Սաթենիկ Մկրտչյանը չի լուծել իր իսկ սահմանած գեղագիտական խնդիրները։ Առավել անհեթեթ է Անահիտ Հակոբյանի (խմբագիր ու առաջաբանի հեղինակ) ՝ վեպը գնահատելու փորձը, քանի որ տվյալ տեքստը նույնպես ավերվում ու մեռնում է հեղինակային գրին զուգընթաց՝ չդիմանալով ժամանակի փորձություններին։ Սուսաննա Հարությունյանի «Խմբանկար մեռյալներով և անմահներով» (տե՛ս Հարությունյան Ս, «Խմբանկար մեռյալներով և անմահներով», Ե, 2013, 344 էջ) ժողովածուն իրականության գեղարվեստական վերակերպավորման ուշագրավ փորձ է, որում հեղինակը անցնում է կենցաղայնության ու դրան առնչվող նեղլիկ ապրելակերպի (չհասնելով գոյաբանության) հոգեբանական նեղ հարցադրումների ու դրանց բացահայտման ճանապարհով՝ չհասնելով սոցիալական լուրջ բանաձևերի լուծումների ու հղումների գաղափարին։ Կենցաղային փոքր պատկերներից նեղ միջանձնական հարաբերություններ և հակառակը։ Տեքստով տրվող լինելության ընդհանրական պատկերը չկա, քանի որ այդ հարցերը Սուսաննա Հարությունյանը նույնպես քննում է կենցաղայնության նեղլիկ միջակայքում, որն ամբողջացնողը կնոջ ճակատագրի ֆենոմենն է։ Ի տարբերություն Ալիս Հովհաննիսյանի, Նելլի Շահնազարյանի և Սաթենիկ Մկրտչյանի, ովքեր գրի տիրույթում չեն հաղթահարում ծրագրային գրականության ու ավանդականության սահմանափակությունն ու կլիշեականությունը, Սուսաննա Հարությունյանի պատումները երբեմն-երբեմն ընդգծվում են ենթատեքստի, ներքին իմաստների ու միֆապոետիկական ավանդույթի բացահայտումով՝ «Նրան թվաց, թե կորցնում է Աստծուն տեսնելու վերջին հույսը, միակ ուղին փակվում է իր առաջ։ Մեղքը հեռանում էր իրենից՝ տղամարդու պես ամուր թիկունքը իրեն դարձրած, լայն ուսերը ճոճելով՝ տիեզերքի գաղտնիքներից տեղյակ ու լուռ, համրության արժեքն իմացող, լռության խորհուրդը փոխանցելու պատրաստ։ Էլ ժամանակ չկորցրեց, վազեց ձկնորսի հետևից, հուզմունքից շնչակտուր՝ փակեց ճամփան։ Ձկնորսն անձայն ցույց տվեց խրճիթի դուռն ու քաղցր ժպտաց՝ շոյելով անխնամ մորուքը» ։ «-Իսկ ճանապա՞րհը, ճանապա՞րհը, - անհամբեր հարցրեց Արևը ներս մտնելիս» ։ «-Ճամփաները շատ են։ Տիեզերքը պայթում է ճամփաների առատությունից, ընտրիր՝ որն ուզում ես։ Չնայած՝ խելացիներն ընտրում են ամենաերկարը, որովհետև ինչքան երկար է ճամփան, այնքան հեռու է վերջը» (նույն տեղում, էջ 184) ։ Ստեղծվածը միֆ է՝ հայկական ժողովրդական հեքիաթի նշանաբանությամբ, որը անմիջապես ավերվում է հաջորդող պատումներում տրվող իմաստաբանական միջուկից զուրկ կենցաղային բամբասանքներով՝ «Բակի խանութից մածուն եմ գնում՝ ապարանցի կանանց բերած, սերն արդեն երեք անգամ քաշած, ու հասցնում եմ նաև բամբասել։ - Լսե՞լ ես, կողքի շենքի Անոյից մարդը բաժանվել է, - ասում է վաճառողը» (էջ 196) կամ՝ «- Դրան քո տանից կտրի, էդ աջբատեսը, էդ կնիկ-քվազիմոդոն, վարակ է, բացիլ, ո՞նց ես թողնում քո բաժակով ջուր խմի, ձեր շենքը ներսուդրսով դեզինֆեկցիա պիտի արվի» ։ «- Էդ խեղճն ի՞նչ է արել որ, ինչ է թե թափանցիկ շորեր է հագնում, աչքիցդ ընկել է» ։ «- Աչքիցս ընկել է, - պարզաբանում է նա, - որովհետև ուղեղ չունի...» (նույն տեղում, էջ 196) ։ Բամբասանքը ավերում է պատումի գեղարվեստականությունն ու միֆ-հեքիաթը՝ ավերելով նաև տեքստի՝ ինտելեկտուալ ընթերցողին գրավելու հավակնությունները։ Վերոնշյալ մեջբերումները գեղագիտական հղումից զուրկ սովորական ասեկոսեներ են ու հետագայում կարող են հետաքրքրել այն հետազոտողներին, ովքեր կամբողջացնեն «Բամբասանքի ժանրը Սուսաննա Հարությունյանի արձակում» թեմայի սահմանները։ Սուսաննա Հարությունյանի կերպարները հեռու են նաև ավանդույթի էութաբանական - իմաստային ընկալումներից, ու համարյա բոլորը գործում են նույն սխալը։ Նրանք փորձում են փոխել (բայց մնում են անհաղորդ ու անկարող) ի սկզբանե գոյություն ունեցող այն արժեհամակարգերի հիերարխիան, որոնք սոսկ մարդու գործունեթյան կամ արարքի արդյունք չեն, այլ տրված են ի վերուստ, հեղինակի պես խորապես համոզված, թե այլոց կյանքը պայմանավորվում ու իմաստավորվում է միմիայն իրենցով։ Ուշագրավ են մարդու և հայրենիքի ապասակրալացման, մարդկային ու գրողական ցինիզմը բացահայտող պատումները, երբ մարդը նույնացվում է ճիճվի, ու հայրենիքը՝ Մեղա՛, «թրիքի կամ քաքի» հետ՝ «Մարդ էղի, - աղաչում է, - փողը տուր, էս երկրից գնամ, պրծնեմ։ Հոգոց եմ հանում՝ «Արջը յոթ երգ գիտի, յոթն էլ՝ տանձի մասին» ։ «Ուզո՞ւմ ես քո մասին անեկդոտ պատմեմ, - բոթում է կողս։ Ու առանց պատասխանի սպասելու սկսում, - Ուրեմն՝ կովը թրքում է։ Ճիճուն ու բալիկ ճիճվիկը արթնանում են թրիքի մեջ։ Ճիճվիկը գլուխը հանում է դուրս, նայում վեր» ՝ «Էս ինչ սիրուն ա, էն երկնագույնը մեր գլխավերևում ի՞նչ ա, մայրիկ» ։ «Երկինքն ա, բալիկս» ։ «Բա էն սիրուն կարմի՞րը» ։ «Արևն ա, բալիկս» ։ «Էն...» ։ «Դաշտը, գետակը, անտառը...» ։ «Մամ, - հարցնում է ճիճվիկը, - բա մենք էս քաքի մեջ ի՞նչ գործ ունենք» » (տե՛ս Հարությունյան Ս., «Խմբանկար մեռյալներով և անմահներով», Ե, 2013, էջ 304) ։ Դժվար է մտածելը, թե վերոնշյալ ցինիզմը գրական հնարք է ու տեքստում ապրելու է սոսկ անեկդոտի կարգավիճակում, ու վաղը սույն տողերը ընթերցող պատանու ենթագիտակցության տիրույթում ավերածություններ չի կատարելու։ Ծանր է մտածելը նաև, որ հատկապես արտագաղթի նման քարոզների համար են մրցանակներ, պարգևներ ու շքանշաններ շնորհում տարբեր գրողների։ Այս համատեքստում արդեն կարևորվում է ոչ միայն տեքստի կառույցը կամ գաղափարը, այլև տեքստերի ընդհանուր համակարգում դրանց գործառական նշանակությունը սոցիալ-քաղաքական ու մշակութային - հոգևոր ընդգրկումներով։ Աստված՝ որպես բարձրագույն գոյություն, Սուսաննա Հարությունյանի պատմվածքներում կասկածի տիրույթում է կամ գոյություն չունի (տե՛ս «Արևը Աստծո դեմքն է, և մենք այն տեսնում ենք ամեն օր», «Նա Աստված էր փնտրում և քիչ մնաց գտներ», «Այստեղով անցել է Աստված», «Տերը որոշեց լվանալ դժոխքը», «Անմահության սահմանը») ։ Կենսակերպի վերացարկվող ընկալումները Հարությունյանի պատումներում նույնպես տարբեր են՝ Աստծուն նմանվելուց, մոտենալ - հեռանալուց մինչև կերպափոխվող կյանքը՝ հոգու և ոգու, մահվան ու անմահության, հավատազրկության ու ապասակրալացման գաղափարների որոնումները, որոնք չեն հասնում փիլիսոփայական ամբողջացումների։ Երևույթ, որ ի սկզբանե խոչընդոտում է նրա կերպարներին՝ անցնել հոգևոր հասունացման ճանապարհներով՝ ոչնչացնելով դրանք նեղ-միջանձնական հարաբերությունների զարգացման երկչափ կամ եռաչափ տիրույթներում, քանզի մշակույթը (նեղ առումով՝ գրականությունը) մարդու (այստեղ՝ գրողի) ստեղծումի սահմաններում չէ սոսկ, այլև՝ տրվածքի, առանց որի տեքստը չի ապրում ու չի դառնում գեղարվեստ՝ շրջվելով որպես դատարկության սահման, որում ժամանակի փոշին թանձրանում է այնքան, որ տեքստը մեռնում է քրոնիկական ասթմայից։ Ուշագրավ են նաև Սաթենիկ Մկրտչյանի «Այրված կենդանակերպ» վեպի Բրաբիոն տիկնոջ հիշողությունների «մակարյա սնդուկի» և Սուսաննա Հարությունյանի «Արևը Աստծո դեմքն է, և մենք այն տեսնում ենք ամեն օր» պատմվածքում Արևի՝ «մահվան հետևից գնացող» տատիկի «մահվան սնդուկի» գաղափարների համընկնումներն ու նկարագրությունները (տե՛ս և հմմտ Սաթենիկ Մկրտչյան, Այրված կենդանակերպ, Ե, 2011, էջ 67-75 և Սուսաննա Հարությունյան, Խմբանկար մեռյալներով և անմահներով, Ե, 2013, էջ 14-20) ։ Սուսաննա Հարությունյանի պատումներին հատուկ են նաև կերպարների կոլաժային լուծումները ու կենցաղային անցուդարձի մանրամասն ու ճշգիրտ նկարագրությունները, որոնք երբեմն հասնում են ծայրահեղության, իսկ շնչարգելության հասնող խոսք ու բամբասանքը, որն անսկիզբ է ու անվերջ, իր անընդհատականությամբ բացառում է ընթերցանության հաճույքը։ Ու թեպետ զգայությունների փոխանցման ճանապարհին Հարությունյանը հիշողության հնարքով երբեմն-երբեմն ընթերցողին տեղափոխում է իր ստեղծած ժամանակի ու տարածության տիրույթ՝ հաղորդելով անցյալը իմաստավորող հոգեվիճակները, այնուամենայնիվ, վերոնշյալ թերահավատությունը ապագայի հանդեպ նույնպես փոխանցվում է ընթերցողին (տե՛ս «Անմահության սահմանը») ։ Երևույթը տեսանելի է հատկապես փոխհաջորդող հոգեբանական վիճակների ու զգայությունների հատկանիշներով՝ «Հետգրություն երկինք», «Անմահության սահմանը», որոնք իրենց ինտրիգային երկատվածությամբ հակադրվում են ոգու, լոգոսի մշակութաբանական ուժի, նաև՝ բանականության ու լույսի հետ չափվող արակենտրոն մտածողությանը՝ չհասնելով դրա խորքային չափումներին։ «Տասը փոքրիկ պատմվածք» (տե՛ս Համբարձումյան Դ, Տասը փոքրիկ պատմվածք, Ե, 2013, 160 էջ) անգլերեն - հայերեն լեզուներով տպագրված պատմվածքների ժողովածուում Դիանա Համբարձումյանը կենցաղային խնդիրներից աստիճանաբար անցում է կատարում լինելության փիլիսոփայական հարցադրումները՝ իր ոճով դառնալով դեպի XX դարի գեղարվեստական արձակը։ Սույն երևույթը շոշափելի է համաշխարհային գրականության պատմության մեջ՝ կին գրողների ոճի, ժանրի, թեմայի, մակարդակի, մտավոր կարողությունների ուսումնասիրության ու գրական ընթացքում հեղինակի ներկայությամբ պայմանավորված տեղի հարցերով։ Դիանա Համբարձումյանի պատումների սյուժեները ինքնատիպ են։ Դրանք կենսականության ներքին տիրույթներում մարդկային գործունեության ու բնավորությունների, կենսականությամբ տրվող անմիջական դիտարկումների արդյունք են։ Հոգեդինամիկ արտացոլքները, կանացի սեթևեթանքը, կոնֆլիկտային իրավիճակները, հոգեբանական պատկերները, ժամանակի անցողիկության գաղափարը, հոգևոր-բարոյական արժեհամակարգերի հիերարխիաները հայտնաբերվում են գեղագիտական-մտածական հղումների տիրույթում («Արամբի», «Հեռագիր Ֆաթիմային», «Հեռախոսային գաղտնալսումներ», «Հին պերսոնաժներով նոր պատմվածք», «Քառասուն անգամ Երուսաղեմ գնացած էշը») ։ Հեղինակային սկիզբը պատումներում երևութանում է լեզվի ու ոճի (պատումը ամբողջացնելը գեղագիտական հղումով ու դրան համարժեք ձևի հարցերով՝ ինչպես՝ «Քառասուն անգամ Երուսաղեմ գնացած էշը»), հեգնանքի («Մի երկու ժամ հազիվ է անցել, բայց հասցրել եմ կարոտել», - ես եմ։ «Մի քիչ էլ ինձ հետ ամուսնացիր», - դու ես։ «Մտի՛ր եկեղեցի», - ես եմ ու մտքիս աղոթքը՝ «Էս դռնից կգաս» ։ «Ավերակները հոգուդ մեջ պահիր», - քմծիծաղում ես») (նույն տեղում, էջ 65), հոգեբանական կոմիզմի («Բայց այս անգամ Մարալը մի չնչին պարապուրդ էր տվել։ Դրանից ստամոքսի լորձաթաղանթն այնքան էր գրգռվել, որ բերանը դառնահամով էր լցվում։ Զարմանալի է, մարդու ստամոքսում այդքան մեծ կծիկն ի՞նչ գործ ունի, որ դեռ մի բան էլ գրգռվի ու ավելորդ գլխացավանք պատճառի։ Մարմին ասածդ էս ի՞նչ տափակ ու կիսատ-պռատ սարք է, հետո ասում են՝ Իր պատկերով։ Բա էս աշխարհի կատարելության մեջ էս մի բանն ինչո՞ւ է այսքան անկատար։ Երևի «էգոյի» գեշ ցավը նրան էլ է խրտնեցրել, դրա համար էլ ավել-պակասը մոռացած՝ հունցել-տվել է աշխարհին ու օձիքն էդպես ազատել» ։ «- Ա՛յ տղա, մարմինը դեռ ոչինչ, բա որ ներսում վզվզացող հոգուն ես նայում, սիրտդ ոնց է խառնում, կարծես ատամիդ տակ առնետի թաթ է մնացել, որ քիչ առաջ չոփչոփում էր կոյուղու ջրերում, - պատի տակ նստած Պրոֆեսոր Վաղոն նարդու զառերը բռան մեջ մի լավ խաղացնելով՝ օդ նետեց, ու աչքերը ետևից վնգստալով գնացին, ոնց որ Մարալի կոնքախաղին նայեր») (նույն տեղում, էջ 72-73) գրի դինամիկության (չի հոգնեցնում), ինտերտեքստուալ հղումների ու միմյանց ներկառուցվող պատկերների միջոցով։ Սույն երևույթներն առավել ընդգծված են հեղինակի՝ «Աստծո բնակեցրած երկրում» (2010) վեպում։ Իրականությունն այն է, որ կին արձակագիրների ստեղծագործություններն էապես կշահեին, եթե ընթերցողը նրանցում գտներ պատումների մարգինալությունը հաղթահարող ու բացասող հատկանիշներ, քանի որ, չնայած բազմաթիվ փոքր, կենցաղային-էպիզոդիկ կերպարներին, այնուամենայնիվ, կին արձակագիրներին չի տրվել կամ անհասանելի է մնացել «փոքր մարդու» իրական հոգեբանական դրաման, որի միջոցով ընթերցողը կհայտնաբերեր XXI դարասկզբի սոցիալ - քաղաքական ու բարոյահոգեբանական համընդհանուր տեղատվություններն ու մակընթացությունները՝ իմաստաբանության տիրույթում բացահայտելով նոր արժեքների հիերարխիաները։ Չհաղթահարված լեզվական մթագնումները պատումներում դիտարկելի են էկզիստենցիալ քաոսի, նյութականի, ենթարկվողի ու պարտվողի մշտակա բախումների տիրույթներում, որտեղ չկան հոգևորը, ենթարկեցնողն ու հաղթողը։ Լոգոսի բացակայությունը նույնպես հաղթահարված չէ նրանց պատումներում, որից հետևում է, թե բարձր գրականությունը ոչ թե ինքնին գոյություն, խաղ կամ թղթին անգիտակցաբար հանձնված գիր է, այլ՝ աստվածային խոսքի փոխանցման գործընթաց, որը պայմանավորված է գիտակցությամբ և բարձր ինտելեկտով։ Կին - արձակագիրներից և ոչ մեկը չի հասել գրավոր խոսքի վերոնշյալ կերպին, որը ստեղծվում է լեզվից հիշողություն ընկած ներքին ու արտաքին նյարդաբանական միացումների միջակայքերում՝ ձևավորելով մտքի իմաստատարբերակիչ տիրույթները՝ որպես գոյաբանական պարունակներ ու Լոգոսի տեքստերում ձեռք բերելով կերպափոխման հնարավորությունը ու ընդգրկելով ժամանակով ու տարածությամբ պայմանավորված կյանքի անցողիկության գաղափարները։ Կին-արձակագիրների գեղարվեստական լեզուն նախադասական է նաև, քանի որ ա-տեքստից կենսաէներգիայով լի, գործուն տեքստի անցման ճանապարհին բացակայում է մտքարտադրման գործարանը։ Գերակա է ոչ թե կենսափորձով հարստացած ու իմաստնացած միտքը, այլ օրվա փորձից ծնված պարզունակ նախադասությունը, որն էլ դառնում է հերոսների (կերպարները դեռևս հերոսներ չեն) բացակայությամբ ստեղծվող պատումների հենքը։ Հերոսներ, որոնք հայրենասիրության, բարոյահոգեբանության ու ազնվության իրենց ընկալումներով հետագայում կներգրավվեին դպրոցական դասագրքերում։ Չկա՛ն։ Եթե ելնենք այն դրույթից, թե հիշողությունը մշակութաբանական հենք է Լոգոսի տեքստերում, ուրեմն մշակույթն ինքնին հիշողություն է, ու գիրը մշակութաբանական փաստ է, որն անհնար է շրջանցել կամ անտեսել։ Եվ եթե ամբողջացնելու լինենք վերը գրվածը, ապա նկատելի է, որ ի դեմս տարբեր հնարքների, այնուամենայնիվ, կին արձակագիրները չեն հաղթահարում տեքստի ստեղծման սկզբունքները ապահովող հետևյալ տիրույթները՝ ա. պարզամիտ գավառականության բ. կենցաղի գերակայության գ. տեսակետի չեզոքացման ու չհիմնավորված էմպիրիկ վերաբերմունքի դ. էմպիրիկ տրամադրությունների ե. թեմաների տրորվածության զ. սյուժեների կլիշեականության է. գեղարվեստական հնարքների երկրորդականության ը. ոճի անորոշության թ. ցածր ինտելեկտի ևն: Այս համատեքստում կին - արձակագիրները դիտարկելի են առավելապես կին - օբյեկտի, քան՝ կին - սուբյեկտի հատկանիշներով։ Ստեղծագործական ընթացքի մետատեքստային հարթության կամ գինոքննադատության տեսանկյուններից՝ անդրադարձներ, հարցազրույցներ, տեսանյութեր, նույնպես դիտարկվել են այն արժեքները, որոնք գնահատվում են կին արձակագիրների կողմից։ Տարբերակվել է նաև դրանց դերն ու նշանակությունը, թիրախային կամ ոչ թիրախային լինելը հասարակական կյանքում (տե՛ս Ալիս Հովհաննիսյան, «Արձակագիրն ու մուսան», ԳԹ, 2003, թիվ 44, «Ժամանակակից գրող ու գրականություն ասելով ի՞նչ հարց է լուծվում», Իրավունք դե ֆակտո, 2009, թիվ 37, «Մայրաքաղաքային քրոնիկոն», ԳԹ, 2014, թիվ 28, Սուսաննա Հարությունյան, «Երբ գրում ես, ոչ ոք քեզ չի խոստանում փող ու փառք», Հրապարակ, 2008, թիվ 65, «Թիվը բազմապատկես զրոյով, հավասար է՝ չկա», ԳԹ, 2005, թիվ 36։ Դիանա Համբարձումյան, «Հայ մտավորականը դատապարտված է ապրելու Հայաստանում, ԳԹ, 2005, թիվ 9։ Նելլի Շահնազարյան, «Ընթերցողը կորցրել է գրողի նկատմամբ հավատը, «Հայք», 2010, էիվ 77, «Այս ճնշումից մեղվափեթակը ինքն իրեն պայթելով՝ բացվելու է», Ժամանակ, 2010, թիվ 83, «Հասարակության արթնացումը տեղի է ունեցել», «Մերոնք», 2009, թիվ 36» ։ Ի տարբերություն մյուս հեղինակների՝ Սաթենիկ Մկրտչյանից անդրադարձեր, հարցազրույցներ կամ տեսանյութեր չգտա) ։ Վերոնշյալ թվարկումները ամրապնդում են համոզումը, թե ժամանակակից հայ գրականությունը իր հիշողության պարունակներում չունի ու չի պահպանելու կին-սուբյեկտ ու կանանց արձակ երևույթները, քանի որ դրանք չեն հատել դեռևս կին արձակագրի սուբյեկտիվ ճանաչողության սահմանը ու չեն հասել երևույթի ընկալման միջուկային տիրույթին, ուստի անհրաժեշտ է, որ քննադատությունը դիտարկի դրանք համապատասխանաբար։ Մարմրող ասուպների պես երբեմն բոցկլտում - հանգչում են նաև ինքնուս գրագիտուհիների (Ժաննա Հակոբյան, Կարինե Աղաբեկյան, Շնորհիկ Շահինյան, Գարուն Աղաջանյան ևն) գրվածքները, ովքեր ստեղծում են միայն գրավոր խոսքի արվարձաններում մոլորված «գրականության» էժանագին պատճենը։ Սույն գրագիտուհիները օտար են քննադատությանը, քանզի հետամուտ են նույն արվարձաններում մոլորված իրենց «դասականներին» ։ Հ. Գ. Կանանց արձակը բնականորեն ձևավորված խոսքի ընդհանրականացված մարգինալ (սահմանային) հոսանք է, որը թեպետ մի կողմից ուշագրավ է կին - տղամարդ միջանձնային հարաբերությունների, առօրյա-խոսակցական և ժողովրդա-խոսակցական լեզուների կիրառությամբ, ոճով ու պատմողի անմիջական ներկայությամբ, սակայն մյուս կողմից կնոջ կոլեկտիվ Ես-ը դեռևս չձևավորված ու անվստահ է (տե՛ս կին արձակագիրների հարցազրույցները, անդրադարձերը, հոդվածները, ինչպես «Ազատություն» ռադիոկայանի «Գրողը և իրականությունը» հաղորդաշարին տրված Սուսաննա Հարությունյանի տեսահարցազրույցում է . azatutyun.am/me dia/video/ 24382374.html), որը տրամաբանության բացակայության բացառիկ օրինակ է, քանի որ լրագրողի բոլոր հարցերին արձակագրուհին պատասխանում է «չգիտեմ» -ով ու երկմտանքով։ Սա է պատճառը, որ վերոնշյալ արձակը ապահովում է միմիայն մասսայական գրականության հատկանիշները՝ հեռու բարձր գրականությունից։ Սույն արձակի գնահատությունը սոսկ գենդերային քաղաքականության, և ընդհանրապես, քաղաքականության հետևանք է, որն իրականանում է սոցիալ - մշակութային ու հասարակական - քաղաքական միջավայրերում կանանց ներգրավելու արդյունքում։ Ասվածն այլևս անխուսափելի է ժամանակի ու տարածության միասնականության տիրույթում, սակայն հարցը՝ գոյություն ունե՞ն արդյոք կին արձակագիրներ ու կանանց արձակ երևույթները, առկախ է դեռևս, քանի որ կնոջական գրի տեսակը կամ արձակի լեզուն, դրա գեղագիտությունը, դեռևս հստակվելու խնդիր ունի ու չի համընկնում ո՛չ XX դարի և ո՛չ էլ XXI դարասկզբի ինտելեկտուալ արձակի հատկանիշներին։

Գաբրիելա Միստրալ / Չարչարանաց ուրբաթ

03.06.2015 17:26

Թարգմանությունը' Նաիրա Համբարձումյանի

Հրեա ժողովրդին

 

Հրեա՛ ազգ, դու ծով ես տխրության,

հրեա՛ ազգ, դու մարմին ես վշտի,

արցունքներդ հին են, քան երկինքն ու երկիրը,

սելվայի պես բազմանում են տառապանքներդ։

 

Այդպես էլ չթողեցին քեզ ննջել ստվերում,

չթողեցին փոխվել, որ ապաքինվեն սպիներդ։

Վերքիդ ալ կարմիրը թրթռում է դեռ

վարդի պես՝ գիշերներն ու ցերեկները։

 

Աշխարհը ննջում է, բայց լսում է նա լացը քո հնօրյա,

հաճելի են արցունքներդ ինչպես անձրևի շիթ,

նայում եմ. խոր, ինչպես սղոցի հետքեր,

կնճիռներն են քո` այնքան սրտամոտ։

 

Ասա՛, ի՞նչ կա ավելի սարսափելի,

քան երազը հրեական, աղոթքը՝ Miserere։

Բարուրն օրորում է կինը, ու ամուսինը

հավաքում է ցորենը՝ առանց վատնելու։

 

Հրեա՛ ազգ, պահպանում ես ուժդ

ու ձայնդ, որ քնքուշ երգես օջախը քո,

աղարտված է լեզուդ, ու սարսափ կա աչքերումդ,

բայց շարունակում ես երգել Երգ Երգոցը։

 

 

Կանանց մեջ ապրում է սիրտը Մարիամի,

Հիսուսի պատկերն ես բերում մեզ։

Լսեց Սիոնը Նրա խոսքերը բարի, բայց՝ իզուր։

Կանչում էր Նա քեզ դժբախտության պահին։

 

Հրաժարվեց Նրանից վախվորած ամբոխը,

բարին չտեսար Խոսքերում Նրա,

այդժամ Մագթաղինեն վարսերով իր

մաքրեց արյունը Փրկչի ոտքերից։

 

Հրեա՛ ազգ, դու ծով ես տխրության,

հրեա՛ ազգ, դու մարմին ես վշտի,

արցունքներդ հին են, քան երկինքն ու երկիրը,

սելվայի պես բազմանում են տառապանքներդ։

 

