Հեղինակներ

Գուրգեն Խանջյան / պատմվածքներ

20.08.2014 20:58

 

Արձակագիր, դրամատուրգ Գուրգեն Խանջյանը ծնվել է 1950թ. հունվարի 25-ին, Երևանում: Ավարտել է Երևանի գյուղատնտեսական ինստիտուտը: 1987թ-ից տպագրվել է «Պիոներ» (այժմ` «Աղբյուր») ամսագրում: Հեղինակել է ավելի քան տասը գիրք, բազմաթիվ պիեսներ և սցենարներ: Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են ռուսերեն, անգլերեն, վրացերեն, ռումիներեն: Գրողի պիեսները բեմադրվել են Երևանի դրամատիկական և Պարոնյանի անվան, Թբիլիսիի, Վանաձորի, Ստեփանակերտի, Լոս Անջելեսի, Հալեպի թատրոններում, հեռուստատեսությամբ, ռադիոյով: Նրա սցենարներով նկարահանվել են ֆիլմեր («Լռության սիմֆոնիա», 2002թ.) և հեռուստատեսային մանրապատումներ: 1995թ-ից Հայաստանի Գրողների միության անդամ է, 2006թ-ից` ՀԳՄ «Գրեթերթ» պարբերականի խմբագիրը: Գրքերն են` «Շարժասանդուղք» (ժողովածու, 1994թ.), «Հիվանդանոց» (վեպ, 1994թ.), «Ստվերներ խամաճիկների փողոցում» (ժողովածու, 1998թ.), «Սպանել փրկչին» (ժողովածու), «Ճամփեզրի թատրոն» (պիես, 2002թ.), «Դատավարություն» (պարսկերեն պիես, 2003թ.), «Մարդկանց տուն ուղարկիր» (ժողովածու, 2004թ.), «Լուր չկա» (վեպ, 2006թ.), «Թատրոն 301» (պիեսների ժողովածու, 2008թ.), «Նամակներ ընթացքից» (պատմվածքներ, էսսեներ, կոլաժներ, 2009թ.), «Ենոքի աչքը» (վեպ, 2012թ.): 1999թ. արժանացել է «Ոսկե եղեգն» ՀՀ պետական մրցանակի: Դարձել է նաև ՀԳՄ` արձակի և թատերգության համար, «Նարցիս» գրական ամսագրի և Թեքեյան մրցանակների դափնեկիր:



 

Պախմել



- Էս պախմել ասածը շատ զոռ բան ա, ընգեր, թե ճիշտ ժամանակին ու իրա չափով չարիր՝ պրծ, կարա տա՝ սպանի, - խոսեց Նապոն՝ լույսը հազիվ բացված. անկողնուց վեր չէր կացել, ոնց կար՝ էդպես մնում էր՝ մեջքի վրա պառկած, աչքերն առաստաղին արած ու երեւի՝ դեռ փակ։- Այ իմ հերը, ախպեր, գիդա՞ս ինչից մեռավ… Կարծում ես` ծերությունից կամ ցիռոզի՞ց… Չէ, էնի էրկաթի պես առողջ մարդ էր, էնի սխալ պախմելից զոհվավ. ամեն ասծու օր, հենց լուսը բացվըմ էր, սֆթից պախմել էր անում, հետո նոր գնում մանումենտի այգին պրաբեժկի։ Էդ անգամ թե ինչ սատանա մտավ մեջը, ասեց՝ գնամ ֆռֆռամ, հետո պախմել կանեմ։ Ու էդ էր, ախպեր, խփեց տարավ, սիրտը աբշիրնի տրաքցրել էր։ Բա, իսկ դու ասըմ ես…

Ես բան չէի ասում, ի՞նչ ասեի… Ցավում էի Նապոյի հոր ճակատագրական վրիպումի համար, բայց ոչ այնքան, որ վայ-վույս գցեմ. մարդ էր, մեռավ-գնաց, ցավալի է՝ բայց մարդիկ առհասարակ ունեն էդ հատկությունը։