 

Չարչարանաց ուրբաթ

 

Ապրիլը գրավում է քնքշությամբ հարատև,

ու ամենուր թափառում է ծարավը անհագ,

բայց, սերմնացա՛ն, սպասի՛ր, ցանքսից առաջ,

հեռանում է Քրիստո՛սը։

 

Մի՛ հպվիր գութանին, կո՛ղմ դիր գործիքներդ,

մի՛ գայթակղվիր, սերմնացա՛ն,

լսի՛ր ակնթարթը հուսահատ,

հեռանում է Քրիստո՛սը։

 

Արնոտ քրտինքից հարբում է ձիթապտուղը,

երգում է աքաղաղը, ու Պետրոսը խոնարհում է աչքերը։

Սիրո՛ մարգարե, համբերատա՛ր տառապյալ,

հեռանում է Քրիստո՛սը։

 

Գեղջկական ճակատը ակոսել է կնճիռը,

տանջում է ինձ թախիծը կեսգիշերային,

ու խեղճ տղան արտասվում է ինչպես այր,

հեռանում է Քրիստո՛սը։

 

Արնահոսում են դեռևս փայտերը խաչի,

դողէրոցքով հեռացնում է շուրթերը չոր։

Անիծվի՛ր, հա՛ց, թո՛ղ անիծվի աշխարհը նաև,

հեռանում է Քրիստո՛սը։

 

 

Երգ մահվան մասին

 

Ալեզա՛ րդ գրող, միայնա՛ կ կախարդ,

մի՛ որոնիր դաշտերում մոլորված տղայիս։

 

Նստարաններին այս ձգվում է խուլ մարդկային ոգին։

Մի՛ հոտոտիր տղայիս, ծերունի՛քո սուր հոտառությամբ։

 

Քայլի՛ ր լիալուսնի ներքո քո ճանապարհով,

չա՛ր, խո՛րթ մայր, դիվուհի՛,

մի՛ դիպչիր տղայիս։

 

Հեռո՛ւ նրանից, գտիր՛ ուրիշներին,

մոռացի՛ր կնունքի անունը նրա։ 

 

Թո՛ղ թռչի քեզ մոտ դժբախտությունը

հարավից ու հյուսիսից, ու աղի քամին

ավազով թո՛ղ լցնի աչքերը քո։

 

Տղաս ու ես ձկներ ենք ծովի ալիքների խորքում,

երբ սխալվես պատահաբար, հիշի՛ր միայն ի՛մ մասին։

 

Հուսահատություն 2

 

Մառախուղ` անթափանց ու հավերժական։

Մոռանում ես, որտեղ դուրս գցեց ինձ ալիքը աղի։

 

Հողը, որին հասա, չի ճանաչում գարունը։

Երկար գիշերը մոր նման թաքցնում է ինձ աշխարհից։

 

Քամին ստուգում է հեծկլտանքների

ու հառաչների ներկայությունը տան շրջակայքում

ու ապակու պես հատում է ճիչս։

                                                                      

Ճերմակ հարթավայրում, ուր անվերջ է հորիզոնը,

տեսնում եմ անարյուն մահերը մայրամուտների։

 

Ո՞ւմ ձայն տվեց, ո՞վ հայտնվեց այստեղ,

թե այն կողմում մեռյալներն են միայն։

 

Տեսնում եմ՝ ինչպես է տարածվում ծովը վշտի,

նրանց միջև, ում հոգին այստեղ է դեռևս։

 

Նավահանգստում նավեր կան ճերմակակայմ,

անհարազատ երկրներից։

                                                                     

Նավաստիներն անծանոթ են ծաղիկներիս

ու բերում են անարև ու տժգույն մրգեր։

 

Հարցը, որ ուզում եմ տալ, չի պոկվում շուրթերիցս,

երբ ճանապարհում եմ նրանց հայացքով։

 

Նրանց լեզուն հեռու է, օտար սիրուն, որով

մայրս իր երջանիկ օրերի երգն էր երգում։

 

Տեսնում եմ, ձյուն է գալիս։ Այդպես փոշին

ծածկում է գերեզմանը։ Տեսնում եմ, շատանում է

մառախուղը։ Այդպես մեռնում եմ ես ինքս,

ու չեմ հաշվում վայրկյանները, որ չխենթանամ,

քանզի նոր է սկսվում գիշերը երկար։

 

Տեսնում եմ հարթավայրը, ուր անվերջ են հիացումն ու ցավը,

բարությամբ հասա ամայի բնապատկերներին,

ձյունն այս ասես ինչ - որ մեկի դեմքն է, 

որ պատուհանի հակառակ կողմում, պահապանի պես,

հավերժական է իր անթերի ճերմակությամբ։

 

Նա մշտապես իմ գլխավերևում է,

ինչպես անսահման հայացքը Աստծո,

ինչպես նարնջենու ծաղկաթերթերը տանիքներին,

ինչպես ճակատագիրը, որ հոսում է կույր ու խուլ,

այդպես կլինի նաև իմ մահվան ժամը։

 

 

Անտառահատում 3

 

Նոկտյուրն պարտության 4

(մորս մահվան առիթով) 5

 

Քեզ համար չդարձա իսկական Պողոս.

վստահեցնում ես, թե անհնար է կասկածելը,

քո էությամբ ոտքից գլուխ շողարձակող լույս ես ու կրակ, 

առաքյալի Ճակատագիրը ցնցում է սիրտս,

բայց չարժեմ ես նրան։ Թույլ եմ։

 

Կրակն իմ ձեռքերով երկար չտարա, բոցն այրեց մաշկս,

բոցավառվել չկարողացա, լռեցի, որ աղոթքով

վառեմ սոճին, ու քամին չեկավ օգնության,

կմեռնեմ ավելի վաղ, քան ընդմիշտ կքնեմ։

 

Իմ մեղմությունից, որն ավելին չէ, քան վարդը,

տեսնում ես, ծանր եմ շնչում, մտերմին ներելը

տասնօրյա դժվար աշխատանք է՝ առավոտից երեկո

հույսս անզոր հոգիս է, որքան պտտում եմ, չի շարժվում։

 

Քեզ համար չդարձա սուրբ Ֆրանցիսկը։ Կքած,

ինչպես գարնանային արշալույսի կատարը,

կամրջում ես հողն ու երկնքը ու փոշին հողի՝

մինչ սարի գագաթը, ու բարձրանում ես

աստիճաններով արշալույսյան սանդուղքի,

ուր սիրում եմ լսել աղավնու ձայնը ու կանչը եղնիկի։

 

Հողը՝ անհամար զավակներով մաքրում էր վրայիցս կեղտը,

ինչպես կոբրայից` կաշին։ Հողը հարազատ մոր պես

օրորում էր ինձ կրծքին, որ լցվել էր բոցկլտացող կաթով

ու այն ամենով, ինչ լինելու է դեռ։

 

Չդարձա նաև Քո Վիկենտիեն, չլսեցի խոստովանությունները

քո մակույկավոր բանտարկյալների, այդ տարաբախտ

հավատացյալներին չհամբուրեցի։ Վիկենտիին սիրում եմ

ողջ էությամբ, հոգուցս առավել. նա օրինակ էր ինձ

ու հենարան՝ ճանապարհիս։ Բայց չեմ կարող

առանց դողի դիպչել վերքերին։

 

Սարսուռով հեռացնում եմ կարեկցանքով լի աչքերս

Ղազարից, ով կարծես գարշահոտ աճյուն լինի։

Բոլոր վերքերը կապել եմ առանց նայելու,

երբ տեսնում եմ խոցերը, ձեռքերիս մեջ սեր չի մնում։

 

Հոգով չեմ զորացել այնքան, որ դառնամ սուրբ,

որ այդքան չարիք լսեմ խավարում խաղաղորեն՝

Աբելի անմեղ ականջով։ Չկարողացա անվախ ապրել,

ու սիրտս լինի է անհանգրվան երազներով,

ինչպես արևը աստվածային լեռներում։

 

Սերվել եմ Իսրայելի բզկտված մարմնից, մաքքվեյների ցեղից,

կարողանում եմ երգել այնպես, որ մարգագետինը դառնա մեղր,

տե՛ր Զորավոր, ողբս հյուսել եմ գագաթներիդ,

ու ձայնով հպվել եմ ոտքերիդ։

 

Տապալվել եմ, հառաչս ուղղում եմ վեր, թեկուզ՝ մեղք է խնդրելը,

որ դեմքով շրջվես դեպ կործանվող դաշտը,

ու իմ պարզ մերկությանը հպես ամենաթող մատներդ։

 

Դու, որ տապանաքարը կոտրում էիր ձվի կեղևի պես,

օ˜, խղճա՛ ինձ։ Երբեք հարություն չեմ առնի Քեզ հետ,

այլ կփտեմ, ու աճյունս կխառնվի քարաքոսներին փշոտ

ու փոշոտ խոտերին, կխառնվի ամենին, ինչ այրվեց աղի

ու թույնի մեջ, ամենին, ուր չկա Քրիստոսը, ինչը

չի մաքրվել Նրա բարեգութ օրենքներով։

 

Ես պարտվեցի։ Գթություն չկա ինձ այս խարազանված

երկնքի տակ, ու մեղավոր է պարտությունն իմ։

Խաչված, բայց կենդանի, ստորացված է, ոտքից գլուխ

աղտոտված, ամեն ինչում մեղավոր է պարտությունս։

 

Ազնվարյուն եղնիկի եղջյուրները փշրվեցին

իմ պարտությունից։

 

 

Մթագնում։ Երկու հրեշտակ 6

 

Երկու հրեշտակ ամբողջ կյանքում

կանգնած են սարին, թիկունքումդ,

օրորում են ծովի պես, մինչև քնես։

 

Մեկը թափահարում է թևերը, մյուսն անշարժ սավառնում է,

մեկը բերում է ընծաներ, մյուսը տանում է բարիքները։

 

Ո՞րը կմնա քեզ հետ, ո՞րը՝ անցյալում,

մեկը կապրի բոցի պես, մյուսը մոխիր կդարձնի,

իսկ ես վստահում եմ հոգիս, հեզ ալիքի պես փռվում նրանց առաջ։

 

Մի անգամ միայն հանդիպեցին, ճերմակ թևերը փռելով՝

երգեցին սիրո և մկրտության ավազանի մասին։

 

Մի անգամ միայն միավորվեցին՝ մոռանալով վերքերը հին,

ու կյանքն ու մահը նորից ձուլվեցին։

 

 

Իջեցում խաչից։ Նոկտյուրն 7

 

Քաղաքից դուրս, լեռներում՝ օ՜ «Խաչված Քրիստոս»,

քո արձանի մոտ եմ ու աղերսում եմ հիվանդ մարմնիս համար։

Աչքերս Քեզանից՝ տառապյալիցդ, հեռացնում ու խոնարհում եմ

իմ՝ հիվանդիս վրա։ Ամաչում եմարյունս բարակ շիթ է

գետի մեջ, քոնը՝ դեպի ամբարտակը։

 

Այս աշխարհում մի հենարան ունեմ միայն՝ քեզ՝

խաչված առանց չորս մեխերի։ Քեզ մոտ եմ եկել,

որ հավաքեմ արյունդ, ձեռքերով հպվեմ չորացած կրծքիդ,

ու հազիվ կարողանամ գրկել վիրավոր ոտքերդ,

որոնցից հոսում են սուրբ կաթիլները արյան։

 

Մոռացել եմ բոլոր վշտերս, հոգնությունս, երկար ու ձիգ

ճանապարհը, վերքերս բոլոր, ամաչում եմ,

որ աղերսելով՝ մուրացիկի պես քեզ մոտ եմ եկել

այս ուշ գիշերով ու կանգնել եմ Քո՝ տապալվածիդ առջև

ես՝ մեղավորս, այս լեռան վրա, իսկ դու գլորվում

ու գլորվում ես, առաջին անգամ տեսա սոսկալի

չարչարանքներդ, ու թե ինչպես ընկնելով՝

ինչպես փշրվեց մարմինդ, ինչպես միջուկը փշրվեց,

խոնարհվեց կուրծքդ, ծալվեցին ծնկներդ

ու թեքվեց խոնարհված գլուխդ։

 

Քրիստո՛ս, ապաստանի՛ր իմ ձեռքերում,

աստվածային քո էությամբ, ցավդ տո՛ւր ինձ,

քանզի այստեղ հայտնվեցի մենակ, ու այն,

ինչ երևում է ինձ, ոչ ոք չի իմանա։ Զավակներիցդ ոչ մեկը

չի տեսնում անկումը քո, որ բռնի արյունոտված մարմինդ։

Քանզի մենակությունն անսահման է այնտեղ, ուր դու ես,

ուր քիչ լույս կա, ուր երեկոն ընկնում է Երկրի անանուն լեռան վրա։

 

 

Նյութերը։ Օդը։

 

Դաշտում, որտեղ դաղձն ու եղեսպակն են,

որտեղ ծաղիկները նման են աստղերի,

ինձ դիմավորում է ու կարծես սպասում է Օդը։

 

Կլոր է, պտտվում է ինչպես մերկ, չարաճճի մի երեխա,

ասես խաղում է մոր հետ, կատակում, ծաղրում։

 

Մերթ իր գիրկն է առնում քնքուշ, վարպետորեն,

մերթ պտտում է շրջազգեստս պարանի պես։

 

Օձի պես ֆշշում է անտառում, տերևները թափ է տալիս

ճյուղերից կամ արգելում շունչս։

 

Չի թողնում, որ փոշոտվեն ձարխոտներն ու թփերը,

ունի իր սիրած բույսերն ու թռչունները։

 

Ձգվում եմ դեպի նա ձեռքերով ու հասնում ու բռնում եմ։

Արագ շարժումներով կուրացնում է ինձ։

 

Ու հպվում եմ` չդիպչելով, ու բռնում եմ աներևույթ ձեռքով,

ծիծաղում է, մի նոր կատակ նվիրում ինձ։

 

Հետ եմ գնում անտառներով։ Կաղնիների,

սոճիների միջով վազում է իմ հետևից քամին։

Մտնում եմ քարե տունս, մազերիցս խոնավություն է բուրում,

ինչպես արբած, ինչպես օտար ծանրանում են նրանք։

 

Անհնազանդները՝ վարսերս, չեն հավաքվում բարձիս,

քնելու համար, պետք է հյուսեմ նրանց։

 

Թո՛ղ խաղաղվեն նրանք հսկա ձկնկուլի

կամ պատանիների պես, որ թուլացնում են պարանները։

 

Թե խաղաղվեն վարսերս, կքնեմ ուշ առավոտյան,

այդպես մորը տանջում է երեխան` Օդը։

 

 

Ամերիկա։ Հիմն արևադարձային արևին 8

 

Օ՜, ինկերի՛, մայաների՛ արև, ամերիկյան պտուղ ես հասուն,

Կեչուաները9, մայաները պաշտում էին շողշողացող մարմինը քո։

 

Մորթը ծեր այմարների ներկեցիր կարմիր կավճով,

բարձրանում ես որպես բոսորագույն միրհավ,

հառնում ես որպես ճերմակ միրհավ։

Նկարի՛չ, դաջվածքների՛ վարպետ,

առյուծների ու մարդկանց ցեղից ես դու,

արևն ես լեռների, հարթավայրերի, անապատի,

արևն ես գետերի, քարանձավների, դաշտերի,

տանում ես մեզ ու գալիս ես մեր հետևից

ոսկե որսաշան պես, դրոշն ես ցամաքի ու ծովի,

որ սուրբ է բոլոր եղբայրներիս համար։

 

Կկորչենք, փնտրե՛ք հարթավայրերում,

շեկ անապատներում, հատապտուղների

ու պերուական բալասանի հայրենիքում։

 

Ճերմակին ես տալիս Կուսկոյում 10, անապատի վրա,

մեծ երգն ես Մեքսիկայի, որ թափառում է երկնքում՝

Մայաբի11 վերևում։ Դու կրակե մաիս12 ես, որին որպես

երկնային մանանա ամենուր փնտրում են շուրթերս։

Վազքով անցնում ես լազուրի վրայով, թռչում ես

երկնագույն դաշտերով, եղնիկ ես դու մերթ ճերմակ,

մերթ արյունոտ, որ վիրավոր է, բայց՝ անհասանելի։

 

Օ˜, Անդերի՛ արև, խորհրդանիշն ես Ամերիկայի, պահապանը նրա,

հովիվն ես բոցավառ հոտի, բոցավառվող հիմնը երկրի,

չես դիպչում ու չես հալեցնում բոցկլտացող կրակը հնոցում,

կեցա՛լ, 13 բոլորովին ճերմակ կրա՛կ, արարելով ազգեր՝

կերակրում ես նրանց, բոլոր ճամփաներին թափառող

լեռնային կրակների առաջնո՛րդ։

 

Երկնայի՛ն արմատ, բալասանն ես արյունաքամ հնդկացիների,

փրկում ես նրանց սիրով ու սպանում սիրով։

Կեցալկոա՛տլ14, արհեստների՛ հայր, նշաձև աչքերով

աղում ես ինդիգոն, համեստ բամբակը մշակում ես ձեռքերով,

ներկում ես հնդկացիների թելերը կոլիբրիի վառ գույներով,

գլուխները նրանց կտրում ես հունական զարդանախշի պես,

դու Ռուխ թռչունն ես, ու զավակը քո խելահեղ քամին է ծովերի,

դու տերն ես մեր հնազանդ, ինչպիսին չէին նույնիսկ աստվածները հին,

ճերմակ երամն ես տատրակների, վազում ես արագաթափ ջրվեժի պես,

ի՞նչ պատահեց մեզ, ինչո՞ւ կերպափոխվեցինք։

 

Արևապատ հողերը դարձան ճահիճներ, ու մենք՝ տիրելով նրանց,

ողջունեցինք կրակն ու արևը։ Մեռյալներին քեզ վստահեցի,

այրվում են նրանք ածուխների պես

ու քնած են ինչպես ընտանիքը սալամանդրի,

ու անկողնում իրենց երազներ են տեսնում, 

ու անցնում են մթնշաղում, ինչպես թփուտները՝

մերթ այրվելով, մերթ դեղնելով Արևմուտքում, 

մերթ վառվելով հեռվում՝ հանց արևաքար։

 

Ու թե քառասուն տարի չես պահել ինձ հուշերիդ մեջ,

նայի՛ր, ընդունի՛ր այժմ, ինչպես մանգո,

ինչպես նույնանուն բուրգի քարը 15,

ինչպես արշալույսին ֆլամինգոյի 16 թռիչքը,

ինչպես վառ ծաղիկներով դաշտը,

ինչպես մաքեյը 17, ինչպես յուքքան 18,

ինչպես պերուացու կճուճները,

ինչպես հնդկացու դդմանոթը,

ինչպես հինավուրց ֆլեյտան ու պարերը,

քեզնով եմ շնչում, քո մեջ եմ բացվում միայն ու ամբողջանում։

 

Քանդակի՛ր ինձ, ինչպես ծեփում էիր նրանց,

լցրո՛ւ շունչդ իմ մեջ, թող որ ապրեմ նրանց հետ,

զարմանամ ու զարմացնեմ։

 

Քայլում էի օտար հողով, գնում էի օտար պտուղներ,

այնտեղ սեղանը պինդ է, ու զրնգուն չէ գավաթը,

ծորուն է մեղրը, ու գինին՝ հոգնած։ Օտար հիմներ էի երգում,

կրկնում էի օտար աղոթքներ, քնում էի մեռած աստղի տակ,

տեսնում էի մեռած վիշապներ։

 

Վերադարձա՛։ Վերադարձրո՛ւ արտաքինս,

լողացրո՛ւ ինձ բոսորագույն շատրվանով

ու եռացրո՛ւ քո կաթսայում, ճերմակեցրո՛ւ

ու սևացրո՛ւ ինձ լուծույթներումդ թունավոր։

 

Այրի՛ր իմ մեջ վախերը բութ, չորացրո՛ւ կեղտը, 

կերպափոխի՛ր երազանքներս ու շիկացրո՛ւ բառերս ու խոսքս,

այրի՛ր բերանս, երգս ու շունչս, մաքրի՛ր լսողությունս,

լվա՛ աչքերս ու նրբացրո՛ւ ձեռքերս

ու թարմացրո՛ւ արյունս, ուղե՛ղս, արցունքնե՛րս։

 

Չորացրո՛ւ քրտինքս ու բժշկի՛ր մարմնիս ու հոգիս

վերքերից բոլոր, ընդունի՛ր նորից շուրջպարում քո,

որ պարում են Ամերիկայում հզոր 

ու գովերգում են զորությունդ սուրբ։

 

Մենք` կեչուաներս ու մայաներս, երդվում ենք

հնամենի մի երդումով՝ հավե՛րժ ես դու,

քանզի կրելով ժամանակը՝ դառնում ենք հավերժություն։

Թափվելով ոսկե տերևների պես, ինչպես կարմիր գեղմը,

քեզ մոտ ենք դառնում մահից հետո,

ինչպես ասում էին մոգերը՝ հզոր ինկերը։

 

Գալիս ենք, ինչպես խաղողի որթերը գինեգործի մոտ,

անմահությունը գտնում է մեզ, ու լողում է ոսկե վտառը

օրհնված ալիքների վրա, ու հսկա անակոնդաները

երևում են թփերից վեր։

 

 

Ծանոթագրություններ

 

1.    Սել­վա (իսպ. selva, լատ. silva) ան­տառ - խո­նավ, հա­սա­րա­կա­ծա­յին ան­տառ­ներ Հա­րա­վա­յին Ա­մե­րի­կա­յում։ Դրանք աճում են Բրա­զի­լիա, Պե­րու, Սու­րի­նամ, Վե­նե­սո­ւե­լա, Գա­յա­նա, Պա­րագ­վայ, Կո­լում­բիա երկր­նե­րի տարածք­նե­րում։

 

2. «Հու­սա­հա­տութ­յուն» ժո­ղո­վա­ծուն լույս է տե­սել 1922 թվա­կա­նին Նյու Յոր­քի Իս­պա­նիա­յի ինս­տի­տու­տի հրատարակությամբ։

 

3. «Ան­տա­ռա­հա­տում» - Բո­ւե­նոս Այ­րես, Էլ Սուր, 1938։ Գաբ­րիե­լա Միստ­րա­լի եր­րորդ գրքի խո­րա­գիրն է։ Նա­խա­ձեռ­նութ­յու­նը հայտ­նի ար­գեն­տին­ացի գրող, հրա­տա­րա­կիչ, էս­սեիստ Վիկ­տո­րյա Օ­կամ­պո­յինն է (1890 - 1979)։ Գրքում տեղ են գտել բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­ներ, ո­րոնք գրվել են տար­բեր երկր­նե­րում կա­տա­րած ճամ­փոր­դութ­յուն­նե­րի ժա­մա­նակ ու Եվ­րո­պա­յում ապ­րած տա­րի­նե­րին։ Հե­ղի­նա­կը այդ գիր­քը ա­վե­լի ար­ժե­քա­վոր էր հա­մա­րում, քան «Հու­սա­հա­տութ­յու­նը», միա­ժա­մա­նակ հպար­տա­նում էր, որ այն ու­նի լա­տի­նա­մե­րիկ­յան ար­մատ­ներ։ Գիր­քը նվիր­ված է Պալ­մա Գիլ­յե­նին, ով Միստ­րա­լի բա­րե­կա­մու­հին ու քար­տու­ղա­րու­հին էր, ու նրա­նում ամ­փոփ­ված էր մեք­սի­կա­ցի կնոջ գթասր­տութ­յու­նը։

 

4. «Նոկտ­յուրն պար­տութ­յան» բա­նաս­տեղ­ծութ­յունն ու­նի հե­ղի­նա­կա­յին ծա­նո­թագ­րութ­յուն՝ «Ես ոչ միայն գրա­վոր, այլև ա­ռօր­յա խոս­քի մեջ հա­ճույ­քով օգ­տա­գոր­ծում եմ բազ­մա­թիվ ար­խայիկ (հնա­ցած) բա­ռեր ու ար­տա­հայ­տութ­յուն­ներ, բայց միայն նրանք, որոնք կեն­դա­նի են, և ո­րոնց ի­մաս­տը հաս­կա­նա­լի է։ Ա­սում եմ բազ­մա­թիվ, սա­կայն ոչ բո­լո­րը, միայն՝ ո­րոնք մտաբերում եմ։ Ա­վաղ։ Ստիպ­ված եմ զո­հա­բե­րել դրանց մի մա­սը ի շահ այն «հա­կաար­խայիկ» ան­ձե­րի, ով­քեր կար­դա­լու են իմ գոր­ծե­րը։ Ա­մե­րի­կա­յում նրանք սովորաբար մայ­րա­քա­ղա­քցիներ են։ Լա­տի­նա­մե­րիկ­յան գյու­ղը (իսկ ես մե­ծա­ցել եմ գյու­ղում) խո­սում է ժա­մա­նա­կա­կից այն լեզ­վով, ո­րը լի է հին բա­ռե­րով ու ար­տա­հայ­տութ­յուն­նե­րով։ Քա­ղա­քը, որ կար­դում է գի­տա­կան գրքեր, կարծում է, որ այդ հին բա­ռե­րը ես գտնում եմ դա­սա­կան­նե­րի գրքերից։ Բայց դրա­նում ուր­բա­նիս­տա­կան կնի­քը կրող ան­ձինք սխալ­վում են։

 

5. «Մոր մահ­վան ա­ռի­թով» - սա շարք է, ո­րում բա­ցի «Նոկտ­յուրն  պար­տութ­յան» ից ու «Ի­ջե­ցում խա­չից» գոր­ծե­րից Գաբ­րիե­լա Միստ­րա­լը ընդգր­կել է ևս ­վեց բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն՝ ու­ղեկ­ցե­լով հետևյալ հե­ղի­նա­կա­յին մեկ­նա­բա­նութ­յամբ՝ «Նա դար­ձավ ինձ հա­մար եր­կար ու մռայլ ա­պաս­տան, եր­կիր, որտեղ ես ապ­րե­ցի հինգ կամ յոթ տա­րի, սի­րե­լի եր­կիր, քան­զի մորս մա­սին է, ա­տե­լի եր­կիր, քան­զի հո­գին իմ, ցնցվե­լով, ա­վեր­վեց եր­կա­րա­ձիգ կրո­նա­կան ճգնա­ժա­մի խա­վա­րում։ Չկա ո՛չ­ օ­գուտ, ո՛չ ­գե­ղեց­կութ­յուն՝ այս­պես կոչ­ված «վշտի պտուղ­նե­րի» մեջ, չեմ ու­զում դրան­ցից և ոչ մե­կը։ Այժմ, ել­նե­լով այդ խա­վա­րից կրկին, ինչ­պես «Հու­սա­հա­տութ­յուն» գրքի վեր­ջում, գո­վես­տի խոսք կա­սեմ Ու­րա­խութ­յա­նը։

 

6. «Մթագ­նումԵր­կու հրեշ­տակ» - Գաբ­րիե­լա Միստ­րա­լի ա­մե­նա­հայտ­նի և ծրագ­րա­յին բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րից է։ Գրված է 1937 թ. Լի­սա­բո­նում, որ­տեղ Գաբ­րիե­լա Միստ­րա­լը անցել էր դի­վա­նա­գի­տա­կան աշ­խա­տան­քի։

 

7. «Ի­ջե­ցում խա­չից։ Նոկտ­յուրն» բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը նվիր­ված է Գաբ­րիե­լա Միստ­րա­լի բա­րե­կա­մու­հուն` Վիկ­տո­րյա Օ­կամ­պո­յին։

 

8. «Ան­տա­ռա­հա­տում» գրքում «Ա­մե­րի­կա։ Հիմն արևա­դար­ձա­յին արևին» բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը զետեղված է չորս ու­րիշ­նե­րի հետ՝ «Եր­կու օրհ­ներգ» խո­րագ­րով։ Գաբ­րիե­լա Միստ­րա­լը մեկ­նա­բա­նում է, թե այն շատ կարևոր է լա­տի­նաա­մե­րիկ­յան գրա­կան գոր­ծըն­թա­ցը ըն­կա­լե­լու հա­մար՝ «Մեր ռո­ման­տիկ­նե­րի է­պի­կա­կան փո­ղից հե­տո (փող, որն ա­վե­լի շուտ հի­շեց­նում է փղի կնճիթ) մեր սերն­դի պատկերացումներում կա­յուն հա­կակ­րանք ստեղծ­վեց մա­ժո­րա­յին հնչե­ղութ­յուն ու­նե­ցող եր­կա­րու­ձիգ օրհ­ներ­գե­րի հան­դեպ։ Հենց այդ ժա­մա­նակ էլ ի հայտ ե­կան ֆլեյ­տա­ներ ու սրինգ­ներ ոչ միայն մաի­սի, այլև գա­րու ու նույ­նիսկ բրնձի ցո­ղու­նից։ Մի­նո­րա­յին հա­մա­կեր­պու­մը շատ տե­ղին ե­ղավ ու պարգևեց մեզ ա­մե­նասր­տա­մոտ ու մա­քուր եր­գե­րը։ Եվ այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, երբ աչ­քե­րիդ ա­ռաջ հնդկա­ցի­նե­րի կող­մից ստեղծ­ված հու­շար­ձան­ներն են կամ Կոր­դիլ­յեր­նե­րի գա­գաթ­նե­րը, սկսում ես կա­րո­տել հզոր ու ա­զատ ձայ­նի, ո­րը չվա­խե­նա­լով կա­րո­ղա­նա հա­մա­հունչ լի­նել այդ մե­ծութ­յա­նը»։

 

9. Կե­չո­ւա­ներ (Qhichwa runa) - հնդ­կա­ցիա­կան ցեղ, որ բնակ­վում է Հա­րա­վա­յին Ա­մե­րի­կա­յում (Պե­րու, Բո­լի­վիա, Էկ­վա­դոր, Ար­գեն­տի­նա, Կո­լում­բիա, Չի­լի) ու սե­րում է ին­կե­րի Տա­յան­տին­սու­յա մշա­կու­թա­յին ա­վան­դույթ­ներ ու­նե­ցող պե­տութ­յու­նից։

 

10.     «…Կուս­կո­յումա­նա­պա­տի վրա…» - Կուս­կոն ին­կե­րի կայս­րութ­յան հին մայ­րա­քա­ղաքն է։ Այժմ Պե­րո­ւի երկ­րորդ քա­ղաքն է։

 

11.     Մա­յաբ - Յու­կա­տան թե­րակղ­զու հնդկա­կան ան­վա­նու­մը։

 

12. Մաիս - հացազգիներին պատկանող միաշաքիլ բույս, որի հայրենիքը կենտրոնական Ամերիկան է։

 

13.     Կե­ցալ - տե՛ս «Բախ­տա­վո­րը» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ծա­նո­թագ­րութ­յու­նը։

 

14.     Կե­ցալ­կաատլ - աց­տեկ­նե­րի լեզ­վով` փետ­րա­վոր օձ, հնդկա­կան ցե­ղե­րի դի­ցա­բա­նութ­յան մեջ ե­րեք գե­րա­գույն աստ­վա­ծութ­յուն­նե­րից մեկն է։ Տե՛ս նաև՝ «Բախ­տա­վո­րը» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ծա­նո­թագ­րութ­յու­նը։

 

15.     «Ինչ­պես հա­մա­նուն բուր­գի քա­րը…» - խոս­քը Մեք­սի­կա­յում գտնվող հին տա­ճա­րի, բուր­գի մա­սին է, որը կոչ­վում է Արև։

 

16.     Ֆլա­մին­գո - բա­րակ, եր­կար ոտ­քե­րով, ա­մուր վզով ու ճեր­մա­կից կար­միր գու­նա­յին ան­ցում­նե­րով թռչուն, որ ապ­րում է Հա­րա­վա­յին Ա­մե­րի­կա­յում։ Կեր ըն­դու­նե­լիս ֆլա­մին­գոն շար­ժում է ոչ թե կտու­ցի ստո­րին, այլ վերևի մա­սը։

 

17.     Մա­քեյ - երկ­նա­գույն ա­գա­վա, կա­պույտ, լայն տերևնե­րով կակ­տուս` գմբե­թա­վոր կլոր գա­գա­թով։ Ա­ճում է Մեք­սի­կա­յի Խա­լիս­կո նա­հան­գում և օգ­տա­գործ­վում է տե­կի­լա­յի ու կակ­տու­սա­յին օ­ղու ար­տադ­րութ­յան մեջ։ Մեք­սի­կա­ցի­նե­րը պնդում են, որ ա­մե­նա­հա­ջող մա­քե­յը ա­ճեց­վում է Տե­կի­լա քա­ղա­քի հարևա­նութ­յամբ։

 

18.     Յուքքա (լատ. Yucca) - հնա­տե­սակ մշ­տա­դա­լար միա­շա­քիլ բույս է, ո­րը ընդ­հան­րութ­յուն­ներ ու­նի պեր­ճա­ծաղ­կի (Agavaceae) ըն­տա­նիք­ի հետ։Գաբրիելա Միստրալ

Չարչարանաց ուրբաթ

 

Հրեա ժողովրդին

 

Հրեա՛ ազգ, դու ծով ես տխրության,

հրեա՛ ազգ, դու մարմին ես վշտի,

արցունքներդ հին են, քան երկինքն ու երկիրը,

սելվայի պես բազմանում են տառապանքներդ։

 

Այդպես էլ չթողեցին քեզ ննջել ստվերում,

չթողեցին փոխվել, որ ապաքինվեն սպիներդ։

Վերքիդ ալ կարմիրը թրթռում է դեռ

վարդի պես՝ գիշերներն ու ցերեկները։

 

Աշխարհը ննջում է, բայց լսում է նա լացը քո հնօրյա,

հաճելի են արցունքներդ ինչպես անձրևի շիթ,

նայում եմ. խոր, ինչպես սղոցի հետքեր,

կնճիռներն են քո` այնքան սրտամոտ։

 

Ասա՛, ի՞նչ կա ավելի սարսափելի,

քան երազը հրեական, աղոթքը՝ Miserere։

Բարուրն օրորում է կինը, ու ամուսինը

հավաքում է ցորենը՝ առանց վատնելու։

 

Հրեա՛ ազգ, պահպանում ես ուժդ

ու ձայնդ, որ քնքուշ երգես օջախը քո,

աղարտված է լեզուդ, ու սարսափ կա աչքերումդ,

բայց շարունակում ես երգել Երգ Երգոցը։

 

 

Կանանց մեջ ապրում է սիրտը Մարիամի,

Հիսուսի պատկերն ես բերում մեզ։

Լսեց Սիոնը Նրա խոսքերը բարի, բայց՝ իզուր։

Կանչում էր Նա քեզ դժբախտության պահին։

 

Հրաժարվեց Նրանից վախվորած ամբոխը,

բարին չտեսար Խոսքերում Նրա,

այդժամ Մագթաղինեն վարսերով իր

մաքրեց արյունը Փրկչի ոտքերից։

 

Հրեա՛ ազգ, դու ծով ես տխրության,

հրեա՛ ազգ, դու մարմին ես վշտի,

արցունքներդ հին են, քան երկինքն ու երկիրը,

սելվայի պես բազմանում են տառապանքներդ։

 

 

Չարչարանաց ուրբաթ

 

Ապրիլը գրավում է քնքշությամբ հարատև,

ու ամենուր թափառում է ծարավը անհագ,

բայց, սերմնացա՛ն, սպասի՛ր, ցանքսից առաջ,

հեռանում է Քրիստո՛սը։

 

Մի՛ հպվիր գութանին, կո՛ղմ դիր գործիքներդ,

մի՛ գայթակղվիր, սերմնացա՛ն,

լսի՛ր ակնթարթը հուսահատ,

հեռանում է Քրիստո՛սը։

 

Արնոտ քրտինքից հարբում է ձիթապտուղը,

երգում է աքաղաղը, ու Պետրոսը խոնարհում է աչքերը։

Սիրո՛ մարգարե, համբերատա՛ր տառապյալ,

հեռանում է Քրիստո՛սը։

 

Գեղջկական ճակատը ակոսել է կնճիռը,

տանջում է ինձ թախիծը կեսգիշերային,

ու խեղճ տղան արտասվում է ինչպես այր,

հեռանում է Քրիստո՛սը։

 

Արնահոսում են դեռևս փայտերը խաչի,

դողէրոցքով հեռացնում է շուրթերը չոր։

Անիծվի՛ր, հա՛ց, թո՛ղ անիծվի աշխարհը նաև,

հեռանում է Քրիստո՛սը։

 

 

Երգ մահվան մասին

 

Ալեզա՛ րդ գրող, միայնա՛ կ կախարդ,

մի՛ որոնիր դաշտերում մոլորված տղայիս։

 

Նստարաններին այս ձգվում է խուլ մարդկային ոգին։

Մի՛ հոտոտիր տղայիս, ծերունի՛քո սուր հոտառությամբ։

 

Քայլի՛ ր լիալուսնի ներքո քո ճանապարհով,

չա՛ր, խո՛րթ մայր, դիվուհի՛,

մի՛ դիպչիր տղայիս։

 

Հեռո՛ւ նրանից, գտիր՛ ուրիշներին,

մոռացի՛ր կնունքի անունը նրա։ 

 

Թո՛ղ թռչի քեզ մոտ դժբախտությունը

հարավից ու հյուսիսից, ու աղի քամին

ավազով թո՛ղ լցնի աչքերը քո։

 

Տղաս ու ես ձկներ ենք ծովի ալիքների խորքում,

երբ սխալվես պատահաբար, հիշի՛ր միայն ի՛մ մասին։

 

Հուսահատություն 2

 

Մառախուղ` անթափանց ու հավերժական։

Մոռանում ես, որտեղ դուրս գցեց ինձ ալիքը աղի։

 

Հողը, որին հասա, չի ճանաչում գարունը։

Երկար գիշերը մոր նման թաքցնում է ինձ աշխարհից։

 

Քամին ստուգում է հեծկլտանքների

ու հառաչների ներկայությունը տան շրջակայքում

ու ապակու պես հատում է ճիչս։

                                                                      

Ճերմակ հարթավայրում, ուր անվերջ է հորիզոնը,

տեսնում եմ անարյուն մահերը մայրամուտների։

 

Ո՞ւմ ձայն տվեց, ո՞վ հայտնվեց այստեղ,

թե այն կողմում մեռյալներն են միայն։

 

Տեսնում եմ՝ ինչպես է տարածվում ծովը վշտի,

նրանց միջև, ում հոգին այստեղ է դեռևս։

 

Նավահանգստում նավեր կան ճերմակակայմ,

անհարազատ երկրներից։

                                                                     

Նավաստիներն անծանոթ են ծաղիկներիս

ու բերում են անարև ու տժգույն մրգեր։

 

Հարցը, որ ուզում եմ տալ, չի պոկվում շուրթերիցս,

երբ ճանապարհում եմ նրանց հայացքով։

 

Նրանց լեզուն հեռու է, օտար սիրուն, որով

մայրս իր երջանիկ օրերի երգն էր երգում։

 

Տեսնում եմ, ձյուն է գալիս։ Այդպես փոշին

ծածկում է գերեզմանը։ Տեսնում եմ, շատանում է

մառախուղը։ Այդպես մեռնում եմ ես ինքս,

ու չեմ հաշվում վայրկյանները, որ չխենթանամ,

քանզի նոր է սկսվում գիշերը երկար։

 

Տեսնում եմ հարթավայրը, ուր անվերջ են հիացումն ու ցավը,

բարությամբ հասա ամայի բնապատկերներին,

ձյունն այս ասես ինչ - որ մեկի դեմքն է, 

որ պատուհանի հակառակ կողմում, պահապանի պես,

հավերժական է իր անթերի ճերմակությամբ։

 

Նա մշտապես իմ գլխավերևում է,

ինչպես անսահման հայացքը Աստծո,

ինչպես նարնջենու ծաղկաթերթերը տանիքներին,

ինչպես ճակատագիրը, որ հոսում է կույր ու խուլ,

այդպես կլինի նաև իմ մահվան ժամը։

 

 

Անտառահատում 3

 

Նոկտյուրն պարտության 4

(մորս մահվան առիթով) 5

 

Քեզ համար չդարձա իսկական Պողոս.

վստահեցնում ես, թե անհնար է կասկածելը,

քո էությամբ ոտքից գլուխ շողարձակող լույս ես ու կրակ, 

առաքյալի Ճակատագիրը ցնցում է սիրտս,

բայց չարժեմ ես նրան։ Թույլ եմ։

 

Կրակն իմ ձեռքերով երկար չտարա, բոցն այրեց մաշկս,

բոցավառվել չկարողացա, լռեցի, որ աղոթքով

վառեմ սոճին, ու քամին չեկավ օգնության,

կմեռնեմ ավելի վաղ, քան ընդմիշտ կքնեմ։

 

Իմ մեղմությունից, որն ավելին չէ, քան վարդը,

տեսնում ես, ծանր եմ շնչում, մտերմին ներելը

տասնօրյա դժվար աշխատանք է՝ առավոտից երեկո

հույսս անզոր հոգիս է, որքան պտտում եմ, չի շարժվում։

 

Քեզ համար չդարձա սուրբ Ֆրանցիսկը։ Կքած,

ինչպես գարնանային արշալույսի կատարը,

կամրջում ես հողն ու երկնքը ու փոշին հողի՝

մինչ սարի գագաթը, ու բարձրանում ես

աստիճաններով արշալույսյան սանդուղքի,

ուր սիրում եմ լսել աղավնու ձայնը ու կանչը եղնիկի։

 

Հողը՝ անհամար զավակներով մաքրում էր վրայիցս կեղտը,

ինչպես կոբրայից` կաշին։ Հողը հարազատ մոր պես

օրորում էր ինձ կրծքին, որ լցվել էր բոցկլտացող կաթով

ու այն ամենով, ինչ լինելու է դեռ։

 

Չդարձա նաև Քո Վիկենտիեն, չլսեցի խոստովանությունները

քո մակույկավոր բանտարկյալների, այդ տարաբախտ

հավատացյալներին չհամբուրեցի։ Վիկենտիին սիրում եմ

ողջ էությամբ, հոգուցս առավել. նա օրինակ էր ինձ

ու հենարան՝ ճանապարհիս։ Բայց չեմ կարող

առանց դողի դիպչել վերքերին։

 

Սարսուռով հեռացնում եմ կարեկցանքով լի աչքերս

Ղազարից, ով կարծես գարշահոտ աճյուն լինի։

Բոլոր վերքերը կապել եմ առանց նայելու,

երբ տեսնում եմ խոցերը, ձեռքերիս մեջ սեր չի մնում։

 

Հոգով չեմ զորացել այնքան, որ դառնամ սուրբ,

որ այդքան չարիք լսեմ խավարում խաղաղորեն՝

Աբելի անմեղ ականջով։ Չկարողացա անվախ ապրել,

ու սիրտս լինի է անհանգրվան երազներով,

ինչպես արևը աստվածային լեռներում։

 

Սերվել եմ Իսրայելի բզկտված մարմնից, մաքքվեյների ցեղից,

կարողանում եմ երգել այնպես, որ մարգագետինը դառնա մեղր,

տե՛ր Զորավոր, ողբս հյուսել եմ գագաթներիդ,

ու ձայնով հպվել եմ ոտքերիդ։

 

Տապալվել եմ, հառաչս ուղղում եմ վեր, թեկուզ՝ մեղք է խնդրելը,

որ դեմքով շրջվես դեպ կործանվող դաշտը,

ու իմ պարզ մերկությանը հպես ամենաթող մատներդ։

 

Դու, որ տապանաքարը կոտրում էիր ձվի կեղևի պես,

օ˜, խղճա՛ ինձ։ Երբեք հարություն չեմ առնի Քեզ հետ,

այլ կփտեմ, ու աճյունս կխառնվի քարաքոսներին փշոտ

ու փոշոտ խոտերին, կխառնվի ամենին, ինչ այրվեց աղի

ու թույնի մեջ, ամենին, ուր չկա Քրիստոսը, ինչը

չի մաքրվել Նրա բարեգութ օրենքներով։

 

Ես պարտվեցի։ Գթություն չկա ինձ այս խարազանված

երկնքի տակ, ու մեղավոր է պարտությունն իմ։

Խաչված, բայց կենդանի, ստորացված է, ոտքից գլուխ

աղտոտված, ամեն ինչում մեղավոր է պարտությունս։

 

Ազնվարյուն եղնիկի եղջյուրները փշրվեցին

իմ պարտությունից։

 

 

Մթագնում։ Երկու հրեշտակ 6

 

Երկու հրեշտակ ամբողջ կյանքում

կանգնած են սարին, թիկունքումդ,

օրորում են ծովի պես, մինչև քնես։

 

Մեկը թափահարում է թևերը, մյուսն անշարժ սավառնում է,

մեկը բերում է ընծաներ, մյուսը տանում է բարիքները։

 

Ո՞րը կմնա քեզ հետ, ո՞րը՝ անցյալում,

մեկը կապրի բոցի պես, մյուսը մոխիր կդարձնի,

իսկ ես վստահում եմ հոգիս, հեզ ալիքի պես փռվում նրանց առաջ։

 

Մի անգամ միայն հանդիպեցին, ճերմակ թևերը փռելով՝

երգեցին սիրո և մկրտության ավազանի մասին։

 

Մի անգամ միայն միավորվեցին՝ մոռանալով վերքերը հին,

ու կյանքն ու մահը նորից ձուլվեցին։

 

 

Իջեցում խաչից։ Նոկտյուրն 7

 

Քաղաքից դուրս, լեռներում՝ օ՜ «Խաչված Քրիստոս»,

քո արձանի մոտ եմ ու աղերսում եմ հիվանդ մարմնիս համար։

Աչքերս Քեզանից՝ տառապյալիցդ, հեռացնում ու խոնարհում եմ

իմ՝ հիվանդիս վրա։ Ամաչում եմարյունս բարակ շիթ է

գետի մեջ, քոնը՝ դեպի ամբարտակը։

 

Այս աշխարհում մի հենարան ունեմ միայն՝ քեզ՝

խաչված առանց չորս մեխերի։ Քեզ մոտ եմ եկել,

որ հավաքեմ արյունդ, ձեռքերով հպվեմ չորացած կրծքիդ,

ու հազիվ կարողանամ գրկել վիրավոր ոտքերդ,

որոնցից հոսում են սուրբ կաթիլները արյան։

 

Մոռացել եմ բոլոր վշտերս, հոգնությունս, երկար ու ձիգ

ճանապարհը, վերքերս բոլոր, ամաչում եմ,

որ աղերսելով՝ մուրացիկի պես քեզ մոտ եմ եկել

այս ուշ գիշերով ու կանգնել եմ Քո՝ տապալվածիդ առջև

ես՝ մեղավորս, այս լեռան վրա, իսկ դու գլորվում

ու գլորվում ես, առաջին անգամ տեսա սոսկալի

չարչարանքներդ, ու թե ինչպես ընկնելով՝

ինչպես փշրվեց մարմինդ, ինչպես միջուկը փշրվեց,

խոնարհվեց կուրծքդ, ծալվեցին ծնկներդ

ու թեքվեց խոնարհված գլուխդ։

 

Քրիստո՛ս, ապաստանի՛ր իմ ձեռքերում,

աստվածային քո էությամբ, ցավդ տո՛ւր ինձ,

քանզի այստեղ հայտնվեցի մենակ, ու այն,

ինչ երևում է ինձ, ոչ ոք չի իմանա։ Զավակներիցդ ոչ մեկը

չի տեսնում անկումը քո, որ բռնի արյունոտված մարմինդ։

Քանզի մենակությունն անսահման է այնտեղ, ուր դու ես,

ուր քիչ լույս կա, ուր երեկոն ընկնում է Երկրի անանուն լեռան վրա։

 

 

Նյութերը։ Օդը։

 

Դաշտում, որտեղ դաղձն ու եղեսպակն են,

որտեղ ծաղիկները նման են աստղերի,

ինձ դիմավորում է ու կարծես սպասում է Օդը։

 

Կլոր է, պտտվում է ինչպես մերկ, չարաճճի մի երեխա,

ասես խաղում է մոր հետ, կատակում, ծաղրում։

 

Մերթ իր գիրկն է առնում քնքուշ, վարպետորեն,

մերթ պտտում է շրջազգեստս պարանի պես։

 

Օձի պես ֆշշում է անտառում, տերևները թափ է տալիս

ճյուղերից կամ արգելում շունչս։

 

Չի թողնում, որ փոշոտվեն ձարխոտներն ու թփերը,

ունի իր սիրած բույսերն ու թռչունները։

 

Ձգվում եմ դեպի նա ձեռքերով ու հասնում ու բռնում եմ։

Արագ շարժումներով կուրացնում է ինձ։

 

Ու հպվում եմ` չդիպչելով, ու բռնում եմ աներևույթ ձեռքով,

ծիծաղում է, մի նոր կատակ նվիրում ինձ։

 

Հետ եմ գնում անտառներով։ Կաղնիների,

սոճիների միջով վազում է իմ հետևից քամին։

Մտնում եմ քարե տունս, մազերիցս խոնավություն է բուրում,

ինչպես արբած, ինչպես օտար ծանրանում են նրանք։

 

Անհնազանդները՝ վարսերս, չեն հավաքվում բարձիս,

քնելու համար, պետք է հյուսեմ նրանց։

 

Թո՛ղ խաղաղվեն նրանք հսկա ձկնկուլի

կամ պատանիների պես, որ թուլացնում են պարանները։

 

Թե խաղաղվեն վարսերս, կքնեմ ուշ առավոտյան,

այդպես մորը տանջում է երեխան` Օդը։

 

 

Ամերիկա։ Հիմն արևադարձային արևին 8

 

Օ՜, ինկերի՛, մայաների՛ արև, ամերիկյան պտուղ ես հասուն,

Կեչուաները9, մայաները պաշտում էին շողշողացող մարմինը քո։

 

Մորթը ծեր այմարների ներկեցիր կարմիր կավճով,

բարձրանում ես որպես բոսորագույն միրհավ,

հառնում ես որպես ճերմակ միրհավ։

Նկարի՛չ, դաջվածքների՛ վարպետ,

առյուծների ու մարդկանց ցեղից ես դու,

արևն ես լեռների, հարթավայրերի, անապատի,

արևն ես գետերի, քարանձավների, դաշտերի,

տանում ես մեզ ու գալիս ես մեր հետևից

ոսկե որսաշան պես, դրոշն ես ցամաքի ու ծովի,

որ սուրբ է բոլոր եղբայրներիս համար։

 

Կկորչենք, փնտրե՛ք հարթավայրերում,

շեկ անապատներում, հատապտուղների

ու պերուական բալասանի հայրենիքում։

 

Ճերմակին ես տալիս Կուսկոյում 10, անապատի վրա,

մեծ երգն ես Մեքսիկայի, որ թափառում է երկնքում՝

Մայաբի11 վերևում։ Դու կրակե մաիս12 ես, որին որպես

երկնային մանանա ամենուր փնտրում են շուրթերս։

Վազքով անցնում ես լազուրի վրայով, թռչում ես

երկնագույն դաշտերով, եղնիկ ես դու մերթ ճերմակ,

մերթ արյունոտ, որ վիրավոր է, բայց՝ անհասանելի։

 

Օ˜, Անդերի՛ արև, խորհրդանիշն ես Ամերիկայի, պահապանը նրա,

հովիվն ես բոցավառ հոտի, բոցավառվող հիմնը երկրի,

չես դիպչում ու չես հալեցնում բոցկլտացող կրակը հնոցում,

կեցա՛լ, 13 բոլորովին ճերմակ կրա՛կ, արարելով ազգեր՝

կերակրում ես նրանց, բոլոր ճամփաներին թափառող

լեռնային կրակների առաջնո՛րդ։

 

Երկնայի՛ն արմատ, բալասանն ես արյունաքամ հնդկացիների,

փրկում ես նրանց սիրով ու սպանում սիրով։

Կեցալկոա՛տլ14, արհեստների՛ հայր, նշաձև աչքերով

աղում ես ինդիգոն, համեստ բամբակը մշակում ես ձեռքերով,

ներկում ես հնդկացիների թելերը կոլիբրիի վառ գույներով,

գլուխները նրանց կտրում ես հունական զարդանախշի պես,

դու Ռուխ թռչունն ես, ու զավակը քո խելահեղ քամին է ծովերի,

դու տերն ես մեր հնազանդ, ինչպիսին չէին նույնիսկ աստվածները հին,

ճերմակ երամն ես տատրակների, վազում ես արագաթափ ջրվեժի պես,

ի՞նչ պատահեց մեզ, ինչո՞ւ կերպափոխվեցինք։

 

Արևապատ հողերը դարձան ճահիճներ, ու մենք՝ տիրելով նրանց,

ողջունեցինք կրակն ու արևը։ Մեռյալներին քեզ վստահեցի,

այրվում են նրանք ածուխների պես

ու քնած են ինչպես ընտանիքը սալամանդրի,

ու անկողնում իրենց երազներ են տեսնում, 

ու անցնում են մթնշաղում, ինչպես թփուտները՝

մերթ այրվելով, մերթ դեղնելով Արևմուտքում, 

մերթ վառվելով հեռվում՝ հանց արևաքար։

 

Ու թե քառասուն տարի չես պահել ինձ հուշերիդ մեջ,

նայի՛ր, ընդունի՛ր այժմ, ինչպես մանգո,

ինչպես նույնանուն բուրգի քարը 15,

ինչպես արշալույսին ֆլամինգոյի 16 թռիչքը,

ինչպես վառ ծաղիկներով դաշտը,

ինչպես մաքեյը 17, ինչպես յուքքան 18,

ինչպես պերուացու կճուճները,

ինչպես հնդկացու դդմանոթը,

ինչպես հինավուրց ֆլեյտան ու պարերը,

քեզնով եմ շնչում, քո մեջ եմ բացվում միայն ու ամբողջանում։

 

Քանդակի՛ր ինձ, ինչպես ծեփում էիր նրանց,

լցրո՛ւ շունչդ իմ մեջ, թող որ ապրեմ նրանց հետ,

զարմանամ ու զարմացնեմ։

 

Քայլում էի օտար հողով, գնում էի օտար պտուղներ,

այնտեղ սեղանը պինդ է, ու զրնգուն չէ գավաթը,

ծորուն է մեղրը, ու գինին՝ հոգնած։ Օտար հիմներ էի երգում,

կրկնում էի օտար աղոթքներ, քնում էի մեռած աստղի տակ,

տեսնում էի մեռած վիշապներ։

 

Վերադարձա՛։ Վերադարձրո՛ւ արտաքինս,

լողացրո՛ւ ինձ բոսորագույն շատրվանով

ու եռացրո՛ւ քո կաթսայում, ճերմակեցրո՛ւ

ու սևացրո՛ւ ինձ լուծույթներումդ թունավոր։

 

Այրի՛ր իմ մեջ վախերը բութ, չորացրո՛ւ կեղտը, 

կերպափոխի՛ր երազանքներս ու շիկացրո՛ւ բառերս ու խոսքս,

այրի՛ր բերանս, երգս ու շունչս, մաքրի՛ր լսողությունս,

լվա՛ աչքերս ու նրբացրո՛ւ ձեռքերս

ու թարմացրո՛ւ արյունս, ուղե՛ղս, արցունքնե՛րս։

 