- Ձեն չես հանում, ընգեր, - համառեց Նապոն։- Մի բան արա, պախմել՝ սատկեցի։- Էս անգամ նա կտրուկ վեր կացավ անկողնուց՝ քրտնահոտ ալիքելով շուրջը։

- Հո չասիր, Նապո՛, քեզ թվում ա՝ ես չեմ սատկո՞ւմ։ Փող հանի՝ անեմ, մի բան էլ, էրկուս էլ։ Տենց մի նայի, ես չունեմ, էրեգ քոքը տվինք։

Ճմրթված հագուստի գրպաններն է փորփրում՝ տաբատի, բաճկոնի, վերնաշապկի… Սեղանի դարակը քաշեց-հրեց ճռռացնելով, նույնիսկ գլխարկը վերցրեց սեղանի վրայից՝ նայեց. թե դրա տակ փողն ինչ էր անելու…

- Չկա, - ձայնը դահճի կացնի պես կախվեց օդում։

Նապոն, - լրիվը՝ Նապոլեոն, - «Կույրերի կոմբինատի» պահակն էր։ Իննսունականների էն դժվար տարիներին նրա պահակատանը միշտ տաք էր ու լուսավոր. հոսանքը երեք կայանից էր «կպցնում» Նապոն՝ մեկն անջատում էին, միանում էր մյուսին, սա էին անջատում՝ էն մյուսին։ Դե պարզ է, նրա պահակատանը միշտ մարդաշատ էր, հատկապես՝ ձմեռով, հավաքվում էին տղերքը՝ Գռնոն, Մխոն, Համոն, Ժոռը, Գոգոլը, Սեռին… ու մինչեւ ուշ գիշեր՝ գինարբուք, թղթախաղ, նարդի… Հետո մեկը-երկուսը տուն գնալու տրամադրություն չէին ունենում կամ էլ` ի վիճակի չէին լինում, մնում էին գիշերելու «Նապոյի բուդկեն», այն է՝ երկու ճռճռան «կոյկա», պստիկ սեղան, սեղանի վերում՝ պատից կախ՝ թեք զիգզագով ճաքած հայելի, որի ետեւում արծաթի շերտը տեղ-տեղ քերված էր՝ դեմքդ սպիավոր էր ցուցանում, ինքնաշեն էլեկտրական վառարան՝ «կազյոլ» տիպի, «տմբուշկա» ՝ Նապոյի մահճակալի գլխամասին մերձ, մաշած տախտակներով հատակ, որի տակ, հատկապես «կազյոլի» մոտակայքում, ճստճստում էին առնետները, էլ ի՞նչ… Կարծես՝ վերջ… Հա, պատի ժամացույց, որի կկուն դուրս ցցված՝ լռվել էր, շղթան էլ չկար, ինչ-որ մեկին պետք էր եղել՝ տարել էր։ Ճռռան դուռը բակ էր տանում, մեծ բակ էր, բակում՝ առանց ունիտազի, դասական «չոքած» տիպի զուգարան, բնականաբար՝ կեղտոտ, բազմաթիվ կատուներ՝ աղբակույտերին, թեք ծառի միակ հաստ ճյուղին, պատերի տակ, նրանցից մեկը՝ անպոչ, երեքոտանի, միշտ կասկածով էր նայում գնացող-եկողին, մի փրչոտ շուն էլ՝ հեռավոր պատի տակ կապած, կապը հաճախ արձակվում էր, բայց շունը չէր հեռանում կապաչափ տարածքից, համարձակությունը չէր հերիքում, եթե բան է՝ հանկարծ սխալմամբ հեռացավ, պոչը քամակն էր կոխում ու հաչալը մոռացած՝ կլանչում։ Կատուները չէին վախենում շնից, պատահում էր՝ թաթով խփում էին քթին, ֆշշացնում սպառնալի, որ երես չառնի հանկարծ։