Չորացրո՛ւ քրտինքս ու բժշկի՛ր մարմնիս ու հոգիս

վերքերից բոլոր, ընդունի՛ր նորից շուրջպարում քո,

որ պարում են Ամերիկայում հզոր 

ու գովերգում են զորությունդ սուրբ։

 

Մենք` կեչուաներս ու մայաներս, երդվում ենք

հնամենի մի երդումով՝ հավե՛րժ ես դու,

քանզի կրելով ժամանակը՝ դառնում ենք հավերժություն։

Թափվելով ոսկե տերևների պես, ինչպես կարմիր գեղմը,

քեզ մոտ ենք դառնում մահից հետո,

ինչպես ասում էին մոգերը՝ հզոր ինկերը։

 

Գալիս ենք, ինչպես խաղողի որթերը գինեգործի մոտ,

անմահությունը գտնում է մեզ, ու լողում է ոսկե վտառը

օրհնված ալիքների վրա, ու հսկա անակոնդաները

երևում են թփերից վեր։

 

 

Ծանոթագրություններ

 

1.    Սել­վա (իսպ. selva, լատ. silva) ան­տառ - խո­նավ, հա­սա­րա­կա­ծա­յին ան­տառ­ներ Հա­րա­վա­յին Ա­մե­րի­կա­յում։ Դրանք աճում են Բրա­զի­լիա, Պե­րու, Սու­րի­նամ, Վե­նե­սո­ւե­լա, Գա­յա­նա, Պա­րագ­վայ, Կո­լում­բիա երկր­նե­րի տարածք­նե­րում։

 

2. «Հու­սա­հա­տութ­յուն» ժո­ղո­վա­ծուն լույս է տե­սել 1922 թվա­կա­նին Նյու Յոր­քի Իս­պա­նիա­յի ինս­տի­տու­տի հրատարակությամբ։

 

3. «Ան­տա­ռա­հա­տում» - Բո­ւե­նոս Այ­րես, Էլ Սուր, 1938։ Գաբ­րիե­լա Միստ­րա­լի եր­րորդ գրքի խո­րա­գիրն է։ Նա­խա­ձեռ­նութ­յու­նը հայտ­նի ար­գեն­տին­ացի գրող, հրա­տա­րա­կիչ, էս­սեիստ Վիկ­տո­րյա Օ­կամ­պո­յինն է (1890 - 1979)։ Գրքում տեղ են գտել բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­ներ, ո­րոնք գրվել են տար­բեր երկր­նե­րում կա­տա­րած ճամ­փոր­դութ­յուն­նե­րի ժա­մա­նակ ու Եվ­րո­պա­յում ապ­րած տա­րի­նե­րին։ Հե­ղի­նա­կը այդ գիր­քը ա­վե­լի ար­ժե­քա­վոր էր հա­մա­րում, քան «Հու­սա­հա­տութ­յու­նը», միա­ժա­մա­նակ հպար­տա­նում էր, որ այն ու­նի լա­տի­նա­մե­րիկ­յան ար­մատ­ներ։ Գիր­քը նվիր­ված է Պալ­մա Գիլ­յե­նին, ով Միստ­րա­լի բա­րե­կա­մու­հին ու քար­տու­ղա­րու­հին էր, ու նրա­նում ամ­փոփ­ված էր մեք­սի­կա­ցի կնոջ գթասր­տութ­յու­նը։

 

4. «Նոկտ­յուրն պար­տութ­յան» բա­նաս­տեղ­ծութ­յունն ու­նի հե­ղի­նա­կա­յին ծա­նո­թագ­րութ­յուն՝ «Ես ոչ միայն գրա­վոր, այլև ա­ռօր­յա խոս­քի մեջ հա­ճույ­քով օգ­տա­գոր­ծում եմ բազ­մա­թիվ ար­խայիկ (հնա­ցած) բա­ռեր ու ար­տա­հայ­տութ­յուն­ներ, բայց միայն նրանք, որոնք կեն­դա­նի են, և ո­րոնց ի­մաս­տը հաս­կա­նա­լի է։ Ա­սում եմ բազ­մա­թիվ, սա­կայն ոչ բո­լո­րը, միայն՝ ո­րոնք մտաբերում եմ։ Ա­վաղ։ Ստիպ­ված եմ զո­հա­բե­րել դրանց մի մա­սը ի շահ այն «հա­կաար­խայիկ» ան­ձե­րի, ով­քեր կար­դա­լու են իմ գոր­ծե­րը։ Ա­մե­րի­կա­յում նրանք սովորաբար մայ­րա­քա­ղա­քցիներ են։ Լա­տի­նա­մե­րիկ­յան գյու­ղը (իսկ ես մե­ծա­ցել եմ գյու­ղում) խո­սում է ժա­մա­նա­կա­կից այն լեզ­վով, ո­րը լի է հին բա­ռե­րով ու ար­տա­հայ­տութ­յուն­նե­րով։ Քա­ղա­քը, որ կար­դում է գի­տա­կան գրքեր, կարծում է, որ այդ հին բա­ռե­րը ես գտնում եմ դա­սա­կան­նե­րի գրքերից։ Բայց դրա­նում ուր­բա­նիս­տա­կան կնի­քը կրող ան­ձինք սխալ­վում են։

 

5. «Մոր մահ­վան ա­ռի­թով» - սա շարք է, ո­րում բա­ցի «Նոկտ­յուրն  պար­տութ­յան» ից ու «Ի­ջե­ցում խա­չից» գոր­ծե­րից Գաբ­րիե­լա Միստ­րա­լը ընդգր­կել է ևս ­վեց բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն՝ ու­ղեկ­ցե­լով հետևյալ հե­ղի­նա­կա­յին մեկ­նա­բա­նութ­յամբ՝ «Նա դար­ձավ ինձ հա­մար եր­կար ու մռայլ ա­պաս­տան, եր­կիր, որտեղ ես ապ­րե­ցի հինգ կամ յոթ տա­րի, սի­րե­լի եր­կիր, քան­զի մորս մա­սին է, ա­տե­լի եր­կիր, քան­զի հո­գին իմ, ցնցվե­լով, ա­վեր­վեց եր­կա­րա­ձիգ կրո­նա­կան ճգնա­ժա­մի խա­վա­րում։ Չկա ո՛չ­ օ­գուտ, ո՛չ ­գե­ղեց­կութ­յուն՝ այս­պես կոչ­ված «վշտի պտուղ­նե­րի» մեջ, չեմ ու­զում դրան­ցից և ոչ մե­կը։ Այժմ, ել­նե­լով այդ խա­վա­րից կրկին, ինչ­պես «Հու­սա­հա­տութ­յուն» գրքի վեր­ջում, գո­վես­տի խոսք կա­սեմ Ու­րա­խութ­յա­նը։

 

6. «Մթագ­նումԵր­կու հրեշ­տակ» - Գաբ­րիե­լա Միստ­րա­լի ա­մե­նա­հայտ­նի և ծրագ­րա­յին բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րից է։ Գրված է 1937 թ. Լի­սա­բո­նում, որ­տեղ Գաբ­րիե­լա Միստ­րա­լը անցել էր դի­վա­նա­գի­տա­կան աշ­խա­տան­քի։

 

7. «Ի­ջե­ցում խա­չից։ Նոկտ­յուրն» բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը նվիր­ված է Գաբ­րիե­լա Միստ­րա­լի բա­րե­կա­մու­հուն` Վիկ­տո­րյա Օ­կամ­պո­յին։

 

8. «Ան­տա­ռա­հա­տում» գրքում «Ա­մե­րի­կա։ Հիմն արևա­դար­ձա­յին արևին» բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը զետեղված է չորս ու­րիշ­նե­րի հետ՝ «Եր­կու օրհ­ներգ» խո­րագ­րով։ Գաբ­րիե­լա Միստ­րա­լը մեկ­նա­բա­նում է, թե այն շատ կարևոր է լա­տի­նաա­մե­րիկ­յան գրա­կան գոր­ծըն­թա­ցը ըն­կա­լե­լու հա­մար՝ «Մեր ռո­ման­տիկ­նե­րի է­պի­կա­կան փո­ղից հե­տո (փող, որն ա­վե­լի շուտ հի­շեց­նում է փղի կնճիթ) մեր սերն­դի պատկերացումներում կա­յուն հա­կակ­րանք ստեղծ­վեց մա­ժո­րա­յին հնչե­ղութ­յուն ու­նե­ցող եր­կա­րու­ձիգ օրհ­ներ­գե­րի հան­դեպ։ Հենց այդ ժա­մա­նակ էլ ի հայտ ե­կան ֆլեյ­տա­ներ ու սրինգ­ներ ոչ միայն մաի­սի, այլև գա­րու ու նույ­նիսկ բրնձի ցո­ղու­նից։ Մի­նո­րա­յին հա­մա­կեր­պու­մը շատ տե­ղին ե­ղավ ու պարգևեց մեզ ա­մե­նասր­տա­մոտ ու մա­քուր եր­գե­րը։ Եվ այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, երբ աչ­քե­րիդ ա­ռաջ հնդկա­ցի­նե­րի կող­մից ստեղծ­ված հու­շար­ձան­ներն են կամ Կոր­դիլ­յեր­նե­րի գա­գաթ­նե­րը, սկսում ես կա­րո­տել հզոր ու ա­զատ ձայ­նի, ո­րը չվա­խե­նա­լով կա­րո­ղա­նա հա­մա­հունչ լի­նել այդ մե­ծութ­յա­նը»։

 

9. Կե­չո­ւա­ներ (Qhichwa runa) - հնդ­կա­ցիա­կան ցեղ, որ բնակ­վում է Հա­րա­վա­յին Ա­մե­րի­կա­յում (Պե­րու, Բո­լի­վիա, Էկ­վա­դոր, Ար­գեն­տի­նա, Կո­լում­բիա, Չի­լի) ու սե­րում է ին­կե­րի Տա­յան­տին­սու­յա մշա­կու­թա­յին ա­վան­դույթ­ներ ու­նե­ցող պե­տութ­յու­նից։

 

10.     «…Կուս­կո­յումա­նա­պա­տի վրա…» - Կուս­կոն ին­կե­րի կայս­րութ­յան հին մայ­րա­քա­ղաքն է։ Այժմ Պե­րո­ւի երկ­րորդ քա­ղաքն է։

 

11.     Մա­յաբ - Յու­կա­տան թե­րակղ­զու հնդկա­կան ան­վա­նու­մը։

 

12. Մաիս - հացազգիներին պատկանող միաշաքիլ բույս, որի հայրենիքը կենտրոնական Ամերիկան է։

 

13.     Կե­ցալ - տե՛ս «Բախ­տա­վո­րը» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ծա­նո­թագ­րութ­յու­նը։

 

14.     Կե­ցալ­կաատլ - աց­տեկ­նե­րի լեզ­վով` փետ­րա­վոր օձ, հնդկա­կան ցե­ղե­րի դի­ցա­բա­նութ­յան մեջ ե­րեք գե­րա­գույն աստ­վա­ծութ­յուն­նե­րից մեկն է։ Տե՛ս նաև՝ «Բախ­տա­վո­րը» բա­նաս­տեղ­ծութ­յան ծա­նո­թագ­րութ­յու­նը։

 

15.     «Ինչ­պես հա­մա­նուն բուր­գի քա­րը…» - խոս­քը Մեք­սի­կա­յում գտնվող հին տա­ճա­րի, բուր­գի մա­սին է, որը կոչ­վում է Արև։

 

16.     Ֆլա­մին­գո - բա­րակ, եր­կար ոտ­քե­րով, ա­մուր վզով ու ճեր­մա­կից կար­միր գու­նա­յին ան­ցում­նե­րով թռչուն, որ ապ­րում է Հա­րա­վա­յին Ա­մե­րի­կա­յում։ Կեր ըն­դու­նե­լիս ֆլա­մին­գոն շար­ժում է ոչ թե կտու­ցի ստո­րին, այլ վերևի մա­սը։

 

17.     Մա­քեյ - երկ­նա­գույն ա­գա­վա, կա­պույտ, լայն տերևնե­րով կակ­տուս` գմբե­թա­վոր կլոր գա­գա­թով։ Ա­ճում է Մեք­սի­կա­յի Խա­լիս­կո նա­հան­գում և օգ­տա­գործ­վում է տե­կի­լա­յի ու կակ­տու­սա­յին օ­ղու ար­տադ­րութ­յան մեջ։ Մեք­սի­կա­ցի­նե­րը պնդում են, որ ա­մե­նա­հա­ջող մա­քե­յը ա­ճեց­վում է Տե­կի­լա քա­ղա­քի հարևա­նութ­յամբ։

 

18.     Յուքքա (լատ. Yucca) - հնա­տե­սակ մշ­տա­դա­լար միա­շա­քիլ բույս է, ո­րը ընդ­հան­րութ­յուն­ներ ու­նի պեր­ճա­ծաղ­կի (Agavaceae) ըն­տա­նիք­ի հետ։

Սոնա Արշունեցի / Գաղթի ու հայրենիքի թեման

20.05.2015 23:18

Սոնա Արշունեցին ապրում և ստեղծագործում է Բելգիայում: Իր ինքնակենսագրականում հետևյալն է գրել. «Ծնվել ու մեծացել եմ Գաղթականի ընտանիքում. ընտանիք, որը երկու անգամ է ապրել մահվան սարսափը. առաջինը 1915-ին, երբ տատիս երեք եղբայրներին իրենց կանանց ու երեխաների հետ թուրքերն այրել էին մարագներում հայրուրավոր համագյուղացիների հետ...».
Նրա պապն ու տատը ապաստան են գտնում Օսեթիայում, որից հետո...(կրկին մեջբերում  Սոնա Արշունեցու ինքնակենսագրականից).
«...Երեք տարի այնտեղ ապրելուց հետո հող ու ջրի կարոտը քաշում է. կարծելով, թե թուրքը խաղաղվել է. նորից են գնում Ղարս' իրենց տուն ու տեղին, բայց ավա՜ղ, չարաչար սխալվում են. ընդամենը ամիսներ անց' 1918-ի գարնանը թուրքը կիսատ թողածը նորից է շարունակում: Երկրորդ գաղթը. նորից են բռնում փախուստի ճանապարհը, ճանապարհ, որը լի էր ողբով, արտասուքով, դաժան սպանություններով...» 
Սոնա Արշունեցու համար գաղթի ու հայրենիքի թեման մնաց արդիական նրա բոլոր ստեղծագործություններում:
 Օրերս չորս լեզուներով' հայերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն և թուրքերեն լեզուներով լույս տեսավ Ցեղասպանության 100 ամյա տարելիցին նվիրված նրա  « Արդյո՞ք կա զտարյուն թուրք»  հուշագրություն-գրքույկը: 
Հեղինակը ցանկանում է գրքույկի մեկ օրինակը նվիրել Ցեղասպանության ինստիտուտ-թանգարանին, օրինակներ բաժանել  Եվրախորհրդարանում  ու ԱՄՆ-ի կոնգրեսում: Սոնա Արշունեցին գտնում է, որ գրքույկի առավելությունը նրանում է, որ փոքրածավալ պատմվածքը մեծ ինֆորմացիա է պարունակում ու ընթերցելն էլ  ժամանակատար չէ:
Նիդերլանդական օրագիրն առաջիններից մեկն է էլեկտրոնային տարբերակով իր ընթերցողին ներկայացնում Սոնա Արշունեցու այս գործը:
 
ԱՐԴՅՈՔ ԿԱ՞ ԶՏԱՐՅՈՒՆ ԹՈՒՐՔ
Թղթին եմ հանձնում իմ մտորումները աշխարհի վարք ու բարքի, նրա չգրված օրենքների ու իմ աշխարհընկալման մասին, որ շա՜տ խորքային են։ Ազգիս հետ
կատարվածը դեռ մանուկ հասակից խոցեց սիրտս, շատ խո՜րը ապրումներ արթնացրեց իմ մեջ։ Ահա մանկությունիցս մնացած հուշերն են, որ ուզում եմ կիսվել ընթերցողիս հետ: Հուշեր, որ ստվեր դարձած՝ ուղեկցել են ինձ այս երկա՜ր ու
ձիգ տարիներին: Միշտ որոշել եմ գրի առնել, ու եկավ պահը...Մոտենում է Հայոց Ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցը, ու ես իմ մանկությունից առ այսօր սիրտս ծվատող հուշերից մի պատառիկ եմ ուզում պատմել ընթերցողիս։ Սա իմ բողոքի ձայնն է` ուղղված ազգիս հետ կատարվածի՝ բարբարոս թուրքի ու աշխարհի անտարբեր,անհոգի քաղաքականության… Ո՞վ Թուրքիային դարձրեց այսքան անառակ, բարբարոս, ուրացող, մարդասպան, անհագ տարածքներ զավթելու մոլուծքով տարված…
Պատասխանը մեկն է միանշանակ. աշխարհի կրավորական, երկդիմի կեցվածքը։ Դեռ վաղ հասակից բացահայտեցի, պատռեցի աշխարհի դիմակը,ու մենք ազգովի դեռ միամտորեն արդարություն ենք փնտրում այնտեղ,որտեղ չկա, որտեղ տնտեսական շահն է գերակայում, որտեղ ջունգլիական օրենքներն են իշխում, որտեղ ուժեղը թույլին հոշոտում է գազանի պես՝ տանջալի, իսկ աշխարհի տերերի կողմից ժողովրդավարություն՝դեմոկրատիա, հորջորջվող կարգախոսները լոկ դեմագոգիա են, որը մտրակի դեր է կատարում փոքր ազգերին ճնշելու, իրենց բռի մեջ պահելու, կառավարելի դարձնելու համար։ Սա՛ է աշխարհի տերերի իրական դեմքը…
Երբ աշխարհն արյան ծով է,
Մարդիկ նայում են բեմից,
Էլ որտեղի՞ց արդարություն
Հնչի արնոտ շուրթերից,
Էլ որտեղի՞ց հիշեն հանկարծ,
Իրենց շահերը թողած,
Հարգեն Հայոց եղեռնը մեծ
Խիղճ ու հավատք ուրացած…
Ցեղասպանության թեման ինձ համար եղել է ու կմնա իմ ստեղծագործությունների ամենագլխավոր, ամենաակտուալ թեման, քանի դեռ ցեղասպան Թուրքիան իր կատարած ոճրագործությունների համար պատասխան չի տվել։ Չգիտեմ, քանի՞ դար է հարկավոր, որ հայը թուրքին ներել կարողանա, մոռանա կատարվածը, եթե, իհարկե, հնարավոր լինի հայի ուղեղից իսպառ ջնջել հիշողությունը.
Գիտցե՛ք, աշխարհում մի հայ էլ մնա,
Հայոց եղեռնը նա չի մոռանա,
Չի մոռանա սուրբ սարը Մասիս,
Ծովից-ծով ձգվող հողը պապերիս… 
Ցեղասպանությունը շարունակվել է նաև 1915 թվականից հետո. Թուրքիան՝ աշխարհի կողմից անպատիժ մնալով, չի հանդարտվում, փորձում է կիսատ թողածը շարունակել՝ հիմնահատակ ոչնչացնել հայ ազգին, ծրագրված, քայլ առ քայլ, տարբեր ճանապարհներով, մինչև վերջ իրականացնել հայ ազգի բնաջնջումը աշխարհի երեսից: Երբե՛ք չեմ մոռանա էրզրումցի հայրական կողմի տատիս՝ Նվարդի, պատմածները, թե ինչպես իր երեք եղբայրներին իրենց կանաց ու երեխաների հետ թուրքերը լցրել են մարագները հարյուրավոր հայերի հետ ու վառել… Պատմում էր տատս, պատմում, պատմում, աչքի արցունքը չէր ցա- մաքում: Պատմում էր, թե ինչպես այրված մարագներից երկինք ելնող ծխի, մխի հետ վեր էր բարձրանում մարդկային այրված մսի, ճարպի, ոսկորի հոտը, ու թաքստոցում թաքնված մարդիկ շնչում էին իրենց հա- րազատների խորոված մսի հոտը: Պատմում էր օրվա բոլո՛ր ժամերին, հացի սեղանի շուրջ, մենք՝ թոռներով արտասվում էինք, մեր արցունքները թափվում էին մեր ճաշի մեջ ու մենք ուտում էինք, այո՛, մեր կերած հացն արցունք է եղել։ Տատս պատմում էր գաղթի ահավոր տեսարանը ամենայն մանրամասնություններով, որ մեզ հաղորդ դարձներ: Պատմում էր, թե ինչպես գաղթի ահավոր սարսափից տատս վաղաժամ երկունք է կրում ու հասնելով Էրզրումից 6 կմ․ հեռու՝ Արշունի գյուղի մեջ հա՜յրս, հայ՜րս է ծնվում։ Հարյուր հազարավոր հայեր՝ թողած իրենց տուն-տեղ, խելակորույս փախչում էին, փախչում էին դեպի Արազ գետը, որ անցնեն Արևելյան Հայաստան, որ փրկվեն, բայց, ցավոք, թուրք ասկյարները փակել էին Արազի վրա եղած հույսի միակ կամուրջը՝ Մարգարայի կամուրջը։ Հազարավոր հայեր ոչխարի հոտի պես փռվել էին Արազի ափին. թուրքը սպանում էր, թալանում ու բռնաբարում, զենքի ուժով հավաքում նրանց մոտ եղած բոլոր զարդեղենները ու ոչ միայն զարդեղենը, այլ նաև Ավետարանները, սրբապատկերները, գրքերը, կրակ էր տալիս ու վառում… Տատս պատմում էր, որ կանանց թուրք կանայք էին խուզարկում մտրակները ձեռքերին, խլելով ոսկեղենն ու արծաթեղենը, իսկ տղամարդկանց` թուրք ասկյարները, լցնում էին ոսկին ջվալները ու տանում: Սոված, ծարավ, հոգնած, ուժասպառ, փրկության հույսը կորցրած շատերն իրենց գցում էին գարնանային վարարած Արազը, հույս ունենալով, որ կփրկվեն. ասես իրենց, իրենց կյանքով, իրենց բախտերն էին փորձում։ Մայրերն իրենց դեռատի աղջիկներին գցում էին գետը, որ թուրքը չտաներ նրանց կնության, չբռնաբարեր: Երևակայությունից վեր է, երբ հայ մայրը իր սեփական երեխային խեղդամահ էր անում, պաշտպանելով դստեր նամուսն ու պատիվը:Պապս այս հրեշավոր տեսարանից շփոթված, նորածին հորս խլում է տատիս ձեռքից ու Արազն է ուզում գցել, որ նա էլ չքաշի այն տառապանքները, որ հային է բաժին ընկել: Միայն նոր մայրացած տատիս մայրական աղերսանքներն են պապիս հետ պահում այդ քայլից.
- Առաջ լավ է ինքս մեռնեմ, միայն թե որդուս մահն իր հոր ձեռքով թող չտեսնեմ:
Գարնանային վարարած Արազը տանում էր հարյուրավոր հայ մարդկանց դիերը: Մեռնում էր հայությունն իր մայր գետում:
-Եթե ֆիդայիները չհասնեին մեզ փրկության, ոչ մի մարդ էլ չէր փրկվի. հիմա մենք չկայի՜նք,- արցունքները սրբելով՝ պատմում էր տատս: Պատմում էր տատս, պատմում այդ պահը՝ փախե-փախը, այդ ահավոր տեսարանը, բաց չթողնելով ո՛չ մի մանրուք. ասես, հոգևոր թեթևություն էր զգում, երբ իրենց ապրած տառապանքներին հաղորդ էր դարձնում մեզ, որ մենք երբե´ք, երբե´ք չմոռանանք. չմոռանանք ծովից-ծով մեր դրախտ պատմական հայրենիքը, չմոռանանք, թե ինչպես թուրքերը ահել, ջահել հավաքել, լցրել են գոմ ու մարագներն ու այրել, թե ինչպես տղա երեխաներին հավաքել ու այրել են խարույկների վրա, ու ինչպես հայկական գյուղ ու քաղաքները ծխում էին, երկինքը
պատված էր մարդկային այրված մսի թանձր մխով, թե ինչպես հղի կանանց որովայնը ասկյարները բացում էին խշտիկով ու արգանդից հանած մանկանը պահելով խշտիկի ծայրին, ասում.- «Ձեզի քոքից պիտի կտրենք, որ սերմ չտաք, չաճեք»:Թուրքերի կողմից մշակված էր մի հրեշավոր ծրագիր՝ աշխարհի երեսից ջնջել «հայ» հասկացողությունը: Հայը հետապնդվել է թուրքերի կողմից անգամ
աշխարհի գրեթե բոլո՛ր գաղթoջախներում, ուր ապաստան էին գտել ցեղասպանությունից մազապուրծ եղած հայի բեկորները: Այդ պատմությունները չէին կարող իրենց ազդեցությունը չունե- նալ, չանդրադառնալ իմ հետագա ինքնագիտակցության ձևավոր- ման վրա. արտասվում էի տատիս հետ, կիսելով նրա վիշտը, խորը զգալով նրա տառապանքները, կսկիծը, մորմոքը... Այս պահին էլ Նվարդ տատս հառնում է աչքերիս առաջ, ու նա մնաց իմ հիշո- ղություններում արցունքներն աչքերին: Ես չեմ ասում, որ թուրքերի մեջ չկան խղճով, մարդկային արժանիքներով օժտված մարդիկ, բայց սակայն շա՜տ եմ կասկածում, որ նրանք զտարյուն թուրքեր են: Նվարդ տատս էր հաճախ ասում. -Եթե թուրքերի մեջ մի գեղեցիկ, սպիտակամորթ մարդ տեսնես, ուրեմն դա զտարյուն թուրք չէ. դարեր շարունակ հայի, ասորու, հույնի գեղեցիկ աղջիկներին քաշել, տարել են իրենց կնության, որ թուրքի տգեղ ցեղը, գենը գեղեցկացնեն: Հիշում եմ մայրական կողմի տատիս՝ Եղսոյին, ու նրա հետ կապված իրական պատմությունը, որը գալիս է փաստելու, որ իսկապես զտարյուն թուրք գոյություն չունի․ թուրք ազգը գոյացել ու ձևավորվել է տարբեր ազգերի խառնուրդից… 1917 թ. հոկտեմբերին Ռուսաստանում կատարված հեղաշրջումից հետո երկրի նոր՝ խորհրդային իշխանությունը հայտարարեց,որ Ռուսաստանը դուրս է գալիս Առաջին համաշխարհային պատերազմից։ Ռուսական զորքերը լքեցին Կովկասյան ռազմաճակատը,հեռացան Ռուսաստան։ Հայ ժողովրդի համար ստեղծվեց չափազանց վտանգավոր իրավիճակ. թուրքական զորքերի դեմ Կովկասյան ռազմաճակատում կանգնած էին միայն Հայկական կորպուսիզորամասերը։ Թուրքերն օգտվեցին նման վիճակից և 1918 թ. փետրվարին, խախտելով Երզնկայում կնքված զինադադարի պայմանագիրը, անցան հարձակման՝ նպատակ ունենալով գրավել ոչ միայնԱռաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ռուսական զորքերի կողմից նվաճված Արևմտյան Հայաստանի նահանգները,այլև Արևելյան Հայաստանը։ Թուրքերին հաջողվեց գրավել Էրզրում ու Կարս բերդաքաղաքները և մայիսի 15-ին մտնել Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Գյումրի)։Թուրքիան` չբավարարվելով ծովից-ծով Արևմտյան Հայաստանի թալանով, օգտվելով ստեղծված խառը իրավիճակից, ախորժակ էր պահում, որ գրավի նաև այսօրվա՝ Արևելյան Հայաստանը:Հիմա, որպեսզի հաստատեմ իմ այն հայտարարությունը, որ իրոք զտարյուն թուրք չկա, ընթերցողիս եմ ներկայացնում այն իրական պատմություն, որը կապված է մայրական տատիս՝ Եղսոյի հետ: 1918 թվականի փետրվարին Թուրքիան՝ հարձակվելով Արևելյան Հայաստանի վրա, ասպատակելով գյուղեր ու քաղաքներ, հավաքում է 100-ից ավելի գեղեցկատես աղջիկների, տանում, լցնում է Սեպասար (Շիշթափա) գյուղում մի դատարկ գոմի մեջ, դուռը դրսից կողպում ու 2 ասկյար էլ դռան առաջ պահակ կարգում… Ընթերցողիս պետք է տեղեկացնեմ, որ իմ այս իրական պատմությունը կապված է արդեն մայրական տատիս՝ Եղսոյի հետ, որն Արևելյան Հայաստանից էր. ապրելիս են եղել ներկայիս Ղուկասյանի շրջանի Մեծ Սեպասար գյուղում: Ես խոստացել էի մորս, որ անպայման գրի կառնեմ տատիս հետ կատարված պատմությունը. կատարում եմ խոստումս: Ուրեմն այսպես… Թուրքիան 1918 թ․՝ չբավարարվելով Արևմտյան Հայաստանի հայաթափմամբ ու տարածքների թալանով, նպատակադրված փորձեց իրականություն դարձնել պանթյուրքիզմի ծրագիրը․ «Հա- յաստանն առանց հայերի»։ Ասպատակության ընթացքում թուրքը հասցրել էր հավաքել 100-ից ավելի հայ գեղեցկատես աղջիկներին, որ տաներ Թուրքիա՝ կնության։ Նրանց մեջ էր նաև 17 տարեկան իմ տատը՝ Եղսոն, ինչպես նաև նրա հորեղբոր աղջիկը՝ Նարեն։ Տատս շատ գեղեցիկ, երկար ու շեկ ծամերով, բարձրահասակ օրիորդ է եղել (ես չեմ տեսել՝ մայրս էր պատմում)։ Քանի որ թուրքը գրավել էր շրջանի բոլոր գյուղերը, խեղճ աղջիկները հույսները կտրել էին փրկության. լացում էին աղիողորմ, կուչ էին եկել մի անկյունում. սարսափում էին այն մտքից, որ թուրքն իրենց կնության է տանելու, ու պատրաստ էին մահը ընդունել, քան թե թուրքին կին դառնալ: Տատս՝ Եղսոն, ապստամբի կեցվածք ընդունելով՝ բարձր ձայնով բղավում է. «Աղջիկնե՛ր, ես կմեռնեմ, բայց թուրքի կին չե՛մ դառնա, ես թուրքի համար երեխա չե՛մ ծնի, իմ հավատքը չե՛մ փոխի»: Գոմում, որը բավական մեծ էր, անասուն չկար, բայց մի անկյունում մի խո՜ր ջրհոր կար, որն արդեն ցամաքել էր: Տատս բացում է ջրհորի վրայի խուփը, որը փայտով էր ծածկված, նայում է ջրհորի մեջ ու ասում. 
 
-Ես իմ կյանքին վերջ եմ տալու: Եթե դուք էլ չեք ուզում ձեզ թուրքացնեն, հավատափոխ անեն՝ ուրեմն հետևեք իմ օրինակին․ ես մահը գերադասում եմ ապրելուց,- դիմում է աղջիկներին:
 
Աղջիկները բոլորն էլ համաձայնվում են. ճիշտ է, կյանքը թանկ է, բայց մահը գերադասում են թուրքացումից: Նարեն շատ է համո- զում Եղսոյին, որ հետ կանգնի իր որոշումից ու մի քանի օր էլ համ- բերեն, բայց Եղսոն հաստատ էր որոշել վերջ տալ կյանքին: Հաջորդ օրը, լույսը դեռ նոր էր բացվել, երբ Եղսոն կանգնում է ջրհորի պռկին, երեսին խաչ հանում ու ասում. -Ով չի ուզում թուրքի կին դառնալ, հետևեք ինձ,- կրկին խաչ է հանում ու ասում,- ինձ ներիր, Աստվա՛ծ… Եղսոն իրեն գցում է ջրհորը: Աղջիկները, ովքեր իրենք էլ պետք է հետևեին Եղսոյի օրինակին, մեծ աղմուկ են բարձրացնում, ճչում, խփում դռանը. «Օգնեցե՜ք, օգնեցե՜ք, մարդ ընկավ ջրհորը»... Ասկյարները այդ աղմուկից շփոթված, բացում են դուռը, որ տեսնեն, թե ի՞նչ է պատահել: Հենց դուռը բացելուն պես աղջիկներն առիթը բաց չեն թողնում. մի շնչով փախչում են, ու այդպես փրկվում: Նարեն վազում է Եղսոյենց տուն ու պատմում կատար- վածի մասին։ Հարազատները, գյուղացիները վազում են դեպքի վայր: Գոմի դռները բաց են լինում, ասկյարները թողել, գնացել էին: Գյուղացիները հավաքվում են ջրհորի շուրջ-բոլորը. գոռո՜ւն, գոչ- յո՜ւն, լա՜ց, կո՜ծ… Մայրը զույգ ձեռքով խփում էր ծնկներին. «Եղսո ջան, բալես, էս ի՞նչ զուլում բերեցիր գլխիս»... Չմոռանամ ասել, որ ջրհորը ցամաքելուց ի վեր ինչքան սատկած անասուն, հավ, լեշ, աղբ ունեցել էին՝ լցրել էին ջրհորը, որպեսզի այդ փոսը փակվի, ուստի այնքան շատ են լինում ջրհորից արտա- նետվող գազերը, որ հնարավոր չի լինում անգամ ջրհորին մոտենալ, ճրագ վառել ու տեսնել՝ Եղսոն արդյո՞ք կենդանի է, կամ ի՞նչ դիրքով է ընկած: Արդեն ասել եմ, որ ջրհորը շատ խորն է լինում, քանի որ՝ լինելով լեռնային գոտում, բնական է խորության իրողությունը: Հարազատները, հարևան, բարեկամները գալիս են, հա- վաքվում, խելք-խելքի տալիս, թե ինչպես Եղսոյի մարմինը կարողանան ջրհորից հանել, բայց, ցավոք, ապարդյուն: Ովքեր փորձում են պարանով իջնել ջրհորը՝ հնարավոր չի լինում՝ արտանետվող գազերից շնչահեղծ են լինում… Ոչ-ոքի չի հաջողվում իջնել անգամ ջրհորի կեսը: Շատ-շատերն են փորձում, բայց իզո՜ւր: Այդ դժվարություններից հետո կամաց-կամաց մարում է հույսը ոչ միայն Եղսոյի կենդանության, այլ նաև ջրհորից մարմինը դուրս բերելու, թեկուզ՝ մեռած: Այսպես մեկ, երկու, երեք օր անցնում է ջրհորի շուրջը զուր պտույտ գալով: Արդեն ոչ մեկի մոտ կասկած չի մնում, որ Եղսոն մահացած է, ու սկսել են դիմել ամեն հնարքի, որ գոնե մահացած մարմինը դուրս բերեն, տանեն հողին հանձնեն: Չմոռանամ ասել, որ Եղսոյի դեպքից հետո ասկյարները այլևս ջրհորի մոտ չեն երևում, լուրեր էին պտտվում, որ թուրքական բանակը պարտություն պարտության հետևից է կրում, բայց ամբողջովին գյուղից դեռ գնացած չեն լինում. գյուղում էր մնացել նաև թուրք բժիշկը: Չորրորդ օրը տատիս մեծ քույրը՝ Մարոն, որն ամուսնացած էր ու որին այդ ամբողջ օրերին ջրհորի մոտից այն կողմ չէին կարողանում տանել, ասում է.Ա՜յ քուր ջան, Եղսո ջան, միթե՞ կարգին մահը գլխիցդ կտրվել էր, որ էս նեխած ջրհորին քեզ բաժին արեցիր: Հիմա ի՞նչ քար տանք մեր գլխին. ի՞նչ... Մութն արդեն ընկնելու վրա էր. հավաքվածները Մարոյին համոզում էին, որ տուն գնա ու մյուս օրը շարունակեն Եղսոյի դուրս բերման աշխատանքները, բայց հանկարծ Մարոն գոռում է.
 
 - Բռնե՜ց, բռնե՜ց, ինչ-որ բանի բռնե՜ց, եկեք, քաշեք՝ ծանր է, ես չեմ կարող... Հավաքվածները մեծ դժվարությամբ քաշում են պարանը և՝ հրա՜շք. դուրս են բերում Եղսոյի մարմինը։ Մետաղյա կեռ շիշը մտել էր Եղսոյի բրդյա ժակետի մեջ. ո՞վ կմտածեր, որ ձեռքով գործված ժակետը պետք է դառնար Եղսոյի փրկությունը... Ամբողջ գյուղը հավաքվում է անշնչացած Եղսոյի շուրջը. բոլորը աղեկտուր լացում են: Լուրը հասնում է թուրքերին. նրանք բերում են թուրք բժշկին: Նա բռնում է Եղսոյի ձեռքը, զննում զարկերակը և ասկյարներին կարգադրում, որ Եղսոյին տեղափոխեն բուժկետ, որ իր հսկողության տակ լինի: Թուրք բժիշկը խոսում էր հայերեն. հետո են իմացել, որ նրա մայրը հայ է։ Եղսոյին պառկեցնում են առանձին սենյակում երկու ասկյարների հսկողության տակ: Ոչ ոք չէր հավատում, որ Եղսոն կփրկվեր, քանզի կենդանության ոչ մի նշույլ չի եղել, բացի մարմնի շա՜տ թույլ ջերմությունից: Սիրելի ընթերցող, ես պատմում եմ իմ հարազատ մայրական տատիս հետ կատարված իրական պատմությունը, տատիս, որին ես չեմ տեսել ու որի մասին ես լսել եմ մորիցս ու սեպասարցիներից, ովքեր մինչև հիմա էլ չեն մոռացել ու ամեն առիթի, երբ հավաքված են լինում ուրախության սեղանի շուրջ, պատմում են Եղսոյի պատմությունը, որ հանուն նամուսի ու հավատքի իրեն գցել է նեխած ջրհորը: Ու թե որքա՞ն ժամանակ այս հերոսական պատմությունը բերնեբերան կպատմվի, ու դեռ քանի՞ սերունդ կտեղեկանա այս պատմությանը՝ 
 
 - Ես իմ քրոջ մարմինը դուրս կբերեմ: Իմ քրոջ մարմինը էդ նեխած հորի մեջ չեմ թողնի: Բերում է պարանը, ծայրին կեռ մետաղյա շիշ է ամրացնում ու իջեցնում ջրհորը: Շատ է տար ու բերում, բայց իզու՜ր. ոչ մի բանի դեմ չի առնում... Մարոն հուսահատությունից իրեն կորցրած բարձր ձայնով կուշտ լացում է. 
 
չգիտեմ, բայց իմ հոգու պարտքն էր գրի առնել, որ գալիք սերունդները դաստիարակվեն Եղսոյի նման պատվախնդիր, որ հայ կինը հանուն իր նամուսի ու հավատքի իր կյանքը չխնայի. սա է հայ կնոջ իսկական կերպարը: Հայրական տատս՝ էրզրումցի Նվարդը, տեսել էր նրան ու հաճախ էր հիշում. «Լուսահոգին, ասես, արև լիներ, արևի նման լույս էր տալիս: Ես էդ գեղեցկության կին դեռ չեմ տե- սել»: Ափսո՜ս, կարճ ապրեց: Ինձ բախտ չվիճակվեց տեսնել տատիիս, վայելել նրա գեղեցկությունը, շփվել նրա հետ, սակայն միայն այն մտքից, որ սերվում եմ լուսահոգի տատիս գեներից, ինձ շա՜տ հպարտ ու երջանիկ եմ զգում... Սիրելի՛ ընթերցող, հիմա շարունակեմ իմ կիսատ թողած պատմությունը: Թուրք բժիշկը թե ի՞նչ բուժում արեց, ոչ ոք չիմացավ, ոչ մի հարազատի չթույլատրեց մտնել Եղսոյի մոտ: Եղսոն էլ այդ մա- սին ոչինչ չի հիշել, միայն ջրհորից դուրս հանելու յոթերորդ օրը աչքերը բացել ու ջուր է ուզել: Երբ բժիշկը փորձել է ջուր խմացնել Եղսոյին, նա հրաժարվել է բժշկի ձեռքից խմել:
 
 - Էս աչքերիդ տերն էիր, որ քեզ գցեցիր ջրհորը,- երկար նայելուց հետո ասում է թուրք բժիշկը։ Անցնում է մի քանի օր: Եղսոն նկատում է, որ բժիշկն անտարբեր չէ իր հանդեպ, անընդհատ մտածում է, թե ինչպես փախչի, ու ամեն օր, երբ բժիշկը դուրս է գալիս, Եղսոն կամաց իջնում է մահճակալից, սենյակում տոտիկ-տոտիկ քայլում, որ ոտքերը պնդանան ու փախչել կարողանա, հետո նորից պառկում է իր անկողնում: Մի քանի օր այսպես կրկնելով, համոզվում է, որ ի վիճակի է փախչել: Երբ հերթական անգամ բժիշկը մտնում է Եղսոյի մոտ, Եղսոն ամոթխած տեսք ընդունելով մի կերպ բժշկին հասկացնում է, որ զուգարանի կարիք ունի: Բժիշկը ուզում է, որ ասկյարներից մեկը ուղեկցի, բայց Եղսոն հրաժարվում է: Դուրս գալով շենքից, Եղսոն արագ-արագ բռնում է իրենց տան ճանապարհը: Տնեցիներն իրենց աչքերին չեն հավատում. ամբողջ գյուղը գալիս է Եղսոյին տեսնելու: Հրաշք է կատարվում, ու Աստված այդ հերոսուհուն կրկին կյանք է պարգևում: Դե իհարկե, մատաղ են անում, ամբողջ գյուղին բաժանում: Չմոռանամ ասել, որ հենց այդ օրերին էր ծանր կորուստներ կրելով՝ թուրքական բանակը նահանջեց, և Սարդարապատի ճակատամարտն ավարտվեց թուրքական գերակշիռ ուժերի դեմ տարած հայկական կողմի լիակատար հաղթանակով: Սեպասարում հաստատված թուրքերը փախան, նրանց հետ էլ նաև՝ թուրք բժիշկը: Տատս ամուսնանում է 1923 թ․ պապիս՝ Ավետիսի հետ, որը Նիկոլայ ցարի զինվոր էր եղել ու կռվել էր ռուս-թուրքական պատերազմին և մասնակցել Ղարսի գրավմանը: 1924թ. ծնվում է մայրս՝ Տիրունը, 1926 թվականին քեռիս՝ Թորգոմը, 1929 թ. մորաքույրս՝ Ամալյան, իսկ փոքր քեռիս՝ Բարթուղիմիոսը, ծնվում է 1936 թ.: Տատս կարճ կյանք է ապրում. ջրհորի մեջ ընկնելն անհետևանք չի մնում. տառապում է ռևմատիզմ հիվանդությամբ, ու քանի որ այդ տարիներին կարգին բժշկություն չկար, մահանում է 1940 թվականին, բախտի քմահաճույքին թողնելով չորս որբ երեխաներին: Պապս՝ Ավետիսը, զոհվում է Երկրորդ համաշխարհայինին: Թուրքն իր սև գործն արեց և տատիս ճակատագրի, և նրա չորս որբացած երեխաների հետ, որոնք մե՜ծ դժվարությունների գնով կյանքի ճանապարհ հարթեցին: Իմ շատ սիրելի Նվարդ տատ, Եղսո տատ, ես կատարեցի իմ պարտքը, ընթերցողին հանձնելով ձեր տառապանքներով լեցուն կյանքից, ձեր խեղված ճակատագրի ոդիսականից մի պատառիկ: Խաղաղ հանգչեք, թող հայրենի հողը թեթև լինի ձեզ վրա:
 
 ՍՈՆԱ ԱՐՇՈՒՆԵՑԻ, ԲՐՅՈՒՍԵԼ 
 
Գրող –հրապարակախոս, Հայդատի պաշտպան

 