Նապոն կեղծանուն ուներ՝ Քառակուսի, Քառակուսի Նապո, էդ անունը «Նալբանդյանի» Համոն էր դրել. մի անգամ, - «Կոպեկանոց» կաֆեում խմում էին, - նայեց, նայեց ու՝ «Արա, էս Նապոյի գլուխը՝ ոնց որ Կիեւսկի տորթը կարոբկով դնես վզին, քառակուսի ա» ։ «Ես իրա ջահել վախտի նկարը տեսել եմ, էսպես չէր, խմելուց ա էղել։ Բայց վախենամ՝ Էլ չդզվի», - նկատեց Բաբայան Յուրան։ Նապոն տխուր ժպտաց ու ծանր հոգոց հանեց միայն. հանդուրժող էր։

Հո միշտ պահակ չի՞ եղել Նապոն… Չէ, սովետի օրոք մատակարար էր աշխատում մի մեծ գործարանում, նույնիսկ նկարն է փակցված եղել պատվո տախտակին, մեկ եռամսյակ, հետո բացահայտվել է նրա սերը խմիչքի նկատմամբ ու նկարը հանել են։ Բայց լավ է` չհիշի իր էդ փառապանծ անցյալը. ժամերով կպատմի-կհոգնացնի, վերջում էլ արցունքի կաթիլը կգլորվի մսեղ քթով, կհասնի ծայրին, կծանրանա ու կլթոցով կընկնի գինու մեջ, Նապոն կսթափվի, գինին կքաշի գլուխն ու կտնքա՝ «Ուրիշ երկիր էր անտերը» …

- Լավ չի, - ասաց՝ երկար լռելուց հետո։

- Հատկապես ո՞րը։

- Տանը հետս կռիվ են անում, ախպեր։

- Երեւի խմած գնում՝ ավել-պակաս խոսում ես…

- Չէ, վաբշե ձեն չեմ հանում, բայց՝ էլի։ Խմած մարդուն չեն հարգում մերոնք, ապեր, չէ։

- Որդե են սիրում որ… Գիդաս իմ տանը ինձ համար խելքներն էթում ա՞։

- Հա՞, - սփոփվեց Նապոն։- Բայց դե Ռուսաստան ըտենց չի, ախպեր, ընդե խմածը տրանսպրտ մտավ՝ վռազ հելնում են, տեղ են տալիս… Հաստատ, իմ աչքով եմ տեսել։ Բա։ Էն գյոզալական «Կոպեկանոցն» էլ փագին, խի՞… Ասա էդ կաֆեն ոնց ես փագըմ, ես հըլա հեչ, բայց ըտե Հրաչն ա նստե, ըտե Շիրազն ա նստե, Քոչարն ա նստե, ըտե Ֆրունզն ա նստե, ըտե Շերենցն ա նստե… Չենք հարգում մեր մեծերին, չէ։ Մի բան ասա, այ ախպեր, հո սենց չե՞նք մնալու, գլոխս ճաքավ։

Ակամայից նայեցի նրա քառակուսի գլխին, փորձեցի ճաքած պատկերացնել այն, չստացվեց. որեւէ բան պատկերացնել առհասարակ դժվարանում էի, ինձ թվում էր՝ իմ գլուխն էլ հիմա քառակուսի է։

- Սենց չենք մնա, Նապո ջան, մի վախի։

- Հա՞ որ…

- Հա։ Մտածենք։

- Էէ՜, մեր մտածելուց խեր չկա, ընգեր։ Կայնի զանգեմ Մխոյին, էրեգ ահագին թռփոշ էր ապերը։