Ն ա ի ր ա Համբարձումյան / Գրաքննադատ-տեսաբան

13.05.2015 16:12
CREMATORY
Consilium
Պատմություն չի ստեղծվում: Այն հորինում են գերտերությունները՝ ուծացման ճանապարհով տանելով փոքրերին: Ժամանակի տիրույթում իմպերիալիստական հզոր տեղաշարժեր են, որոնք ուղղվում են ու քսան, երեսուն, հիսուն տարի անց ուղղվելու են փոքրերի դեմ: Տարածությունը հաստատուն չէ դեռևս: Վկա՝ Քեսաբի դեպքերը: Բյուրոկրատիայի սպիտակ ուրվականը փռել է թևերը: Զուգադիր տիրույթը ՍՊԻՏԱԿ ՋԱՐԴՆ է: Ղարաբաղյան գորդյան հանգույցն ու Կիևի մասնատումը ըմբռնելի են Խորհրդային Միության փլուզման, փակ հասարակությունից բաց հասարակության մոդելի անցման, սոցռեալիստական ու հետխորհրդային մշակույթների տարբաժանման փաստերով: Բազմաթիվ ներ - ու արտա - քաղաքական, հասարակական, սոցիալ - տնտեսական, գիտակրթական, բարոյահոգեբանական տեղաշարժերը իրականանում են ոչ թե կարգով, այլ հատկապես՝ քաոսով: Արվեստը այս դեպքում դառնում է աքսորավայր հասարակությունից օտարված գրողի համար, ով մերժում է մեռյալներից ժառանգվող աշխարհ - իրականությունը, որի ամեն օրը հասանելի է սոսկ այն գնողներին: Օտարված գրողը չի պատկանում ո՛չ ազգին, ո՛չ առավել ևս կառավարությանը: Եվ սա իրողություն է: Ֆրանսիական սոցիումի նույնօրինակ միջավայրը Պրուստը տեսանելի դարձրեց կառնավալի միջոցով, ուր յուրաքանչյուր դիմակից ժպտում էր մահը: Այս մահը հասկացել ու այս մահին առնչվել են նաև մեր նախնիները, մեր նախնիների նախնիները ու նրանցից առաջ էլ, ու այժմ ճիշտ ժամանակն է՝ տեսականացնելու, թեպետ տեսությունը նույնքան անպատեհ է այստեղ, որքան սև ոսկին արևի փոխարեն: Համաձայն եմ, Խոսրովի ու Թեղուտի արգելոցների <գազաններին> օտար են բարոյականության սահմանները, սակայն նրանք նույնպես վախենում են մահից, վախենում են մահվան հոտից, որ արտադրվում է նույն անտառների ներսում, որտեղ ապրում են նրանք, քանզի մշտապես հարկատու են արգելոցների <աստվածներին>: Սա առավելապես օրինաչափ պատահականություն է, քան սոսկ պատահականություն, թեպետ դժվար է ասել, թե ժամանակակից անտառ-արգելոցում մահվան ելքով պատահարները օրինաչափության կամ պատահականության ո՞ր սահմանում են: Մարդ-ֆենոմենի ազատագրումը կենսականության ֆիլտրով ու փորձը՝ հաղթահարելու կենդանական սկիզբը (փորձելով ներկայանալ որպես գերմարդ), նույնպես չեն գործում, քանզի սոցիալական հակադիր երկու բևեռները սպանեցին մարդ - ֆենոմենին այնպես, որ նա հրաժարվեց սկզբունքներից ու սկսեց գործել կենդանական սկզբին հլու՝ օգտագործելով սոսկ փոքր մարդու իր խոհամտությունը ու հավակնելով լինելու ըմբռնելի: Կեցության յուրօրինակ կերպ, որում ժամանակը ավերում է ամեն ինչ, ու կեցվածքը մոռացնել է տալիս մահը, քանզի իրական թվացող ամեն արվեստ հնարավոր է դիտարկել նաև ձևականության ու կեցվածքի տեսանկյունից: Այս դեպքում՝ թվացյալ հեռավորությամբ, սակայն հաղթահարվում է արգելոցային մահը, ու կեցվածքը ընդունողը մի սահմանափակ տարածության մեջ զգում է իրեն հավերժության մասնիկ՝ լինելով պատահականություն, զգում է <աստված> լինելով հավելում: Հայտնաբերվում է մարդ - մեքենան, ում քաղաքացիական կերպարը վաղուց չի հետաքրքրում ոչ մեկին՝ նույնիսկ արգելոցի <աստվածներին>, ովքեր զարդարում են նրան դափնիներով՝ թողնելով պատահականության կամ դիպվածի սահմանում: <Աստվածները> տեսանելի են դարձնում առավելապես վերջինիս իրական ողբերգությունը, քան այդ պատկերը ավերող հակամարտությունները՝ ավանդույթին առնչվող ամեն ինչ վաճառելով զարգացող բյուրոկրատական մամլիչին, որի յուրացման համար անհրաժեշտ են նախ և առաջ մարդ - մեքենայի բոլոր հատկանիշները՝ հուզիչ անմեղությունից զվարճալիորեն խոնարհ իրավազուրկի կեցվածքը, քանզի նույն այդ ՙաստվածներին՚ հետաքրքրում է մարդ-դիպվածի կենդանական բնազդը միայն: Զգայական սույն տիպը՝ մարդ-մեքենան, նույնպես գիտակցում է բացարձակ բարոյականության անհնարինությունը՝ անընդմեջ փոխակերպումներով փորձելով հասնել իր երևակայած նիրվանային, քանզի վերջինիս բարոյականությունը վերածվում է սոսկ անկարողության՝ սիրո ու հավերժության մասին թախծելիս: Երևույթ, որ Օսիրիսին, Դիոնիսիոսին ու քրիստոնեական պատմականությանը հարություն տվող կրոնագետները չեն նկատառել: Ի տարբերություն այլ միֆերի՝ դրանք հաստատում են կյանքի ու մահվան հավերժական շրջապտույտը, թեպետ երևակայական նիրվանային ձգտող մարդ-մեքենան շարունակում է թափառել բացարձակ բարոյականության անհնարինության, դրանից ծնված թախիծի ու անկարողության բոլոր հնարավոր արտեֆակտներում, իսկ Քրիստոսից հետո մնացած թափուր տեղը ընկալվում է որպես ազատագրման նշան: Միտքը, թե միմյանց մշտապես քննադատող ու հակադրվող Հեգելի ու Նիցշեի հայացքները համընկնում են երբեմն Զոհաբերության տրամաբանության սահմանում՝ մարդ - մեքենային տանելով հեգելյան կազմալուծման (Aufheben) ճանապարհով, ծնում է մեկ այլ միտք, թե սա աշխարհը տիրող ուժերի փոխգործակցությունն է՝ հավատքի ու քաղաքականության կանոնակարգման ելքով, որ հաջորդ վայրկյանին կազմալուծում է թվացյալ այդ խաղաղության տրամաբանությունը՝ բռնության անվերջ ելքերով՝ ներառելով արգելոցի <աստվածներին>: Ուշագրավ պարադոքս: Ստացվում է՝ մեծ պետությունները փոքր պետությունների քրիստոնյաներին ենթարկեցնում են իրենց իսկ հորինած ժողովրդավարությանը այստե՛ղ ու ա՛յժմ, խաղաղեցնում երկնային արքայության անտրամաբանական տրամաբանությամբ ու թողնում պատահականության կամ դիպվածի սահմանում: Բայց չէ՞ որ ցանկացած օտարում մարդ - Աստված միջակայքում՝ մեղքը, չարությունը, մահը, հաղթահարվում է հատկապես մարդու մեջ՝ սիրո անվերջ փորձերով: Հետևաբար՝ պետք չէ տրվել մտքին, թե Արևմուտքը ամեն ինչի վերջին սահմանն է, քանզի եվրոպական ու ամերիկյան գլամուրը ենթադրում է այսօր միմիայն երրորդ համաշխարհայինի հնարավորությունը, ուստի հնարավոր է ուղղակի քնել մի օր ու արթնանալ Դանթեի Քավարանում:
.
Locus morbi
Կորուսյալ սերունդ:
Արտագա՞ղթը: Քաղաքականության բացակայություն ընդհանրապես:
.
Երկիրը կառավարողները չգիտեն հատկապե՛ս երկիրը, չգիտեն հատկապե՛ս քաղաքականությունը, հատկապե՛ս ժողովրդին: Օրինակնե՞ր: Վատ բեմադրված էժանագին քաղաքական ներկայացումներ, տնտեսության անկում, աղքատության աճ: Արտագաղթը գրոտեսկային արագությամբ առավել լայն շերտեր է ընդգրկում, քանզի մարդը դադարել է որոնել հանցագործության ու պատժի փոխկապվածությունը, քանզի օրենքից խուսափողների թիվը ամեն օր առավել լայն մասշտաբներ է ընդգրկում, ինչը ուղիղ համեմատական է օրենքը չիմացողների թվին, որում կարող ենք հաշվառել նաև ամեն պատահական անցորդի, ով հաստատապես չի գիտակցում սեփական իրավունքի սահմանը: Երկսայր հանգամանք, որ ստեղծում է վախը օրենքից խոսող ստահակի հանդեպ, ի դեմս որի երբեք չի թուլանում վախը օրվա հանդեպ լի խեղճ ու մեղկ հանդգնությամբ: Իսկ հասարակության ստորին շերտերում աննպատակ թափառող փոքր մարդու հանդգնությունը բացատրելի է սոսկ զգայությունների գերակայությամբ: Ներքին տարերային անօրինությունների հանդեպ նրա վախը աստիճանաբար զիջում է սարսափին, որ զգում է բնության տարերքից հանկարծակիի եկողը: Տարերքի այդ զգացումը ստիպում է վերջինիս թերահավատորեն նայել դարավոր ավանդույթին ու չտեսնել օրը, որի դատարկ - ապակե հայացքը վաղվա անունն է տալիս: Աֆազիային հավասար երևույթ: Նույն այդ զգացողությունն ունեին 1988 թվականի երկրաշարժից, Սումգայիթի ու Բաքվի ջարդերից փրկված մարդիկ: Նույն զգացողությունն ունեն նաև այսօր Հայաստանը լքող մարդիկ: Փոքր ու աղքատ մարդը չի կողմնորոշվում այլևս հասարակական - քաղաքական - սոցիալական պարտադրվող քաոսում: Հանգամանք, որ ընտանիքին ու հավատքին հավատարիմ սովորական հայի մտապատկերում ստեղծում է արտագաղթողի ֆենոմենը: Փաստը, որ հայը լքում է երկիրը, խոսում է սոսկ նրա ըմբռնումներում քայքայված արժեքավոր մի երևույթի՝ հայի ու նրա հայրենիքի ֆենոմենի մասին, ավանդույթը կրողի նրա կողմնորոշման ու գենետիկ գաղտնագրումները կառավարող մատրիցայի բնախախտման մասին: <Երբ հիվանդությունը ախտահարում է մարմինը, մարդու ուղեղում ծնվում է կայուն - պաթոլոգիկ վիճակի մատրիցան: Այն օգնում է համակերպվել ու ընդունել հիվանդությունը: Հակառակ բևեռին՝ առողջությանը հասնելու համար անհրաժեշտ է, որ մարդը ավերի այդ մատրիցան, անցնի ապակայունացման ճանապարհով>, - գրում է նեյրոֆիզիոլոգ Նատալյա Բեխտերևան <Ուղեղի մոգությունը> գրքի հինգերորդ հատորում: Սակայն օնկոլոգիական սուր հիվանդությամբ՝ արտագաղթով, տառապող Հայաստանը ինչպե՞ս ավերի կայուն - պաթոլոգիկ այս վիճակի մատրիցան ու հասնի առողջության հարցը առկախ է:
.
Իսկ հայրենիքը մեկն է, ուրիշը չի լինում:
.Ուծացո՞ւմը:
.
Օտար աշխարհը արտագաղթի անպատրաստ հայից խլում է նեղ-հայկական ամեն ինչ: Ավերում հոգին: Ավերում էույթը: Հայը յուրացնում է օտարին հատուկ մշակույթն ու ավանդույթները՝ փորձելով պահպանել սոսկ նվազագույնը՝ իր՝ որպես մարդու, իրավունքները: Հայը նահանջում է: Երևույթ, որ հայկական հարցի սահմաններից էլ այն կողմ է: Ու քանի դեռ օտար երկրում հայը չունի կենսականության համապատասխան պայմանները, ուրեմն չի կարող ստեղծել հայեցի իր միջավայրը, հետևաբար և՝ ընդունում է տվյալ երկրի սահմանադրությամբ օրինականացված չնչին ողորմությունները՝ հատկացված սենյակի կամ նպաստի տեսքով: Ու սա տևական ընթացք է: Լավագույն օրինակը, որ կարող եմ նշել՝ Կաֆկայի <Դղյակ> - ն է՝ երկիմաստ ու տիպաբանական հատկանիշներով: Կաֆկայի հերոսին՝ Կ-ին այդպես էլ ասում են՝ <Դուք Դղյակից չեք, դուք գյուղից չեք: Դուք ոչինչ եք>, ու եթե Կ-ն ցանկանում է դառնալ յուրային, ուրեմն պետք է արմատապես հրաժարվի իր նմաններից, իր սովորույթներից, իր մշակույթից ու վերջապես՝ տեսակից՝ սպասելով Դղյակի ողորմությանը: Որոշ ժամանակ անց նույն այդ հերոսը սարսափով բացահայտում է, որ մարդկայնությունը ու մարդկային իրավունքները, որոնք համարում էր բնական ու օրինաչափ բոլորի, այդ թվում նաև իր համար, ուղղակի գոյություն չունեն, ու ինքը սովորական անիծյալ է, ինչպես մյուսները: Նույն անիծյալ բորոտը: Այն, ինչ <Դղյակ> - ում անվանվում է ի վերուստ տրվող ճակատագիր, ինչպես անեծքը կամ շնորհը, հայի դեպքում դիտարկելի է նաև ազգային պատկանելության բևեռից: Նման ալքիմիան տրամաբանության սահմանից անդին թափառող բացահայտման այն ուրվականն է, ներփակ այն իմացությունը, որի ողջ գաղտնիքը փոխառնչությունների տիրույթում է, քանզի ոգին է, որ ամփոփում է մարդեղենության հիմնավոր գաղափարը՝ մարդկային գոյության իրական ու իդեալական միասնականությունը: Հետևաբար՝ ամեն ճշմարտություն չէ, որ բացարձակ է: Սույնը պայմանական է նույնիսկ աքսորում, քանզի առանց կեղծ կանոնների, առանց արտաքին ազատության ու ներքին ճնշումից թելադրվող ստրկության կա՛մ գոյություն ունի կա՛մ չունի: Ուստի բացառելի չէ, որ մի ազգի ռեալիստական քաղաքականությունը իր ուտոպիստական - անկումային ու քայքայիչ ազդեցությունն է թողնում մյուսի վրա: Այս համատեքստում տոտալիտար ռեժիմի իդեալական մարդու համար XXI դարասկզբի բյուրոկրատիան օրենքի անունից գործող անօրենության գործիք է սոսկ՝ օրենքի ու իրականության հակադրության տիրույթում: Երևույթ, որին դիմառնում է ամեն հայ ազգային շարժում կամ ցեղասպանության հարցի շուրջ իրականացվող գործընթաց՝ Հայաստանի սահմաններում կամ դրսում, հատկապես օտար երկրներում իրենց քաղաքական ու քաղաքացիական իրավունքներից հրաժարվել չցանկացողների կողմից: Գործնականում՝ պտույտ տեղում, ուրիշ ոչինչ: Այդուամենայնիվ, փաստը մնում է փաստ, որ ցեղասպանության հարցերով զբաղվող էլիտան ոչ թե Հայաստանում է, այլ՝ սփյուռքում, քանզի Հայաստանում վերոնշյալը մամուլի ու լրատվական այլ ծառայությունների կողմից էական փոփոխություններ չարձանագրող քննարկումների, ամենամյա թվարկումների ու նմանատիպ այլ գործելաոճերի տիրույթում է: Գորշ: Առաջընթաց չարձանագրող գործողությունների շղթա: Պետական քաղաքականություն, որը կդառնար քայլ դեպի հնարավոր արդյունքը, սույն հարցի շուրջ մինչ օրս չի արձանագրվել այնքանով, որ Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցը մնում է ՉԼՈՒԾՎԱԾ: Իսկ վերջին քսան տարիներին գրանցված բոլոր առաջընթացները՝ արտերկրների ու միջազգային տարբեր կազմակերպությունների հետ, առավելապես սփյուռքի դիվանագիտական հարաբերությունների ու միասնականության շնորհիվ է:
.
Agonia
Ներքին հակադրություններ
.
Արտագաղթո՞ղը: Մարդ, ով թողնում է երկիրը, միջավայրը, սովորույթները, մշակույթը, լեզուն: Հայտնվում է նոր երկրում, յուրացնում նոր լեզու, նոր մտածողություն, նոր հոգեվիճակ, նոր կանոններ ու պայմանականություններ: Սույնը դիտարկելի է մահվան ու ծննդի հավերժական ընթացքների անընդմեջ զուգորդություններով ու գրավիչ է, երբ չի հաշվառվում ռիսկը, որն ի սկզբանե ընկած է մարդու՝ ինքնությունից նահանջի ու օտարման չափումներում ու չափազանց խոցելի է արտերկիր - արտագաղթող - նահանջ - օտար լեզու՝ բոլոր ժամանակների համար արդիական այս հոգեվարք - դրամայում: Երևույթ, որն ուղղակիորեն առնչվում է XXI դարերի տեխնոգեն հասարակության, տեղեկատվական ու հաղորդակցական գերարագ իմպուլսների, մարդու կերպի փոփոխման և ունիվերսալացման փաստերին, քանի որ XXI դարի մարդն այլևս չի ապրում սոցիալ-մշակութային նույն միջավայրում, ինչ քառասուն-հիսուն տարի առաջ էր: Հայտնվելով վերջինիս կենտրոնում՝ հայը չի դիմանում գերարագ ու գերհզոր առաջընթացներին, չի ըմբռնում, թե տեղի է ունեցել իր տեսակի ներքին էներգիայի ճեղքումը՝ հանգեցնելով էույթի տրոհմանը, ոգու խոցելիությանը: Արտագաղթող հայի համար օտար երկրում սկսվում է կեղծ - վերածննդի այն ճանապարհը, որը պայմանականորեն անվանվում է <սկիզբ>՝ նոր քաղաքացիության ու նոր ինքնության ձեռքբերման փորձի տիրույթում: Չնայած արտաքին խայծերին՝ ունիվերսալացման հյուրընկալ քաղաքականությունը ներքին որակներով ներկայանում է փակ-վակումային ներհյուս շղթայի կերպով, որի ամեն օղակը իր տիրույթում հայտնված հայ արտագաղթողից մագնիսի պես ձգում-պոկում է ամենաթանկը՝ լեզուն, ոգեղենությունը, հիշողությունը, ազգային հպարտությունը, մշակույթը: Հատկապես լեզվից նահանջի միջոցով է արտագաղթողը դադարում հաղորդել իր՝ որպես մարդու, ազդակները՝ ուրախությունը, ցավը, հումորը, վիշտը, զարմանքը, տխրությունը: Հանգամանք, որ մղում է նրան անտարբերության սահմանը: Սա նաև գիտակցված նահանջի ու կորստի ճանապարհն է, նողկալի ու վտանգավոր այն ուղին, որ ընկած է արտագաղթողի ինքնության ու դրանից հրաժարման միջակայքում: Սա է եվրոքաղաքակրթության ու այսօր նաև՝ Ռուսաստանից պարտադրվող միգրացիայի էույթը, համաեվրոպական ու համառուսաստանյան շրջապտույտը, որում մարդ - մեքենայի ցանկության ռեցեպտորները վերարտադրում են սոսկ անցյալի հուշերը՝ աստիճանաբար դադարելով ազդակներ ստանալ ապագայից: Երևույթ, որ մեկ անուն ունի միայն՝ ՍՊԻՏԱԿ ԵՂԵՌՆ: ԱՄՆ - ի կամ եվրոպական որևէ երկրի՝ Միացյալ թագավորության, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի կամ այլ երկրների քաղաքացիություն ձեռք բերելու հայտը ստեղծում է սոսկ աշխարհաքաղաքացիության պատրանքը: Մարդու իրավունքներ ունենալու հայտը նույնպես շփոթվում է դրանցից օգտվելու պատրանքի հետ, որն անմիջականորեն առնչվում է ուծացման փաստին ու իմաստազրկվում է, քանզի սեփական ինքնությունը գիտակցող անհատը վերածվել է սոսկ հասարակական գոյությունն ապահովող զանգվածային մարդու, ով բացառում է աշխատանքային փորձն ու մտածական գործընթացը: Կենսաբանական նման ավերակի համար այլևս կարևոր չէ՝ ինչպիսին է աշխարհը, որում իրերը ընկալելի են սուբյեկտիվության բևեռից:
.
Մարդու իրավո՞ւնքը:
<Նոր> բարոյականության հիմքով իրականացվող մոդեռնիզմի արհեստածին քաղաքացիական հավատքն է, որի գլխավոր թիրախը ունիվերսալացման միջպատմական լաբիրինթոսներով ընթացող Մարդն է, ով չունի ազգային, կրոնական, լեզվական, սեռային պատկանելություն: Հոմոգեն մարդը:
.
Գիտակցությունը, թե թուրքը թշնամի է, իսկ Ռուսաստանն ու Եվրոպան էլ բարեկամներ չեն, չի առնչվում ներկա ու նախորդ նախագահների կառավարման եղանակներին, այլ՝ պատմության չիմացությանը: Այլ է անցյալում հայ իշխանական տների ու այժմ էլ քաղաքական խեղկատակների նմանության խնդիրը՝ ազգի համար ճակատագրական ու շրջադարձային իրադարձությունների ժամանակ: Այս համատեքստում՝ Խորհրդային Միության կառավարման տարիներին կորցրած հայկական տարածքների փաստը հանգեցնում է մտքին, թե նման գործողությունները տեղի են ունեցել և ունենում առավելապես հայերի խոնարհ ցրվածության, քան վախի կամ քաղաքականության արդյունքում: Դիմառնում ենք ոչ թե փաստերի ճշմարտացիությանը, այլ թիրախային նպատակահարմարությանը: Հարցը՝ հնարավոր է հավատալ պատմությանը, որ հորինվում է, ակնկալում է միմիայն ժխտողական պատասխան: … 2008 թվականի մարտի 1-ին հազարավոր մարդկանց շնչառությունը կար փողոցներում: Այդ շնչառությունը դարձել էր սպիտակ ամպ ու նստել փետրվարին հրաժեշտ տվող անվերարկու ծառերի կատարներին, որոնք օրորվում էին մերկ ստվերների պես՝ տեսանելի դարձնելով հայի՝ մահվան դեմ բաց ու թափանցիկ կուրծքը: Այդ ժամանակ առաջին անգամ մտածեցի բանակում մահացած մի տղայի մասին, ում թաղել էին մեկ շաբաթ առաջ: Արյուն կար այդ օրը փողոցներում: Արյուն կար մարդկանց աչքերում: Արյուն կար ոստիկանների աչքերում: Հասկացա, որ նրանք՝ իշխանավորները, մեղավոր չեն: Մեղավորը մենք ենք՝ ժողովուրդը, մեր ամենաթողությունն ու հավատը առ իրականություն, որը գոյություն չունի: Երևույթ, որը երբեք էլ չի առնչվել մարմին - բանտից հոգու ազատագրման պսևդոպլատոնյան ըմբռնմանը, այլ հավատի արտահայտության տիրույթում է, որում մարդու արարումը առնչվում է հավերժության գաղափարին:
.
Nihil
Մարդը և պետությունը:
.
1933 թվականին բեռլինաբնակ ողջ հանրությունը դեմ քվեարկեց Հիտլերին, սակայն երբ վերջինս անցավ իշխանության, կարգադրեց քաղաքին հարակից տարբեր շրջաններում կառուցել կրիմատորիաներ, որոնց արնագույն խողովակները տեղակայվեցին Բեռլին մուտք գործող քամու ուղղությամբ, որպեսզի բնակիչները մշտապես զգան այրվող դիակների հոտը ու չհանդգնեն այլևս ընդդիմանալ ֆյուրերին: Էզոթերիկ ուսումնասիրություններից պարզում ենք, որ աստրալ ու երկրային մարմինների միջև ապրող եթերայինը ունի կենսականությունը վերականգնող հատկանիշներ, թեպետ կրակը ազատում է մարդուն երկրային կերպից առավել արագ, քան դիակի փոշիացումն է գերեզմանում: Մարդը ազատագրվում է՝ հույսով՝ վերածնվել այլ աշխարհում: Թո՛ղ հուսա: Ո՛չ մեկին չի խանգարում: Սոփեստները գիտեին դա մեզանից էլ առաջ: Ուշագրավը այլևս մերօրյա մարդու՝ սոցիալական արժեքների հոգսը չկրելն է: Երևույթ, որ իդեալականության կամ վերացականության տիրույթում դիտարկելիս հայտնվում ես նույն գաղափարների հակառակ բևեռում, ուր պարադոքսներն ավելի շատ են, քան հաստատուն իրավիճակները, քանզի մարդու հոգու գաղտնի խորշերում հին դինոզավրի պես վաղուց մեռել են այդ աշխարհները, իսկ օրըստօրե արմատացող նիհիլիզմը հաստատում է արդեն ասվածը՝ տեսանելի դարձնելով քաղաքական կրիմատորիաներում այրվող հասարակական դիակի անպետքությունը, որն օգտագործելուց հետո իշխանությունները աներկբայորեն նետում են նույն հնոցը: Հետևաբար, երբ սոցիումը երբեմն-երբեմն ցնցվում է՝ կենդանության նշաններ կամ փոքրիկ հաղթանակներ արձանագրելով իշխանություն - էնցեֆալոգրաֆի էկրանին՝ ուղեղից հատուկ ազդանշաններ ուղարկելով ժողովրդավարություն - գործիքի երկաթե ատամիկներին, իսկ կրիմատորիայից արձակվող դեղին, կպչուն լեզուները մշտապես ու առանց խտրականության լափում են կենդանի ու առողջ ամեն տեսակ մարմին, ծնվում են հարցեր՝ ինչու՞ մարդը (այստեղ՝ հայ) չի տեսնում իր վաղվա օրը, ի՞նչ վերաբերմունք ունի դրա նկատմամբ, ինչո՞ւ է վերջինիս ներհայեցողական համակարգում հիմնավորապես ավերվել բացարձակի ընկալումը՝ խաթարելով հայրենիք ֆենոմենը: Հարցեր, որոնք գերազանցապես մարդ - պետություն հարաբերությունների տիրույթում են: Այս համատեքստում՝ ոչ միայն էկզիստենցիալ - որոնողական, այլև քաղաքացիական ազատությունն է ընկալվում որպես միֆ, քանզի հայկական իշխանական մնեմոտեխնիկան խստագույն անհանգստություններ է ապրում՝ իրականացնելով Արևմուտքից ու Ռուսաստանից պարտադրվող քաղաքականությունը:
.
XXI դարում կայունության հոմանիշը քաոսն է:
.
Հեգելը, ի դեմս պետության, տեսնում էր բարոյականության գաղափարը, իսկ Արիստոտելը մարդկային երջանկությունը ուղղակիորեն առնչում էր պետական քաղաքականությանը: Հայաստանը՝ որպես պետության ժամանակակից մոդել, իր առջև չի դնում սույն խնդիրներից և ոչ մեկը՝ իրականացնելով սոսկ պայմանական - ընդհանուր գործողություններ: Կարևորվում է միմիայն <ապրելու իրավունքը>:
.
Խնդի՞րը:
Հայ մարդու ֆիզիկական ու բարոյական գոյության մեջ չէ այլևս, այլ հայի՝ որպես էթնիկական տեսակի, պահպանման:
.
Այս դեպքում՝ պետությունից ածանցվող արիստոտելյան երջանկության բանաձևը ենթարկվում է կաթվածի, թեպետ ընտրությունն արդեն կործանման եզրին գտնվող կոնկրետ արժեքների միջև է, իսկ հեգելական բարոյականության գաղափարը ննջում է եվրոպական ու ամերիկյան դրամաշնորհների միջոցով պարտադրվող քաղաքականության ուղեղիկում: Սոցիալ - տնտեսական ու քաղաքական կողմնորոշում ունեցող շարքային հայ քաղաքացին ի վիճակի է առանձնացնելու երկու ճանապարհ՝ օրենք ու պետություն, սակայն երբ պետությունը առնչվում է օրենքին, նույն շարքային քաղաքացին սկսում է վերանայել ընդունած արժեքները՝ հայտնվելով կամային հատկանիշների թուլացման միջակայքում, քանզի հավասար իրավունքների տիրույթում հայտնաբերում է միայն բյուրոկրատիայի բացարձակացում ու դեմոկրատական անարխիզմ երևույթները: Երբ պետությունը առնչվում է օրենքին, նույն քաղաքացու մտապատկերում ոչնչացնում է պետություն ըմբռնումը՝ հանգեցնելով անհատի ու պետության տարանջատմանը: Մարդը ու պետությունը հայտնվում են հակադիր բևեռներում: Սույնը տեսանելի է այսօր Հայաստանում, քանզի պետությունն աներկբայորեն ընդգծում է սեփական անձեռնմխելիությունը իր կողմից հստակեցված սոցիալական մակարդակներում:
.
Ժողովրդավարությո՞ւնը:
Ժամանակակից ֆաշիզմի դրսևորումն է՝ ազատության ու եղբայրության դիվանագիտական միֆերի քարոզով:
.
1989 թվականի <Կոկորդիլոս> ամսագրի 35-րդ համարը նվիրված է Իոսիֆ Ստալինի 110 ամյակին: Շապիկին նրա նկարն է՝ Ուորհոլի ոճով բազմաթիվ գանգերով: Սույնը հնարավոր է և ընկալել սոսկ նկարի շրջանակում ու վերջ, սակայն միտքը, թե մի դիկտատորի վախճանը մշտապես ուղեկցվում է հաջորդի ծննդով, իսկ հասարակության սահմանավոր հիշողությունը ամեն անգամ նորոգվում է չափազանց անմեղ թվացող նման պատկերներով, չի լքում: Այսօրինակ երևույթները տեսանելի են գործառական տարբեր իրավիճակներում՝ մետապատմական տարբեր պատճառաբանություններով ու ձևակերպումներով: <Բաց հասարակությունը ու դրա թշնամիները> (տե՛ս Popper K.R., The Open Society and Its Enemies, London, 1945 կամ Պոպեր Կ., Բաց հասարակությունը ու դրա թշնամիները, հ.1, Պլատոնի կախարդանքը, 2001, (տե՛ս նաև՝ հ. 2, Հեգելը և Մարքսը, 2006): Թարգմ. Անգլերենից՝ Մերուժան Հարությունյանի) երկհատորանոց աշխատության մեջ Պոպերը գտնում է, թե փակ եղել ու մնում են բռնապետների կողմից ղեկավարվող այն հասարակությունները, որոնք իրենց իշխանությունն իրականացրել ու իրականացնում են որոշակի խմբավորումների միջոցով՝ չստեղծելով առանձին անհատի կյանքը կարգավորող չափաբերական հիմքեր: Պատմական ճակատագրի հեգնանքով Հայաստանը հայտնվել է թե՛ փակ ու թե՛ բաց հասարակությունների` միմյանց հակադիր իրադարձությունների հարահոսում, որոնք գործեցին ու գործում են հատկապես էլիտար հռետորականության կամ թվացյալ ժողովրդավարության ոլորտներում, ուր պլյուրալիստական ընթացակարգով շարունակվում է իրականանալ մշակութային, գիտական ու սոցիալ - տնտեսական ներուժի աղճատումը: Սակայն ո՞վ կարող է պնդել հակառակը, թե առավել ուժեղ էլիտան կարող է պահպանել իր իշխանությունը այնպիսի երկրում, ինչպիսին Հայաստանն է: 1988 - 1994 թթ. Հայաստանը ունեցավ նման պայքար ու առաջնորդներ, թեպետ Արցախյան ազատամարտը նախ և առաջ Ոգու պայքար էր, որում հայը նորից հաստատեց, որ ընդունակ է հաղթելու, ինչպես 451-ին Ավարայրում կամ 1918-ին՝ Սարդարապատում: Այս համատեքստում՝ պոպերյան գաղափարը, թե՝ պատմական մեծ տեղաշարժերը այլընտրանքային են ցանկացած սոցիումի համար, ի սկզբանե դատապարտված է ձախողման: Այս համատեքստում ուշագրավ է նաև <Զանգվածների ըմբոստությունը> աշխատությունը, որում Օրտեգա - ի - Գասեթը նշում է հոգևոր էլիտայի ու սոցիումի հակառակության նախապայմանները: Ըստ նրա՝ առաջինները ստեղծում են մշակույթ, իսկ վերջինները բավարարվում են սոսկ քաղաքակրթության արտադրանքի սպառմամբ՝ վերակառուցելով կյանքի արտաքին ձևերը ու անգիտակցաբար յուրացնելով տիրող չափանիշները՝ <Զանգվածը փոխում է այն ամենը, ինչ արտառոց է, անհատական է ու զանգվածային բնույթ չի կրում: Բոլոր նրանք, ովքեր սահմանից դուրս են, հայտնվում են մերժված լինելու ռիսկային խմբում: Այսօր ողջ աշխարհն է զանգված>, - գրում է Օրտեգան (Хосе Ортега - И - Гассет, Восстание Масс, М., изд. АСТ, 2003, ст. 311): Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական հետընթացով ու ժողովրդավարությամբ պայմանավորված այսօրինակ այլակերպումները տեսանելի են բոլոր բնագավառներում ու ստիպում են առավել խորությամբ ընկալել ժողովրդավարություն երևույթի անհնարինությունը մեկուսացված, առօրյա հոգսերով ծանրաբեռ ու հանգամանքի, այլ ոչ թե կեցության տրամաբանությանը հետևող հայ հասարակության մեջ: Հայաստանյան ժողովրդավարությունը հիշեցնում է բաց ու փակ սոցիումների խեղանդամված մի հիբրիդ՝ օլիգարխիկ կողմնորոշումներով, որում զարմանալիորեն կերպափոխվում են ամենքը ու ամեն ինչ՝ իշխանություն - ախպերությունը, ժողովրդավարական ազատություն - ուրվականը, սրընթացիկ ճանապարհով ամեն օր զարգացող վայրի կապիտալիզմը, որը վերահսկվում է համաշխարհային հանրության՝ ԱՄՆ-ի, Եվրոպայի և Ռուսաստանի կողմից: Պատմականորեն ավանդական ժողովրդավարական ախպերավարության սույն ձևը Հայաստանի ներքաղաքական կյանքում դեռ երկար կմրցակցի ավանդույթի հետ՝ մինչև վերջնականորեն հանգչելը: Այս համատեքստում, ժողովրդավարացումը սոսկ միջոց է՝ օգտագործելու սոցիումի անբավարար վիճակները հին մեթոդներով ու ապահովագրվելու վերջինիս անկանխատեսելի գործողություններից:
Հ. Գ.
Բարօրությունն ու հավատը՝ առանց բարության, առավել ավերիչ ազդեցություն են թողնում սոցիումի վրա, քան բնական աղետները: Տեսանելի հատկանիշը` հարմարվել ամեն տեսակ մուտացիաների, փոխել է հայի արտաքին կերպը` նրա ներքին էութաբանական շերտերը դարձնելով ձեռնմխելի: Սա է պատճառը նաև, որ ռացիոնալ մտածողությունը դադարել է ընթանալ հայտնությունների ճանապարհով: Նմանօրինակ փոփոխությունները կատարվել ու կատարվում են նախ և առաջ հայ մարդու ոգու տիրույթում, ու փաստը, թե սոցիալական սուբյեկտը ինքնաձևավորման խնդիր ունի Հայաստանում, անվիճելի է:
«ՆԻԴԵՐԼԱՆԴԱԿԱՆ ՕՐԱԳԻՐ»

Էլֆիք Զոհրաբյան /Երիտասարդ գիտնականը, դերասանն ու դրամատուրգը

06.05.2015 14:23

Արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ և արտիստ ԷԼՖԻՔ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆԸ ծնվել է 1979 թ.-ի դեկտեմբերի 26-ին Վանաձորում։
1993-1995 թթ. սովորել և ավարտել է Վանաձորի դրամատիկական ստուդիան: 1995 թ.-ից աշխատում է նաև Հովհ. Աբելյանի անվ. պետական թատրոնում։ Որպես առաջատար արտիստ` խաղում է մի շարք գլխավոր և հիմնական դերեր: Արժանացել է երիտասարդական թատերական փառատոնի մրցանակին (2006 թ.), իսկ որպես ասմունքող`  միջմարզային փառատոնի  դափնեկրի կոչման (2003 թ.)։
Սովորել է Վանաձորի Հովհ. Թումանյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետի անգլիական բաժինը։
2001-2003 թթ. ծառայել է Հայաստանի ազգային բանակում` որպես ավագ սերժանտ։
2003թ.-ից մինչ այսօր, որպես անգլերենի, ապա «Դրամայի տեսության», «Գեղարվեստական խոսք»  և «Արտասահմանյան գրականության պատմություն» առարկաների դասախոս, աշխատում է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի  Վանաձորի մասնաճյուղում։
2005 թ.-ին ընտրվել է որպես ՀԳՄ Լոռու մարզային բաժանմունքի երիտասարդական թևի նախագահ։
2008 թ.-ին մասնակցել է «Վիլյամ Սարոյան. համաշխարհային գրականություն և ազգային ինքնություն» միջազգային գիտաժողովին` հանդես գալով «Վ. Սարոյանի կարճ պիեսները. «սարոյանականը» զեկուցմամբ։ 2009-ին Վանաձորի Հովհ. Աբելյանի անվան պետթատրոնում, իսկ 2010 թ.-ին Շուշիում  բեմադրվեց  Է. Զոհրաբյանի «Ա՜խ, այդ Վհուկը» հեքիաթ-ներկայացումը, իսկ Գորիսի թատերական ինստիտուտում` նրա  «Սոխակը» հեքիաթ-պիեսը։
2009 թ.-ին նա նշանակվել է Հայաստանի թատերական գործիչների  Լոռու մարզային բաժանմունքի պատասխանատու  քարտուղար։ Նրա նախաձեռնությամբ վերաբացվեց Վանաձորի 40-ամյա պատմություն ունեցող դրամատիկական ստուդիան, որը ղեկավարում է նա:  2011 թ.-ին «թատերարվեստին մատուցած ծառայությունների համար» արժանացել է Հայաստանի թատերական գործիչների միավորման բարձր պարգևին` ոսկե մեդալի: 2012 թ.-ին պետական պատվերով տպագրվեց Վիլյամ Սարոյանի «Բան ունեմ ասելու» հինգ պիեսների գիրքը Էլֆիք Զոհրաբյանի թարգմանությամբ, ծանոթագրություններով և գրականագիտական հոդվածներով։ (Թարգմանության համար արժանացել է «Մաշտոց» կրթամշակութային հանդեսի պատվոգրին)։
2012 թ.-ին Հովհ. Աբելյանի անվան պետական թատրոնը բեմադրեց նրա` նոր մեկնաբանությամբ գրված «Բժիշկ Այբոլիտ» պիեսը (ըստ Կ. Չուկովսկու համանուն հեքիաթի), որտեղ նրան տրվեց գլխավոր դերը։
2013 թ.-ին պետական աջակցությամբ տպագրվեց նրա «Հոգեվիճակ 13» պատմվածքների և սատիրաների անդրանիկ գիրքը։
2013 թ.-ին Վանաձորի Ուսումնական թատրոնը բեմադրեց Է. Զոհրաբյանի «Մկստանի պատմությունը» հեքիաթ-պիեսը։ Գորիսի պետական թատրոնը բեմադրեց նրա «Ախ, այդ Վհուկը» հեքիաթ-պիեսը:
Է. Զոհրաբյանը նկարահանվել է մի քանի գեղարվեստական ֆիլմերում:
2014 թ.-ին «Հոգեվիճակ 13» գիրքն արժանացավ մրցանակի՝ ճանաչվելով լավագույնը «2013 թվականին «Արվեստի և մշակույթի ոլորտում երիտասարդ ստեղծագործողներին տրվող ամենամյա մրցույթի» «Գրականություն» անվանակարգում։ 
2014-ին նրա «Կատուների թագավորությունը» պիեսը բեմադրվեց Վանաձորի Հովհ. Աբելյանի անվան պետթատրոնում։
2015-ին Էլֆիք Զոհրաբյանը դարձավ բանասիրական գիտությունների թեկնածու (թեման՝ «Վիլյամ Սարոյանի փոքր թատերախաղերը»): Գրական մի քանի մրցույթներում ևս արժանացել է մրցանակների:
______________________________
 
ԿՐԿԻՆ ՀԱՐՍՏԱՑԱՎ
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՂԲԱՐԿՂԸ, ԵՎ  ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՎԵԼ ԵՆ ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐ
(ՈՉ ԴԵԴԵԿՏԻՎ ՍԱՏԻՐԱ)
 
Դարը ցնցող լուր ունեմ հայտնելու, պաշտելի՛ օրիորդ Չամուռյան, թեև խոսքը մարմնական սիրո մասին չէ։ Ազնվորեն ասե՛ք` ու՞մ մտքով կանցներ, որ Ձե՛ր մեջ էր ամբողջանալու 21-րդ դարասկզբի թե՛ գրական, թե՛ գրականգիտական մտքի համապատկերը։ Խոնարհվում եմ ինտերնետային Ձեր գրական արտադրամասի ռոբոտների առջև, ովքեր «Դզո՜ւմ ա, թո՛ւյն ա, վե՜րջն ա, բո՛ց ա» գիտական բոցաշունչ բառերով հիմնադրեցին հոգեսեռավարակների նոր դպրոցը և վերջապես ստեղծեցին համաշխարհային գրականություն։ Իսկ ամենակարևորը. Ձեր գրական արտադրամասից դուրս ընթերցողներ են հայտնաբերվել։ Ուրախությունից ուզում եմ հռոմեական օրգիաներ կազմակերպել։
Մետրոյի վարորդից մինչև նախագահի քարտուղարուհու անձնական հավաքարարը հիացմունքից համրացել են Ձեր անկետադիր բանաստեղծություններով, որոնք նորույթ են աշխարհում և նման են առանց նշանների փողոցի. ով որտեղ ցանկանում է, կանգնում է, միզում, գարեջուր խմում և հիանում սեփական զորությամբ։ Կետադրություններին չտիրապետելը կարողացաք ծառայեցնել Ձեր օգտին։ Կրկին պատիվ ունեք մայր Թերեզայի կողքին տեղ գրավելու Ձեզ ձոներգված երկրորդ կենացից հետո, քանի որ գրական հայերենը համարում եք 16-րդ դարի զգեստ, իսկ 21-րդ դարի մերկության մեջ եք գտնում Ձեր հմայքը, որքան էլ որ, ավա՜ղ, Ձեր գրական ստինքները  մեծ չեն։ Գաղտնի ցնծության մեջ ենք, որ Ձեր գրական արտադրամասի ողջ բանվորագյուղացիական էլիտան անտեղյակ է Բորխեսից ու Կաֆկայից, այլապես նրանք նույն մոլեռանդությամբ չէին հիանա Ձեզնով` Բորխեսին նմանակողների նորաձևությամբ։ Օրիո՛րդ Չամուռյան, որքա՜ն դժբախտ է Տերյանը, որ ծնվել է Ձեզնից առաջ, այլապես նա էլ «է» օժանդակ բայը կփոխարիներ «ա»-ով` սնվելով քաղցր իրականությունից։ Չէ՞ որ արվեստը կյանք է, կյանքն` անարվեստ։ Հմայված ենք նաև Ձեր նախահարձակությամբ և դյութիչ ջնջողականությամբ։ Հոգնել ենք մեր գրողների ֆրանսիական բարեկրթությունից և բարձր կուլտուրայից ու կարիք ունենք մի աղմկարարի։ Հաճախ չեք ամուսնանում, որպեսզի Ձեր կույս երազանքը` ցնցուղի տակ սեր անելու, չփշրվի միասեր մի ապուշի պատճառով։ Հավատացե՛ք, որ մարդկության համընդհանուր երազանքն է, որ դուք սեքս անեք։ Արե՛ք, խնդրում եմ, և Ձեր հոգեկան տառապանքներն այլևս չեն լցվի Ձեզ հետ շփվողների ամենօրյա ճաշի մեջ, ինչպես ութ թեյագդալ աղը մեկ ափսե թանապուրի մեջ։ Դեռ չծնված` ինն ամսվա մեջ Դուք պարապ չնստեցիք, այլ կազմեցիք վարպետության դասերի ծրագիր վեպ գրելու մասին, որն անվճար հաղորդում եք դարերին. «Մանրամասն ուսումնասիրել արտաքնոցը, աղիքային հիվանդությունները, սեռական-ինցեստային կյանքը, ուղեղի հետ կապված խանգարումները, գողական մտածելակերպը, ընթերցողների մեջ առաջացնել անոմալիաներ, օգտագործել համակարգչային հոգեդարձված  լեզու, ասելու բան չունենալը ներկայացնել որպես ասելիքի գերառատություն, իսկ երիտասարդ գրականագետներին ուսուցանել «Պնակալիզություն» առարկան և պահանջել դրա  տեխնիկայի վարպետ տիրապետումը»։
Օրիո՛րդ Չամուռյան, Ձեր հեռուստաելույթներից հետո ոչ ոք այլևս չի ուզում ընթերցել ժամանակակից գրականություն, քանի որ Դուք ոտքից գլուխ պոեզիա եք...
Մեր մտքից չեն հեռանում Ձեր երկնահամբույր խորհուրդները նաև թատերագրության մասին. չէ՞ որ հանճարեղ գրականգետ եք` ի տարբերություն մյուսների. Դուք կարդացել եք երեք պիես սկզբից ու մեջտեղից և ավելի վստահ եք խոսում դրանց մասին, քան իրենք` հեղինակները։ Ձեր թատերագրական սկզբունքներն անգամ Թենըսի Ուիլյամսը չուներ. հեղինակություն բարձրացնող գռեհկաբանություն, կիսատ բռնաբարված լեզու, բեմը գիշերային ակումբի զուգարան պատկերացնող, հումորի առկայությունն անլրջության համարում, խորիմաստ պրիմիտիվիզմ, իրադրության չիմացություն, գործողության քարացում, անհոգեգիծ բնավորության պատկերում, լատինաամերիկյան ֆոկուսներ։ Գրականության պատմությունն ի՜նչ խոնարհումով հղի բառեր է գտնելու Ձեր մասին գրելիս։
Շնորհակալություն ասելուց առաջ նշեմ, որ պատմության կենդանի կրողն եք և պատվով եք պահում 1937-ականների ոգին. չէ՞ որ մարդուն սեփական կարծիք ունենալու համար չհալածելը Ձեզ համար ամոթից ամոթ է... Ուրախությունից շրթունքս ճաքել է, որ Ձեզ համարում եք բոլոր դարերինը` ժամանակի հայելուն դիտելով փակ վարագույրի ետևից։ Հավանաբար այդպես ավելի լավ է երևում ամեն ինչ։
Եվ վերջապես գանք բուն խնդրին. մեր սիրելի՛ օրիորդ Չամուռյան, ցնծացե՜ք, որովհետև այս լուրը, որ պետք է հայտնեմ, դարձել է պատմական փաստ։ Ձեր գործերը մինչև վերջ ընթերցողներ են հայտնաբերվել և անմիջապես տարվել  հոգեկան բուժզննության։ Սկզբում գրողների միությունը եռաձայն առաջարկեց այդ մարդկանց զմռսել և հանձնել պատմության թանգարան, սակայն հարկային տեսչությունը հուշեց, որ դրանով հայ գրողները կզրկվեն իրենց ընթերցողներից։ Առավել քան համոզված ենք, որ ՀՀ նախագահի պետական ու սեփական բոլոր մրցանակներին կարժանան այդ տասներկուսը։ Ամերիկայի կառավարության, Անգլիայի ողորմած թագուհու, Աֆրիկայի հայ մեծահարուստների, բազմակնությունն ընդունող քաղաքացիների, ցեղասպանագետների և հատկապես ՄԱԿ-ի ապագա հանգուցյալ քարտուղարի հետմահու օժանդակությամբ հիշյալ ընթերցողներին կտրվի շա՜տ մեծ գումար (չափը գաղտնի է)։ Նրանք կգրանցվեն նաև Կարմիր գրքում։ Նրանց կտրվեն ազգային հերոսի կոչումներ։ Եվ համոզված ենք, որ մայրերն իրենց երեխաներին ամեն առավոտ և գիշերվա ժամը երեքն անց քառասունյոթ արտասանել կտան այն մարդկանց ցուցակը, որ կարդացել են այսուհետև «բոլոր ժամանակների օրիորդ Չամուռյանի» և նրա դպրոցի շարունակողների կաթոգին ստեղծագործությունները. Ափինյան Աշխարհաբեկ, Բոլորչյան Մարինե, Չանթոյան Համիկ, Յալանչյան Կարեն, Բորխեսյան Գնունիք, Ղազինյան Վասիլ, Դունամալյան Վերգինե, Սարգսյան Արարատ, Խոջոյան Մակվալա, Գրիգորյան Ղազար և Սանթոյան Թաթուլ։
Հուսանք, որ այս տասներկու ընթերցողներն օրինակ կծառայեն խելքը պատերազմներին տրված աշխարհին։
2009 թ., դեկտ. 15։
2012 թ.,ապրիլի 15։
 
 
ՊԱՐՈԴԻԱ ԱՐԴԻ ԶԻԼ ՊՈԵԶԻԱՅԻ
(ԾԱՂԿԱՁՈՐՅԱՆ ԷՔՍՊՐՈՄՏ)
Բացի՛ր բուռդ, ասելիքս դնեմ մեջը։
Հագի՛ր կիսաշրջազգեստդ, հոգնեցի գիշերային սպիտակ պոեզիայից։
Բայց սպասի՛ր։
Թույլ տուր այնպիսի տաղեր գրեմ, որ բոլորն ասեն՝ «Վե՜րջն  ա  պոեզիայի»...
Կարո՞ղ եմ ես էլ հիմա ստեղծել մի տաղ,
Որ նմանվի արդի Պոեզիային՝ անթոլոգիաներում էլ  գանձարկղված,
Որ խելոք Ընթերցողը ոչինչ չըմբռնի այդ գերիմաստուն տաղերգությունից։
Արդ, դու էլ ականջ դիր, գրականագե՛տ  ճոճաքայլող,
Զի քո կենացն էլ է ըմպվելու (ոչ թե խմվելու) անշուշտ,
Զի դու էլ ես տկարամտության կրակին քո յուղը լցնում։
Ճշմարի՛տ Պոետ, սուտ չվիրավորվե՛ս,
Չէ՞ որ ձոնս ունի մասնավոր թիրախ՝  ապագայաստեղծ (79%)։
Դե  սկսեմ ես՝  ձեզ նմանակող գրչակս՝ դարից վեց կիլոմետր ետ մնացող...
Նայի՜ր դուրս մեկ-մեկ։ Ձմեռն իջել է ինքնաթիռից։
Երկրորդ պսիխոսոմատիկ կանգառում դու այս անգամ չփնթփնթացիր։
Կյանքը դառնում է մարիխուանա։ Հրաշալի՜ է։
Գլոբալիզացիայի տակ ընկար, հայացքդ ջարդվեց։
Չկետադրե՛ս տաղերդ, որ ինքնատիպ երևաս։
Ձեռքերիդ միշտ ազատություն տուր, բլա-բլա։ (Ի՜նչ գտա)։
Հերոսներդ բնավորություն չունեն, քավ լիցի, երիտգրականագետի միտքը դա կծածկի...
Ֆոլկներացած քո գիրը կա՞պ ունի արդյոք  ճգնաժամի հետ։
Ո՞վ է ասում, որ քաղքենիական մոդա է Բորխեսացումը, ո՛չ, ո՛չ, բարեկա՛մ։
Այդպես ասողի բերանը ջարդի՛ր բազմակերպորեն...  (Ձևերը գիտե՛ս)։
Էքզիստենցիալիզմը հայտնաբերվեց Հայաստանում, ուռռա՜։
Ո՜վ երիտգրականագետ,
Քո դիֆերամբները թիրախին կպան հոդվածաբար։
Պնակալիզությունը սիրահարվեց քո ձոների ճաղատ հերոսին,
Ով վարպետ է, ավա՜ղ, Վարպետների մեջ...
Փակի՜ր դուռը, Պոետ է գալիս տաղտուկ զուլալությամբ,
Բացի՜ր դուռը, Ֆալլոսի քրմերն են գալիս... (Գալիս են ու անց կենում, լացի՛ր սիրտ),
Բայց միևնույնն է, ծնկե՛ք, ծնկե՛ք, ժամանում են տիեզերական վեհակալները հինգ ու կես, ովքեր ստանձնում են Ժամանակի դերը,
Ովքեր Աստծուն անգամ բավարար են գնահատում (դե փա՛ռք Տիրոջը,  լիկվիդ  չեն գցում)...
«Չդզե՛ց» կամ «վե՜րջն ա» բառերը նոր եզրեր են գրականագիտական, դարից ետ ես մնում, դոկտո՛ր։
Թվարկի՜ր Նոբելյան մրցանակակիրների «անհայտ» անուններ, որ ասեն՝ «դու էլ ես դրան արժանի, դարի՛ մեծագույն»։
Մատրիցա։ Հինգշաբթի Ջինը կանգ կառնի ժամացույցիս սլաքի և  պարանոիդ  լայնույթում։ Happy end!
«Գողական» մտածելակերպդ ինչու՞ քեզ լքեց,
Քեզ մտավորական զգացի՞ր, երկսեռ մուսայիդ չհավատա՛ս։
Տարեդարձվող աշխարհին տիրադավ չանես...
...Տեսա և քեզ պարելիս։
Քո տձև մարմնով կաքավեցիր հրաշալի այնպես, ինչպես բանաստեղծություն ես գրում կամ դրա մասին... Գեղեցիկ մարմինն են ցույց տալիս պարով, բայց ոչի՛նչ, որպեսզի մտնեմ ձեր շարքերը տիեզերական, պետք է ծափ զարկեմ ամեն պարողի։
Կին-կարուսել. ժամատախտակին գրվեցին վեկտորներ,
Անձրևալեզու քաղաքում երաշտ չփնտրե՛ք,
Միևնույնն է, պատվաստողներ կլինեն...
Այսպես ո՞վ չի գրի 365 տաղ օրվա մեջ,
Եթե ինձ պես չմոռանան գարեջուրը, ափիոնը, քո կոնքերի պարը և սեռական սխրագործություններիս մասին մանրամասներ մատուցելը՝ որպես օրվա ճշմարիտ դեմք և նրբակիրթ մտավորական։
Ինչու՞ պոկեցիր մութի թևը, սիրելի՛ս։
Այժմ խմի՛ր մի գավաթ ժարգոն և համտեսի՛ր «Թայֆա» թթուն։
Թույլ տուր ինձ, որպես դարիդ անցողիկ անանցություն, ավարտեմ Պուլիտցերյան մրցանակի արժանի այս տաղս՝ թողնելով վերջնախոսքերս Բաղրամյան փողոցում
- Թո՛ղ  հիացմունքիս գավաթը բարձրացնեմ,
Ի՞նչ փույթ, թե նոր թշնամիներ ձեռք կբերի իմ անձը չնչին,
Թող ձոն ասեմ ձեր վսեմ հանդուժողականության ու հրաբորբ սիրո մասին։ Ձեր բառարանից վաղուց ջնջել եք գզվռտուք   բառը և փոխարինել, թող ամենուր օրինակ վերցնեն, «խաղաղասիրություն» բառով։
Արվեստագետդ հաճախ է ուշաթափվում, Նաիրի՛,
Քանի որ ներսիդ ջերմությունը միմյանց հանդեպ  61 աստիճան է։
Աղաչում եմ՝ թուլացրու դոզան հրայրքիդ և 30 աստիճան ուղարկի՛ր դրկիցներիդ։
Կեցցե գեղագիտությունդ դարակազմիկ՝ ինցեստով լի...
Կեցցե՜ն «գեղագիտության» պաշտպաները նաև։
2009-ի դեմքը սահող հայելու մե՞ջ...
Վե՜րջ։ Հայելին կոտրվեց, իսկ ճիճուներով գաթան թխվեց։
Եթե երիտգրականագետն է դա քեզ հյուրասիրում,
ուրեմն ճաշակի՛ր դա որպես մեղր...
Տանջե՛ք սատիրիկ իմ հոգին նողկալի,
Որ չկախվեմ հանց խեղկատակ Լիրի
Ձեր հանճարեղ անտարբերությունից...
Առ անտարբերությունը։
Առայժմ այսքանը, քու՛յր իմ։
Ասելիքս ամուր պահի՛ր քո քսակում և ոչ մեկին չտաս...
2009 թ., մայիս։
 
ԳՐՈՂԸ ՁԵԶ ՏԱՆԻ, ՀԱՐԳԵԼԻՆԵ՛ՐՍ
(Խնդրում ենք աղմուկ չսարքել)
 
Սատիրան չի  նվիրվում Բեռնարդ  Շոյին, Բ. Ջոնսոնին կամ  Հ. Լ. Մենքենին, այլ միայն  Հակոբ  Պարոնյանին
 
Ա՜խ, գլոբալիզացիայի տակ ընկած մեր քաղաք, ճգնաժամն էն գլխից գլխիդ տված քաղաք, ի՜նչ գլուխ են դրել վրադ։ Այս ի՞նչ բերեցիր մեր գլխին, պարո՛ն Քաղաքագլուխ։  Ինչպե՞ս այս պատմությունը կոծկենք։
Հայաստանի X  քաղաքում, որտեղ Մարդ լինելու չափանիշ չկար, որտեղ  մարդկանց  դժբախտության  վրա  ծիծաղելը  դեռ  չէր  համարվում  բարձրագույն հումոր, որտեղ  բարևի  առևտուրն  անբառ  սակագներ  չուներ, որոշվեց տարվա  լավագույն  արվեստագետին դրամական պարգև շնորհել։ Իսկ ինչպե՞ս ընտրել ամենալավին համատարած լավագույնների մեջ... Իմ տեսած ամենաահարկու  սարսափ  ֆիլմն  ավելի  մեղմ  տեսարաններ  ուներ,  քան  միմյանց  ժխտող,  ապա  հաց  կիսող հանձնաժողովն արվեստագետներին  ընտրելիս։  Ռեստորանում  հանձնաժողովի  վրա  պարտքով  վերցրած  ու  ծախսած  իմ  գումարը  եռապատիկ  էր՝  ակնկալվող  պարգևի  հետ  համեմատած...
Մշակույթի բաժնի ղեկավարը, ով միշտ ասում է, թե «մեր երկրում երեք մեծ արվեստագետ կա, աշխարհում ո՞վ է մնացածիդ ճանաչում» (յուրաքանչյուրս մեզ էինք պատկերացնում այդ երեքի մեջ), սկսեց. «Արգո՛ մտավորականներ, ձեր տասից միայն  հինգը  պիտի  ստանան  պարգևները։ Քաղաքապետը  կգա  փոքր-ինչ  ուշ,  քանի  որ  մասնակցում  է  իր  հարսիկի    խորտկարանի  բացմանը։ Ծափահարենք, թող  ուրախության  օջախներ  շատ  բացվեն»։ Նկարիչներից պարգևի են առաջադրված մեր  փառապանծ վարպետը՝  «Մալյարը»։ Մյուսն  ավելի  երիտասարդ  նկարիչ  է,   ով, ավա՜ղ, այդքան  պարսավագրեր  գրելուց  հետո  չդարձավ  նկարիչների  միության  նախագահ։ Ոչի՜նչ, կյանքը  դեռ  շարունակվում  է... Մյուս  մեծ  տաղանդները  թատերարվեստի ներկայացուցիչներ են, - մշտադժգոհ  դեմքին  ժպիտ  խաղացնելով՝ շարունակեց  ղեկավարը, - առաջինը  մեր  ժողովրդական  արտիստն  է, ում  ամսական եկամուտը,  զարմանալի  է, բայց  իմից  բարձր  է, իսկ մյուսը՝ երեսնամյա չքնաղ դերասանուհի օրիորդ Պակասյանը, ով կնոջ հայհոյանքը համարում է օրհնանք։ Մյուս երկուսը մեր գրականության դեմքերը՝ վիպասանը, մեր հայտնի խմբագիրը, ում գրականության մեռել հերոսներն ավելի կենդանի են, քան շատ կենդանի մարդիկ։ Իսկ մյուսը մեր բանասիրական գիտությունների գագաթն է՝ պարոն Պնակալեզովը, ում ամեն ինչ ներելի է..., - ծիծաղեց մշակույթի բաժնի ղեկավարը՝ ակնարկելով, որ «միասեռ գիտելիքներով չփորձես խեղճացնել ինձ. ամեն ինչ գիտենք «վերջին դեպքերի» մասին», - ներկայացնեմ մեր ծանրաքաշ, մեծ պարողներին. պարոն Կոնդյանին՝ պարարվեստի դպրոցի տիրակալին, ով վաթսունամյակի օրը ստացավ համալսարանի առաջին դիպլոմը։ Մյուսը մեր հոլանի պարուհին է...
Փռթկոցներս զսպեցինք և հաճույք զգացինք, որ մենք գիտենք այդ բառի իմաստը, նա՝ ոչ։
- Մյուս երկուսը մեր լրատվամիջոցների կարկառուն դեմքերից են, թեև խոսքս միշտ մոնտաժում են։ Հեռուստալրագրողուհի՝ տիկին Քսքսյան և մեր բարի լրագրողուհին։ Ով ինչ խնդրում է, նա չի մերժում։ Ընտրե՛ք մի-մի արվեստագետ։ Հանձնաժողովը դժվարացավ։ Ինձ վրա վերցրեցի այդ տասը րոպեանոց գործը։ Դուք ազնիվ ու մեծահոգի եք, որ ինքներդ կտաք պարգևի արժան անունը։
- Շնորհակալություն, - վրդովվեց տիկին Քսքսյանը, - բայց ինքներդ պիտի որոշեիք...
- Տեսնու՞մ եք՝ քանի լրատվամիջոց կա այստեղ, - պատասխանեց ղեկավարը, - ժողովուրդը պետք է տեսնի ձեր ինքնագնահատման կուլտուրան։
- Այո՛,  - ասաց ծեր նկարիչը, -  ինքներս կընտրենք։
- Վարպե՛տ, դուք էլ սկսեք։ Ի՞նչ եք կարծում՝ ո՞ր մեկիդ պետք է տրվի դրամական պարգևը, -  ասաց ղեկավարը։
- Հա՜..., այո՛,  - անակնկալի եկավ «Մալյարը», - ես չէ, որ պիտի ներկայացնեմ ընկերոջս վարպետությունը։ Մարդ չկա, որ չճանաչի ամենատաղանդավոր նկարիչ Բարխուդար Արհեստագործյանին։ Միշտ իրեն, ներեցե՛ք, իրեն ասում եմ, որ գույները չես զգում ու ճիշտ չես օգտագործում։ Թե չէ ամեն ինչ պրաֆեսիոնալ,  ըը...,  պրոֆեսիոնալ է։
- Համամիտ եմ, - նշեց մշակույթի բաժնի ղեկավարը, -  մեր կրտսեր նկարիչը գույնը չի զգում, բայց պրոֆեսիոնալիզմ ունի։
- Ես գետինը կմտնեմ, որ վարպետ «Մալյարի» ներկայությամբ համաձայնեմ այդ խոշոր մրցանակին։
- «Վայ ցավդ տանեմ, ասա՛,  է՜, - մտքում ասաց «Մալյարը», - հարյուր հազար պարտքս կտամ, հիսունով ներկերս կառնեմ, մնացածով էլ լավ սեղան կգցեմ, որ կնիկս մեզ էլ չասի՝  սոված շներ»։
- Ես գոնե մեկ-մեկ նկար եմ վաճառում, - շարունակեց կրտսերը, - եկեք վարպետին ուրախացնենք. էսօր կա՝ վաղը՝ չկա։
- Չէ՛, - իրեն ուտելով՝ ժպտաց «Մալյարը», - ես առաջարկում եմ՝ քեզ տան. երեխաներիդ հագին կարգին շոր չկա։ Քեզ տվել ես բնորդուհիներիդ...
- Դե լավ է, որ բնորդներին չի տրվել, - փորձեց կատակել մշակույթի ղեկավարը՝  նայելով ժողովրդական արտիստին։
- Վարպե՛տ ջան, ի՞նչ անեմ, որ քեզ մոտ բնորդուհիներ չեն գալիս, նկարելիս ձեռքիդ դողը չի կտրում։ Համաձայնվիր. և՛ դու ուրախ կլինես, որ պարգևն ստանաս, և՛  մեզ հանգիստ կթողնես։
- Իմ... վարպետությունն իմ պարգևն է, - ասաց «Մալյարը», - իսկ ի՞նչ օգուտ, որ բնորդուհիները քեզ մոտ են գալիս. անձնական օգտագործման համար երեք կնիկ ես փոխել, իսկ ես իսկի մեկին չեմ կարողանում բավարարել։
Ծիծաղ պայթեց։
- Չնայած մեր «Մալյարն» ինձ վատություններ է արել, բայց իմ ամբողջ ձայնը տալիս եմ նրան։ Ասում են՝ լավություն արա...
- Պա՜հ, որ առաջին կնկադ երկրորդ տղային ինստիտուտ ընդունել եմ տվել կես գնով, գոհ չե՞ս։
- Գոհ կլինեի, եթե էն կեսն էլ գրպանդ չխցկեիր։ Բա արվեստանոցդ ու՞մ փողերով առար, - վրա տվեց կրտսերը, - հետո չե՞ս հիշում՝ ոնց էիր գնորդներիս փախցնում Վերնիսաժում, ա՛յ պալատական նկարիչ։
- Լա՛վ, խնդրում եմ վերջ տվեք։ Պարգևը տալիս ենք վարպետին։
- Մի րոպե։ Տեսե՜ք, թե էս մալյար անողը՝ ում ինչ է ասում, - բորբոքվեց վարպետ «Մալյարը»։
- Անհարմա՛ր է, վեճի եք վերածում այս գեղեցիկ տոնը։ Եկեք ծափահարենք  վարպետին՝ պարգևի արժանանալու համար։
- Անգամ ընտանիքում են վեճեր լինում, -  ասաց ղեկավարը և մտքում ավելացրեց, -  հիմա խոսքը տալիս ենք մեր ժողովրդական արտիստին։
- Քանի որ ուղիղ եթեր է, - սկսեց դերասանը, - հայ թատրոնի դերասանների կողմից շնորհակալություն եմ հայտնում բոլոր այն քաղաքապետերին, ովքեր հաճախ թատրոն են այցելում՝ երեք տարին մեկ մեզ արժանացնելով իրենց տեսնելու պատվին։
Բոլորը բազմանշանակ իրար նայեցին։
«Բոլոր տիտղոսներն ունես, հիմա՛ փորացավդ ի՞նչ է», - մտածեց երիտասարդ դերասանուհի Պակասյանը։
- Խնդրում եմ՝ հայտնեք, թե ձեզնից  ու՞մ  պետք է տրվի պարգևը։
Տիրեց լռություն։ Ժողովրդականը Պակասյանին էր նայում աղերսագին սպառնալիքով, դերասանուհին էլ առաջին ջութակի աննահանջ դիրք էր բռնել։
- Կարծում էի, որ երիտասարդ դերասանուհին ի՛նքը կասի, - խոժոռված խոսեց տարեց արտիստը։
- Երևի նախօրոք որոշված է, չէ՞, - ասաց  դերասանուհին։
- Դե այսօրվա սերունդը փայլում է նրբանկատությամբ։ Ժողովրդական դերասանը դիմացը նստած՝  դերասանուհին չի հասկանում, որ ի՛նչ պետք է ասի, - բացատրեց արտիստը։
Դերասանուհին աչքերը չռեց և թվաց՝ պատրաստվում է վայրի կատվի պես հարձակվել ավագ խաղընկերոջ վրա։
- Ինձ էլ թվում է, թե շատ ավագներ մնացել են հին ու մեր ճանապարհը փակելու փոխարեն թող դժոխք գնան, - տնավարի խոսվածքով պատասխանեց դերասանուհին։
- Ամո՛թ քեզ, Պակասյա՛ն։ Ես միջնորդեմ, որ քեզ անգրագետ-անգրագետ  թատրոն ընդունեն, հիմա  մեր մահն ես ուզո՞ւմ։
- Ես էլ ձեզ համար ընտիր գինի ու շոկոլադ առա։ Եթե ձեր սիրուհին չդարձա, տաղանդս պակասե՞ց, - ձայնը բարձրացրեց Պակասյանը։
- Վերջ տվե՜ք, խնդրում եմ, - ասաց մշակույթի բաժնի ղեկավարը, - ՝  հանրապետությունը մեզ է հետևում։

-    Ո՛չ, մի՛ ընդհատեք։ Թող տեսնեն` ինչ ինքնասիրահարված գիսաստղերի սերունդ է գալիս։ Հայերեն խոսել չգիտես, քեզ դերասանուհի ես համարու՞մ...

-    Հայոցի դասատու չեմ, - պատասխանեց դերասանուհին ու մտքում ասաց. «Շշեցի՛»։

-     Զուգվել-զարդարվելով դատարկությունդ չի լցվում։ Բեմից երևում է՝ քանի գիրք ես մի կերպ  կարդացել։

-    Էս ո՞ր դարն է, որ  գիրք կարդամ, -  տաքացավ դերասանուհին։

-    Եվ քեզ քանի՞ անգամ եմ հյուրախաղերից վերադառնալիս տաքսիով տուն տարել։

-    Մի հատ խոշոր պլանով նկարեք, հա՞, սրան։ Եթե ասեմ, թե  ինչ ճանապարհով ես կոչումներդ ստացել,  ազգով մեկ խայտառակ կլինես, - հրկիզյալի պես վրա տվեց Պակասյանը, - ո՞վ է տեսել արվեստագետն ինքը գնա ու կոչում պահանջի։ Կոչում տվողներին ո՞վ է սիրաշահել ռեստորաններում, սեռական խառը ճանապարհներով, սուտ ինքնակենսագրություններ ներկայացնելով։ Վարձու թատերագետիկդ էլ քո մասին երկու գիրք է գրել։ Էն նշանավոր, հանգուցյալ թատերագիտուհին քեզ դերասան չէր համարում։ Ասում էր՝ բոլոր դերերն իրար նման ես խաղում։ Իսկ դու գրքիդ մեջ գրել ես տվել, իբր նա ասել է, որ 21-րդ դարասկզբի միակ մեծությունը դու ես։ Էլ չեմ ասում, որ բեմում միայն  տիտղոսակիր ես խաղում...

Մշակույթի բաժնի ղեկավարը ցանկանում էր ընդհատել վեճը, բայց նորություններ իմանալու տենչը հաղթեց։

Ժողովրդական արտիստի ձեռքերն սկսեցին դողդողալ ու Զևսի բարկությամբ բաց թողեց ինքատիրապետման սանձերը.

-    Քո այդ կենցաղային ձայնով լվացքատանը հավաքարար պետք է աշխատեիր։ Հիշու՞մ ես, որ մայրդ հորդ ծեծում էր, դուրս գցում, լացակումած էիր գալիս փորձերին։ Ես  եկա ձեր տուն, ասի՝ մի ամսով գնում ենք հյուրախաղերի ու տարա մեր տուն։ Դու պետք է վիրավորվեիր, որ քեզ մատով չկպա։

Պակասյանը կատաղությամբ փղձկաց։

-    Ինչու՞ եք պապանձվել։ Ո՞նց կարող է քսանմեկ դեր խաղացած մարդը ժողովրդական ստանալ։ Պետությունն ինչու՞ է քեզ ժողովրդականի թոշակ տալիս՝ ոչինչ անելու համար։ Աշխատավարձից աշխատավարձ  ժամանելը չի նշանակում, որ վաստակ ունես։

-    Դրանք քո՛ խոսքերը չեն, - մարած բարկությամբ միջամտեց ժողովրդականը, - դերիդ տեքստի իմաստը չես հասկանում։ Ամեն երրորդ հայուհու, ում երեսին պեծ կա, դրիսիրովկա անենք, քեզից լավ կխաղա...

-    Եթե շարունակեք, դուրս կհրավիրեմ, ձեզ չի սազում, - գոչեց մշակույթի բաժնի  տիրակալը։

-    Քեզ թատրոնից երկու անգամ վռնդել են, ամոթից պետք է փողոց դուրս չգայիր, - շարունակեց Պակասյանը, -  իմ տարիքում ո՞վ էիր… Ութ անգամ ներկայացվել եմ մրցանակի, երեք անգամ ստացել եմ, չորրորդի համար էլ ասացին, որ հիմա ուրիշին տալու հերթն է։ Ինձնից ամեն օր ինքնագիր են վերցնում, նկարվում ու ասում՝ ամենասիրունն ես։

-    Լա՛վ, ձեր հարցը թողնենք վերջում, հիմա անցնենք գրողներին։

-    Ձեզնից ոչ մեկը չսպասի, որ մենք կկռվենք, - ժպիտով սկսեցի ես, - ե՞րբ եք տեսել, որ հայ գրողներն իրար բզկտեն։ Առաջարկում եմ պարգևը տալ պարոն Պնակալեզովին։ Նա թեկնածուական է պաշտպանել. խեղճ մարդն անգլերեն մի բառ չգիտե, ասել են՝ մինիմում հանձնիր, սա էլ ահագին պարտք է արել, դրանց բերանը փակել։ Սովորող մարդկանց ճանապարհը փակում ենք, չսովորողներին՝ մեծ պաշտոններ տալիս…

Հաջիբազյա՜ն, - շշուկով սաստեց Պնակալեզյանը, - քեզ  վստահել չի լինում։ Ո՛չ, - բարձրաձայն շարունակեց գրականագետը, - ի՞նչ գիտնական, որ միջազգային լեզու չգիտե։ Եկեք այս թեման փակենք, թե չէ իմ գործընկերը, որին բոլորդ գիտեք, մայրենի լեզվով փիլիսոփայության  քննություն է հանձնել, թեկնածու դարձել, բայց չգիտե՝ ինչ է նորպոզիվիտիզմը (թեև ինձ էլ լավ թափ տային, - մտքումս ասացի ես, - գլխումս բան չէին գտնի)։ Հիմա նրա գերանը թողած՝  իմ չոփից եք  բռնել։ Ես էլ  -    առաջարկում եմ տալ իմ անգին գրչեղբորը՝ պարոն Հաջիբազյանին, որպեսզի իր թերթում տպագրվածների հոնորարը տա..., - Պնակալեզյանն ընդհատեց խոսքը, քանի որ աղմուկով ներս մտավ Քաղաքագլուխը՝ չավարտելով հեռախոսազրույցը։

-    Ներողություն եմ խնդրում, - ասաց նա, - կարևոր    հանդիպում ունեի Անգլիայի դեսպանի հետ։ Շարունակե՛ք։

-    Պնակալեզովի մակարդակի գրականագետ չկա, - սկսեցի խոսքս, - այնքան խորն է գրում, որ  բան չես հասկանում։ Հետո մի հանճարեղ գիծ ունի. միայն  ընկերների գրվածքներն է փառաբանում։ Վաղն էլ կդարձնենք գրողների նախագահ։ Միշտ խորհուրդ է տալիս վեպում հումոր չօգտագործել՝ դա համարելով անլրջություն։ Ասում է՝ եթե նույնիսկ Եվրոպայում վաղուց գրվել է ինչ-որ բան, դու այստեղ գրի ու  քեզ նորարար կսարքենք։ Նրան լսեցի ու մրցանակ ստացա վեպերիս համար։

-    Ո՞վ կարող էր քեզ պես գրել Էդիպի կոմպլեքսով ընտանիքների, մեռելների, հոգեկան ախտերի, սեռական վարակների, հեշտոցով լի գրգռիչ տեսարանների, արյան ու ցնորամիտ երևույթների մասին, մեր Թոմ Վուլֆ, - իբրև մեծարում՝ նկատեց Պնակալեզյանը։

-    Մի խոսքով Պնակալեզովն արժանի է մրցանակի, - շարունակեց գրողը, -  որովհետև ամբողջ կյանքը սրա, նրա մասին է գրել-մրել, որ ամբիոնում գործ տան։ Տվեցին։ Մի լավ գիծ էլ ունի,  Դոկտորից է սովորել. իրենից հետո եկող գրականագետներին տանել չի կարողանում։ Բոլորը գիտեն Պնակալեզովի թեկնածուականի ցավալի պատմությունը և ուսանողների նվերները չմերժելու քրեական գործի մասին… Բուհի բթամիտ պատահականություններին պատժելու ձև է փող վերցնելը։ Առաջարկում եմ մրցանակը տալ նրան, բայց մի պայմանով. թող մի քիչ գիտական գրի։

-    Շնորհակալ եմ ինձ պարգև տալու համար, - շտապեց  Պնակալեզյանը։

-    Չենք տալիս, առաջարկում ենք, - ընդհատեցի ես՝ իրոք անհանգստանալով, որ լուրջ է ընդունել «մեծահոգությունս»։Պնակալեզովը ինը րոպե 41 վայրկյան խոսեց հայրենիքին մատուցած իր անխորտակ ծառայությունների մասին, շնորհակալություն հայտնեց կառավարությանը, ժողովրդին, հանրապետության նախագահին, վարչապետի թիկնապահներին, սփյուռքի ու ֆինանսների նախարարներին, գլխավոր դատախազի վարորդին, բոլոր հյուպատոսներին, Լիբանանի սկաուտական խմբին և Կշեռքի համաստեղության տակ ծնված չամուսնացած կանանց։ 

-    Պնակալեզո՛վ, դու քեզ արժանի՞ ես համարում այդ պարգևը ստանալուն։

-    Հաջիբազյա՜ն, - կյանքից զրկվողի վախով շարունակեց Պնակալեզովը, - եթե  քեզ պես խախտվածի մասին չգրեի, քեզ գրական բուտաֆորիայի տեղ էլ չէին դնի։

-    Միայն վերջին նախադասություններից կարելի է բնութագիրդ տալ։ Ես քո թերություններն առավելություն ցույց տամ, որ ինձ բուտաֆորիա ասե՞ս։ Հանճարեղ  գործը  գրականագետի  «օգնության»  կարիքը  չունի...

-    Հիմա էլ դու՞ք, - ասացին այս ու այն կողմից։

-    Հաջիբազյա՜ն, - վրա տվեց Պնակալեզովը, - շնորհիվ քո չորս վեպերի՝ ազգային գրականության աղբարկղը հարստացավ։ Քո թերթում սուր հրապարակախոսություն  չես տպում, դողում ես չինովնիկներից։ Թերթիդ միակ լավ բանն այն է, որ մարզերից մարդ չկա։  Հետո «Notebook-ն» ու գարեջուրը ցուցադրաբար ձեռքդ վերցնում, ցինիկ ժպիտը դեմքիդ խփում ու գրական շրջանակներում խոսում ես Իվ Բոնֆուանի, Խառուկի Մուռակամի կամ Պոուլ Ցելանի մասին, որ ասեն «էս ու՜մ հետ ենք շփվում»։ Հերիք է թաքցնենք, որ բնավորություն չկա քո վեպերում։ Գրքերդ կարդալուց հետո մարդ ուզում է ութերորդ հարկից իրեն գցի։  Գիտենք ընթերցողին սիրաշահելու քո լպրծուն ձևերի մասին։ Ով քեզ նման է գրում, նրան ես տպում։

-    Տեսախցիկներն անջատե՛ք, - ուշքի եկավ մշակույթի բաժնի առաջնորդը։

-    Չենք կարող. ուղիղ եթեր է, ու հետաքրքիր է, թող  խոսեն, - ասացին  հեռուստաօպերատորները։

-    Թող տեսնի ապագա սերունդը մեր ժամանակի քողարկված դեմքը։  

-     Պնակալեզո՛վ, վե՛րջ տվեք, գոնե քաղաքապետից ամաչեք, - բռնկվեց մշակույթի բաժնի ղեկավարը, - ո՞վ չգիտե, որ այսօր մեծ գրող չկա... Սիրելի՛ պարողներ, խնդրում եմ բարեկրթությամբ ասեք ձեզնից մեկի անունը։ 

-    Ցավ եմ ապրում, որ 21-րդ դարասկզբի մեր մեծագույն արվեստագետները մի փոքր տաքացան, - սկսեց պարոն Կոնդյանը, - մեր պարի ասպարեզում նման վեճեր գրեթե չեն լինում։ Մենք  խելոք բոլորի առաջ պար ենք գալիս, տուն գնում։

-    Դե վատն այն է, որ ամեն պարողի ծափ են տալիս, - շպրտեց տիկին Քսքսյանը։

-    Այսօր շատ կանայք սեռական բավարարվածության խիստ կարիք ունեն, բայց դա մեր պարի հետ կապ չունի, - հանգիստ և խրատական տոնով շարունակեց Կոնդյանը։

-    Ու՞մ բոստանն եք որձաքար գցում, - աստիճանաբար բռնկվեց Քսքսյանը, - չե՞ք զգում, որ արվեստում տղամարդիկ պակասել են... 

-    Մեզնից ոչ մեկն էլ արժանի չէ մրցանակի, - ասաց ինքնակերության բարդույթը թաքցնող Պարուհին։

-    Աղջի՛կ ջան, քո անունից խոսիր, - քաղցր-մեղցր ասաց Կոնդյանը, -  ճիշտ է, քեզ համար դեռ շուտ է, ո՞վ է տեսել քառասուն տարեկան պարուհուն պարգևատրեն։ Ուրախությունից պիտի պիռուետներ անես, որ ինձ հետ պարգևի ես ներկայացված։ Ու մեռա ասելով՝ հիսունամյակս, վաթսունամյակս նշեք։

-    Դուք ի՞նչ բողոք ունեք, պարո՛ն Կոնդյան, - խոսեց Քաղաքագլուխը, - ձեզ երկու սենյականոց բնակարան տվեցինք, էլի չպրծա՞նք։

-    Ինչո՞ւ պիտի մեր մյուս լեգենդին, Աստված հոգին լուսավորի, երեք սենյականոց տայիք, ինձ երկու։

-    Պահո՜, - մեջ ընկավ տիկին Քսքսյանը, - էս ու՞մ հետ են համեմատվում։ Ո՜նց է չափը խախտվել։ Եթե այսօր վառ անհատականություն չկա ձեր մեջ, ուրեմն մի ճկուն թռվռացող պիտի դասականի հետ ոտք մեկնի՞։

-    Քսքսյա՜ն, - fortissimo բղավեց Կոնդյանը՝ շատ կարևոր բան ասելու ցանկությունից այրվելով, - գիտեմ՝ ո՛ւմ համար ես աշխատում... -    Ո՛չ կեցվածք ունեք, ո՛չ՝  գիտելիք։ Երկու շարժում եք անում անհոգի-անհոգի, ու ձեզ թվում է՝  Չորրորդ համաշխարհայինն  եք  կանխել։

-    Վա՜յ, էս ի՜նչ օրի հասար, Կոնդյա՛ն, որ երրորդ կարգի ինչ-որ դեղին լրագրողուհի քեզ ասի…

-    Պարո՛ն Կոնդյան, որ ձեզ էլ այդքան փող տային, դուք ձեր ազգը  հաստատ  կուրանայիք, - զսպվածությամբ ասաց պարուհին՝ ավելի գռգռելով Կոնդյանին, -  մոռացա՞ք, որ մինչև վերջերս չգիտեիք՝ ինչ բան է բաթման  տանդյու  դըմի  պլիյեն։

Մշակույթի բաժնի ղեկավարը կանգնեց, որ վերջ դնի խոսակցություններին, երբ Քաղաքագլուխը ձեռքով նշան արեց՝   սպասի՛ր...

- Վա՜յ, խե՛ղճ Կոնդյան, - չլսելու տալով ճշմարտությունը՝ շարունակեց ծերունազարդ պարողը, - քառասուն տարի  ...պարողների սերունդներ տաս, վերջում էլ ասեն՝ ի՞նչ ես արել։

-    Դե մի անուն տվեք ձեր սաներից, - աննորմալ հանգստությամբ ասաց պարուհին, - որ ցնցել է իր հզոր անհատականությամբ։ Ինձ չհաշվեք. ես ինքնկրթությամբ եմ հասել բարձունքներին։

-    Վա՜յ,  Կոնդյա՛ն,  ի՞նչ օրի ես հասել, որ քո անհաջող սանուհին, քո ճանաչած ամենաորձ լրագրողուհին մեծ վաստակդ փոշի դարձնեն, - Կոնդյանի շրթունքներն դողացին, -  լա՞վ օրից է, որ մեր սաները հեռանում են երկրից։ Ո՞նց եք պատասխան տալու սերունդներին... Էլ ի՞նչ պիտի անենք, որ  գնահատեք։ Մի կյանք ենք ապրում, էն էլ չորս կողմից գզգզում եք։ Որ մշակույթի ղեկավարը մանկապարտեզի տնտեսվար եղած լինի, դու հաշիվդ վերցրու։ Ու անընդհատ պաշտոն է խաղում էս ղանձիլը։ Մշակույթն ու՜մ են հանձնել։

-    Ես պատիվ եմ պահանջում, - «գողականի» ինտոնացիայով գոռաց մշակույթի բաժնի ղեկավարը։

-    Դու ի՞նչ գիտես՝ պատիվն ինչ ա, - անտարբեր ասաց Կոնդյանը։

-    Դե որ ասում եմ՝ էսօր արվեստագետ չունենք, նեղանում եք... Պարգևը հանձնում ենք պարուհուն, - ասաց մշակույթի բաժնի տիրակալը։

-    Ես քառասուն տարի կյանքս ձեզ տամ, որ դուք..., - վայնասուն  բարձրացրեց Կոնդյանը, նայեց Քաղաքագլխի անվրդով դեմքին ու դուրս եկավ։

Մշակույթի բաժնի առաջնորդը ծիծաղեց՝ իբր իր պետքը չէր, սակայն ծխախոտը հակառակ ծայրով դրեց բերանը, վառեց։

-    Ինչքան կտուրը թռած, սեռական պրոբլեմներ ունեցող, հոգեբանական ապտակ ստացած, ընտանեկան դժոխքից փախած, ճնշված մարդ կա, արվեստի ասպարեզում է հայտնվել։ Հաղորդման թեմա է, - ասաց Քսքսյանը։

-    Տիկի՛ն, ի՞նչ իրավունք ունեք հրապարակավ նման եզրակացություն հայտնելու, - ասաց լրագրողուհին։ 

-    Աղջի՛կ ջան, հասկանում եմ քո տրագիկոմիկ ենթատեքստերը...   Ինչ աչքս բացել եմ, ազգիդ մտավորականներն իրար ուտում են։ Չարենցին ի՞նչ էին անում...  Արվեստը սփոփանք է հիվանդ ստեղծագործողի համար։

-    Բոլորին ջնջում եք, բա ձեզ կողքից նայե՞լ եք, վատ լուրերի՛  որսորդներ, - արտահայտվելու առիթը բաց չթողեց «Մալյարը»։

-    Հարգել չգիտեք արվեստագետներին, տիկի՛ն Քսքսյան, - դրության տերը դարձավ լրագրողուհին, -  ամենաքիչ  օժտվածն էլ մեզնից բարձր է։ 

-    Աղջի՛կ, քո ճոռոմ հայերենով քար ես գցում մեր պարզ լեզվի վրա նորելուկ գրողների պես, ովքեր կոմպյուտերային մեռած կամ փողոցային լեզվով են գրում ու ոչ մի հյութեղ դարձվածք չեն օգտագործում՝ փորձելով գերեզմանաքար դնել մեր համուհոտով լեզվի վրա։

-    Տիկի՛ն Քսքսյան, - խոսեցի ես, - եթե ըմբոստանում եք, ինչու՞ եք կարդում։

-    Կարևորը՝ անցողիկ երևույթներ եք, - շպրտեց Քսքսյանը։

-    Վե՛րջ տվեք, - զայրույթը զսպելով՝ ասաց մշակույթի բաժնի ղեկավարը, - ձեզնից չէի սպասի, լրագրողնե՛ր։ Պարո՛ն Քաղաքապետ, խնդրում եմ, դուք կայացնեք որոշումը։

-    Պարգևն ինձ չի տա պարոն քաղաքապետը, - մրթմրթաց լրագրողուհին, - որովհետև բրյոշուր եմ կազմել ինչպես նրա և նախարարների որդիների սանձարձակությունների մասին։

-    Գիտենք  անճաշակ հովանավորիդ, - ժպտաց  Քսքսյանը։

-    Բոլորդ էլ զրկվում եք էդ հիսուն հազար դրամից, - հանդիսավոր հայտնեց Քաղաքագլուխը։

-    Հիսուն հազա՞՜ր, - ապշեցին բոլորը։

Տիրեց լռություն։ Հասկացան. Քաղաքագլխի դատական գործը ոչ միայն չի փակվել, այլև տղան երկու մարդ է խփել...  Հիմա անգամ տասը դրամը պետք է թանկ լինի հոգատար հայրիկի համար...  Խորհում էի՝ եթե Նոբելյան մրցանակս շուտ տային, Քաղաքագլխի երեսին կասեի կարծիքս իր դատական գործի, որդու՝ զինվորական պարտադիր պարտքը չմարելու մասին։ Ու թող շքամուտքի մոտ քառասունվեց անգամ կրակեին գլխիս...

- Հարգելինե՛րս, - սկսեց Քաղաքագլուխը, - 21-րդ դարի համաշխարհային մշակույթի  վերելքն սկսվելու է ձե՛ր շնորհիվ։ Ձեզ պես արվեստագետները միշտ կազմում են մտավորականության ինսունմեկ  տոկոսը։ Դուք սիրո խորհրդանիշներն եք մեր իրականության մեջ՝ կիրթ, բարի, հայրենիքի մրջյունին պաշտող։ Ձեզ նման գնահատել իմացող անհատականությունների շնորհիվ է, որ Նարեկացուն,  Մինասին կամ Փափազյանին այսօր գիտի ողջ աշխարհը։ Մեր հայտնի նկարիչներից մեկին ասացի՝ հարսիկս շականագակագույն կահույքի հետ համընկնող նկար ա ուզում, գնաց, կանաչ նկար բերեց անտաղանդը… Մեր դերասաններին ասացի՝ ծիծաղելու թատրոն բեմադրեք, գանք լիցքավորվենք, ներեցե՛ք, լիցքաթափվենք, սրանք էլ ոչ ավել, ոչ պակաս, վերցնում, Անտուան Չեխով են դնում ու պարծենում, որ վաստակավորներն են խաղում։ Ոտքս կոտրվեր, չգնայի։ Եթե վաստակավորներն էդպե՜ս են ձանձրացնում, իսկ ժողովրդականներն ի՞նչ կանեն...  Հետո էլ իմացանք, որ բացի հավաքարարից բոլորին մրցանակ են տվել...

-    Բայց մենք էլ ենք այդ ներկայացման մեջ եղել, պարո՛ն քաղաքապետ, - նկատեց ժողովրդական արտիստը։

-    Դու՞ք։ Հա՜, հիշեցի... Դե միայն Ձեր ու այս գեղեցկուհու շնորհիվ էր ներկայացումը դիտվում, - պատասխանեց  Քաղաքագլուխը։

-    Ես ա՛յդ ներկայացման մեջ բարեբախտաբար չկայի, - ժպիտով ասաց դերասանուհին։

-    ...Դե Ձեր ոգին ամեն տեղ ա, - կատակեց Քաղաքագլուխը և շարունակեց, -Հաջիբազյան, կներե՛ս, խոսքը քեզ չի վերաբերում, բայց 21-րդ դարում մի Թումանյան ցույց տվեք։ Հասկացա. կրկնել պետք չի, բայց ինչու՞ նրա մասին անգամ վարորդս է լսել, բայց ձեր գրածը մերը չի դառնում։ Հիացած եմ նոր գրողներով. ում գիրքը բացում եմ,  կա՛մ թարմ մեռելներ ու գեյ կլուբներ են թափվում, կա՛մ պոռնոգրաֆիկ հաճելի տեսարաններ։ Ես էլ, դուստրս էլ իրարից թաքուն ենք կարդում։ Գիտեք`  հանրապետության մասշտաբով ի՜նչ անկեղծ մարդ եմ, ուստի, ասեմ, որ երբեմն արտաքնոցում եմ ընթերցում։

Քաղաքագլուխն ի՞նչ իմանար, որ իր խոսքը պետք է Youtube-ի հիթերից դառնա…

-Ո՞վ է ասում, որ պարողները մեր հոգին հանում են փող ուզելով, - շարունակեց նա, -  մարդիկ գյուղական փառատոնում հաղթում են. դա առիթ չէ՞ Մոսկվայի բալետի հետ համեմատվելու։ Ձեզ պես համեստ արվեստագետներին պետք է եգիպտական դեսպակներով ման տան։ Ձեր ամեն փառատոնային հաղթանակից հետո մշակույթի բաժնի ղեկավարի դուռը փոխում ենք... Ձեզնից ոչ մեկն, իհարկե, երբեմն չի գալիս խափանելու մյուսի կոչման կամ պարգևի հարցը։ Հանդուրժողակնության էս հիանալի մթնոլորտով նպաստում եք երկրի հոգևոր զարգացմանը։ Էս տարի պարգև չի լինի, որովհետև դուք ավելիին եք արժանի՝ նյութական միջոցներով անարտահայտելի։ Հիմա բոլորդ ազատ եք, բացի տիկին Քսքսյանից... 

 

 

 

 

 

 
 

 

1 | 2 | 3 | 4 >>