- Կքրֆի, էնի մինչեւ տասերկուսը քնող ա։

- Բայց հո չե՞նք մեռնելու… Թող քրֆի, զանգում եմ։- Նապոն պտտում է հեռախոսի ժանգոտ ֆռիկը, տագնապով սպասում։- Մխո՞… Չքրֆես, ընգեր, վատ եմ։ Հա, էլի, ջոգում ես։ Ի՞նչ… Որդե՞… Վայ քու ցավը տանեմ… Քնի՛, քնի՛ ախպերս, հրեշտակները քեզ պահակ։

- Հը՞, - հարցնում եմ։

- Էրեգ, թաքուն, մի հատ բոմբ շիշ պահել ա, սեւ օրվա, ասում ա՝ լավ չեմ հիշում, էրկուսից մեկը՝ կամ կոյկի տակ ա, կամ զուգարանում, բաչոկի մեջ։ Դու կոյկի տակ նայի, ես թռա զուգարան։

- Սպասի, կարող ա գտնում եմ, մեկ էլ չգնաս…- ասացի։ Բայց Նապոն արդեն չքվել էր։ Գլուխս կախեցի՝ չկա, էն մյուսի տակ… էլի չկա։- Ստեղ չկա, - գոռացի Նապոյի հետեւից։

- Հես ա, բերիմ, - դողացող ձեռքով շիշը գրկած՝ ներս ընկավ Նապոն։- Վայ, Մխո ջան, մեռնեմ կյանքիդ, ախպերս, մեռնեմ էն կախ պռոշիդ, էն լոշտ ականջիդ, էն…

Նապոն մեջտեղ բերեց թեյի մեծ, հաստ պատերով բաժակները, - մեկի պռոշը կրծած էր, - բացեց շիշը, լիքը լցրեց, խմեցինք… Նայեցինք իրար՝ չէ, քիչ էր, էլի լցրեց՝ կես-կես, դա էլ խմեցինք։ Ահագին ժամանակ լուռ էինք, ջանում էինք մեզանով անել ներառած գինին, որը համառորեն օտարի պես էր պահում իրեն։ Ահա, կարծես նույնացանք վերջապես…

- Ճիշտ չենք անում, չէ, - հանկարծ եզրակացրեց Նապոն. անկռահելի էր՝ ինչ էր անցել մտքով։

Պախմելի կարմիր գիծը հատել էինք, լավ էր, այսինքն` էնքան վատ չէր, ուրեմն՝ լավ էր ու դեպի ավելի լավն էր գնում. կես շիշ էլ դեռ կար, իսկ շիշը լիտրանոց էր՝ բոմբ, մինչեւ դա խմեինք՝ աստված ոնց էլ լինի՝ մի դուռ կբացեր։

- Պորթվեյնը ցենտր խմիչք ա, ընգեր, ով ինչ ուզում ա ասի… Ոնց որ զակուսկեն էլ հետն ըլնի, ըտենց չի՞։

- Տենց ա, - համաձայնեցի. մեղք կլիներ չհամաձայնելը։

- Բայց դե` ճիշտ չենք անում, էլի, - դարձյալ դառնացավ Նապոն։

- Էդ ո՞րը, է։

- Էս էլ ձգենք, ասեմ։

Ձգեցինք, Նապոն լայնբերան հու՛ արեց, շունչ քաշեց, պահեց, կուլ տվեց ու խոսեց.

- Ասում եմ, մի էրկու նանար բերեինք, ընգեր, կամ էլ գոնե մեկին, հեչ որ ուրիշ բան չէ՝ մի քիչ սիրունություն կմտներ օրվա մեջ, թե չէ ըհը՝ վեչնի էս ա՝ տղերքով իրար դեմ նստած, ոնց որ գոմիկ ըլնենք, ախպեր… Բայց մենք հո գոմիկ չենք, չէ՞…

- Դե չէ, դու էլ, հանգստացի։ Բայց ո՞ւր ա մեզ նանար, զապոյի մեջ մտած՝ սաղին ցրում, կորցնում ենք։

- Մեկը կա ստե։

- Ստե՝ որդե՞։

- Ստե, էլի։

- Կույրերի կոմբինատո՞ւմ։

- Հա։

- Չհասկացա… Քյոռ ա՞…

- Դե ոնց ասեմ… էնքան էլ չէ…Մի աչքից։ Գիդա՞ս ինչ կա, մենք էլ կարծես մի ընենց տենալու բան ենք…

- Հա, բայց…

- Էլ ի՞նչ բայց, քեզ ասում եմ՝ մի աչքից… Էն մյուսն էլ՝ կեսով։ Պրոստը աչքերին չպտի նայես, մնացածը տեղն ա՝ քիթը-միթը, ոտերը-բանը… Ապեր, մեզ էտի իսկն ա։ Հետո, պակասավորի մեջ իրա կայֆը կա, բա ո՞նց… Ֆրեյդ չես կարդո՞ւմ, չեմ հասկանում… Չէ, արխային, կարգին նանար ա։ Ընկերուհի էլ կունենա…

- Իրա կրուգից։

- Բա չէ, կոնսերվատորիայից։

- Ինչ ասեմ… Կանչի, լավն էղան՝ էղան, չեղան՝ խմիչքը կա ու կա։

- Դե մի չրթ էլ խմենք՝ էթամ։

- Բայց էս ժամին ի՞նչ են անում կոմբինատում։

- Ի՛… Հո չասիր…Դրանք լուսը չբացված՝ ստե են, ախպեր։

- Որ ի՞նչ…

- Զբաղվըմ են, տունը մնան՝ ի՞նչ անեն. խմբակ-մմբակ ունեն՝ ասմունքում են, երգըմ… Մարդ կա՝ երգըմ-երգըմ ա, հետո էլ հավես չի ունենում տուն գնա, հենց ստե էլ մնում, քնում ա, հա՛, էս կոմբինատի մեջ կալդավսկոյ բան կա, մի աչքով չնայես։ Դե ես գնամ… Չգնա՞մ…

- Գնա։ Բայց դուխդ տեղն ա՞։

- Հեչի պես։ Առանց ինձ չխմես, ընգեր։

- Արխային։ Բայց շատ չուշանաս։

Նապոյի բացակայությամբ զանգ եղավ, պախմելային խռպոտ ձայնով մեկը հարցրեց՝ Նապոն ըտեյա՞, ասացի՝ չէ, շատ զարմացավ, թե՝ ոնց… բա ո՞ւր ա, ասացի՝ մոտերքում ա, շուտով կգա, բայց խմելու բան չունի, ասաց՝ ես ունեմ, կես ժամից ըտեյեմ, իրան ասա կազյոլը տժցնի, մի էրկու կարտոլ-մարտոլ դնի վրեն, Ժոռը գալիս ա։

- Նապո, քեզ Ժոռը զանգեց, - հայտնեցի, երբ Նապոն եկավ։- Ասեց՝ խմիչքը վերցրած գալիս եմ։

- Թող գա, իսկը վախտով ա։

- Հը՞, ախպեր, բան չես ասում, ընդե չե՞ն հուրի-փերիներդ։

- Խի չեն, լավ էլ՝ են։

- Բա հետո՞։

- Ա դե եսիմ, է՜։- Նապոն «տմբուշկից» կարտոլ էր ջոգում՝ շարում սեղանին։- Ասին՝ մենք խմողների հետ գործ չունենք։ Բա, ընգեր։ Թե քյոռ աչքով ոնց էլ ջոգեց՝ խմող ենք։

- Խի քիթ էլ չունի՞։

- Էէ, մեր մոտ խմողին չեն հարգըմ, ընգեր, չէ։

- Լավ, նստի, քեզ մի սպանի։

- Քաձի հմա՞ր… Էս ինչ ես ասըմ, ախպեր, էդ էր պակաս։ Լից։ Այսինքս, թող ես լցեմ, դու սխալ ես լցում։

Նապոն լցրեց բաժակները. ձեռքերն արդեն չէին դողում, վե՛րջ՝ դաժան պախմելին, նոր օր էր սկսվել։ Ճիշտ է, վաղն էլի առավոտ էր լինելու ու ըստ ամենայնի՝ էլի դաժան, բայց դե հիմա ո՞վ էր էդ մասին հիշում, հիմիկվա վիճակը հավերժություն էր թվում, էլ ոչ մթնելու էր, ոչ լուսանալու… Ժամանակն էլ խնդիրներ չէր առաջադրելու, կանգ էր առել ժամանակը դեղին-կանաչ-կարմիր տաքի մեջ…
 

ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆ | ՀԱՅՐԸ


Թվում էր` հայրն այնտեղ գործիք է պահում` խարտոց, աքցան կամ մուրճ. տղան չէր կարողանում հայացքը երկար բարձր պահել` նայել հոր աչքերին, հայացքը սայթաքում, ընկնում էր այնտեղ, ուր տաբատը վրանի պես միշտ ուռած էր, ուր գաղտնիքն էր տաբատի ետևում. հայրը մի կողմ, ամեն ինչ մի կողմ, գաղտնիքն` ուրիշ, կարծես հոր տաբատի տակ չլիներ, կարծես հոր վրա չլիներ, իսկապես` ո՞նց կարող է Նա ապրել այս գունաթափ, մաշված տաբատի մեջ, այս փրչոտ, քրտնած, փոքր-մոքր մարմնի վրա: Տղան չէր տեսել Նրան, սակայն երբ մոտենում էր` Նա գործվածքի ետևում շարժվում` բարեհոգի ժպտում էր վաղեմի ծանոթի պես, տղան էլ էր փորձում ժպտալ, բայց այլայլվածք էր ստացվում: Պետք է տեսնեմ` մտածում էր սևեռված, տեսնելը դառնում էր անհրաժեշտություն, կարոտի կանչ, հրաման: Եվ երբ պահը հարմար թվաց` թաքուն-զգուշորեն իջեցրեց քնած հոր տաբատը… Ակնածանքից բերանը չորանում էր, ծնկները դողացին… Ահա, սև մազերի խճճանքների տակ… Քնած է, բայց զգաց, կռահեց, թեքվեց կողքի` ժպտաց… ահռելի, մկանեղ, փքուն երակներով…
Տղան հաճախ իջեցնում էր սեփական տաբատը, նայում, հետո կանգնում էր հայելու դեմ` հայելով նայում` հուսալով, թե հայելին ինչ-որ բան կփոխի, բայց չէ, հայելին չէր փրկում` ոնց կար` այնպես մնում էր, ոչ մի համեմատություն: Մարզանք էր անում, կքանստում-բարձրանում, ծանրագնդեր պտտում, հենաձողից կախվում` ձգվում, զոռ տալիս, քրտնում… Թև թիկունքն ամրանում էր, բայց նա ոնց փոքր կար` այդպես մնում էր… Չանցավ` չժառանգվեց հորից: 
Իսկ հոր պետքը չէր, ոնց որ ապուշ` պարզամիտ-բարեհոգի ժպիտը մշտապես դեմքին, խաղաղ-անվրդով սպառում էր իր միօրինակ ընթացքը. առավոտյան գնում էր գործի, երեկոյան գալիս, կեղտոտ կոշիկները նախասրահում թողնում, հողաթափերը հագնում` մտնում սենյակ, նստում սեղանի մոտ` քրտնահոտ տարածելով շուրջը, մայրը տանում էր, բերում, դնում առջևը, վերցնում, նա ուտում էր` ասես որոճում էր` անշտապ, մանրամասն, այտից այտ տեղափոխելով, երբեմն ինչ-որ կտոր բերանից հանում, նայում, դարձյալ բերանն էր ուղարկում, երբեմն կնոջ մազն էր հայտնաբերում` ճաշի մեջից քաշում, դնում պնակի պռնկին, կինը շփոթվում էր, ամաչում, արդարանում, ճակատին իջած մազերը հավաքում` գլխաշորի տակ մտցնում, ամուսինը բարեհոգի-ներող ժպտում էր, սափորը մոտ բերում, գավաթը մոտ բերում` կարմիր գինի խմում` մեկը, երկուսը, երեքը… օխա˜յ… ծուռտիկ մատները ռիթմ էին խփում սեղանին, երգում էր քթի տակ` «Դուլուլու, դուլուլու, բու, բու, բու» … վերջ, կուշտ է, ժպտում է գոհացած, ինչ-որ բան հարցնում` ո°չ պատասխանի համար, էնպես, ձեռքն իջեցնում` սեղանի տակ Նրան մի փողքից մյուսը տեղափոխում, մի քիչ նստում էդպես թեքված, վեր կենալով ասում` «Էհ» ու երկիմաստ նայում կնոջը, կինը շիկնած ժպտում` ձայն չի հանում: 
Մայրը մի տեսակ ծռված, թաքցնելու պես էր գնում ննջարան, վախն աչքերի մեջ պառկում, դողալով սպասում… Ահա, ստվերը պոկվեց, բարձրացավ, ահագնացավ` թեքվեց վրան… «Ախխխ...» ` հառաչում էր կինը… «Ախխխ...» ` դարձյալ, ու էլի… Ու հառաչանքը ծավալվում` ննջարանում տեղ չի անում` սահում-դուրս է լողում պատուհանով, բարձրանում երկինք, լորձապատ շուրթերը լիզելով` ցած նայում ագահ, հանկարծ պոկվում` խենթացած սլանում, զարկվում է քարին-հողին, հակադարձվում` թեքությամբ սուրում է վեր` հատելով լեռների գագաթները, ծառերի սաղարթները, սև անցք դարձած` քաշում-կլանում ծովեր, անտառներ, անապատներ, դաշտեր, մոլորակներ, աստղեր, տիեզերք, չհագեցած` ետ գալիս, պատուհանով դարձյալ մտնում ննջարան… «Ախխխ...» ` ճայթում է հառաչանքը, ասես հողն է պատռվում ու մութ պատռվածքը դողում է լորձամած…
Դռան նեղ արանքով նայող տղան ուշագնացի պես էր լինում, իրականությունը կորցնում` հանկարծ տեսնում էր… Ահա, Նա գալիս է ինչպես վիշապօձ, մթան միջից վիթխարի գլուխն առաջ բերում` փեղկերը հրում-բացում է, մկանուտ մարմինը անցնում-ելնում` մտնում է ծաղկազարդ դաշտը… Մարմնի կեսը դեռ արահետի հողին` խոտի միջից գլուխը բարձրացրեց, դարձավ-նայեց. տղան հմայված գնաց ետևից: Խոտ ու ծաղիկ խոնարհվում` ողջունում են, ցողում Նրա մկանագալար երթը, ծաղկաթերթ ու սերմ կպցնում ցողաթաթախ մարմնին: Գունագեղ ծտերը թռան վրայով, ճռվողեցին զվարթ, պտտվեցին` դարձյալ եկան: Խոռոչների առջև կանգ է առնում, գրգռված հոտոտում, գլուխը բարձրացնում` խոյահարում-խրվում հողի մեջ, պատռելով գնում, դարձյալ դուրս գալիս` նայում ետադարձ, հազարավոր սնկեր գետնի տակից հանում են իրենց նախշուն գլխիկները, ձգվում, բարձրանում, ողջունում Նրան, ինքը գոհացած փնչացնում, շարունակում է ճամփան… Մտավ արտը, հնձվորները բարձրացրին գերանդիները, պատիվ բռնած` ճամփա տվին, մեղվապահը փեթակից մեղր հանեց` քսեց վրան, ճանճերը հավաքվեցին, բզզացին խենթացած, տավարի հոտը կանգ առավ, բառաչեց կարոտով, ցուլը մռնչաց, ամորձիները պրկեց, սմբակը կատաղի խփեց հողին, կթվոր կանայք կաթը դույլերից բռերով հանեցին` թափեցին վրան, աքաղաղ մորթեցին` արյունով օծեցին մկանունքը, այգու մոտ խաղող քամեցին` ծորացրին մաշկին… Մտավ գյուղ` դարձավ սռնի` անիվ պտտեց վրան, ախխ, ախխ, ախխ` ճռռաց անիվը, ծավալվեց, պտտվող վիթխարի ստվերը տարածեց, աստղափոշի խառնեց երկնքում: Մտավ մարագ` դարձավ խնոցի` գնաց-եկավ` յուղ հանեց կաթից, դարձավ սանդ` խփեց պատերին` մշրեց-աղաց, մտավ տաշտը` խմորը խառնեց-հունցեց` իջավ թոնիրը, տաք հացը վրան` դուրս եկավ, հարսանքատուն խուժեց, գլուխը վեր հանեց, նայեց, հարսը սրսփաց` փարվեց փեսային, հարսանքավորները գինի թափեցին վրան, գլխին ծաղկեպսակ դրին, պարեցին-երգեցին` ճամփու դրին, գյուղից ելավ` բարձրացավ սարը, շնահաչը լռեց, գայլերը որսը թողին` փախան մութ թավուտը, քարափի խոյերը խենթացան` թխկոցով խոյահարեցին իրար: Ամրոցի մոտով անցավ` փշաքաղվեց` դարձավ գուրզ, նիզակ, բաբան, զարկեց-ավերեց փականք ու դարպաս, նետաձիգ հսկան տեսավ` ուրախ ողջունեց, ձեռքը մոտ բերեց, հպեց, ուժ առավ` լարեց ահռելի աղեղը, ճերմակ ձիուն հեծնած քաջը թուրը քաշեց` հրարձակ սլացավ թշնամու վրա, ինքը խոյացավ` դարձավ կայծակ, որոտաց` խփեց ծեր կաղնուն, զառիթափով քարեր գլորեց, սրընթաց իջավ, շաչելով մտավ ծովը, դարձավ շնաձուկ, ծովառյուծ, կետ, վիթխարի պոչը հանեց, զարկեց ջրերին, նավեր շուռ տվեց, ջարդեց, ավերեց, սուզանավ դարձավ` սուզվեց խորքը, մտավ նեղուցներ, խառնեց դարավոր տիղմը, կանգ առած ջրերին հոսք տվեց, սառույցներ հալեցրեց, բարձրացավ մակերես` շոգենավ դարձավ, մտավ նավահանգիստ, դուրս եկավ քաղաք, շատրվան ցայտեցրեց, լույսեր վառեց, բարձրացավ բեմ` փողեր փչեց, հարեց լարեր` տուտտի հնչեցրեց, պոչի վրա կանգնեց` պտտվեց խելացնոր պիրուետով, սրահ մտավ` դարձավ վրձին, մաստեխին, խառնեց ներկեր, գիպս, կավ, ներխուժեց կրկես` օպպա` եռագլուխ վիշապ է, երախներից կրակ գցեց, պոչը զարկեց մանեժին` թեփի մրրիկ բարձրացրեց, օպպա` դարձավ հրեղեն նժույգ, վարգեց շրջանով, օպպա` ամեհի առյուծ, ողորկ ծովափոկ, կոկորդիլոս, գետաձի, օպպա˜… Դուրս եկավ փողոց` դարձավ լիսեռ, մխոց, յուղը ճպճպացնելով գնաց-եկավ, հրապարակ մտավ, թրթուր դարձած` ասֆալտը քերեց, հրանոթ դարձավ, փողը ետառաջ արեց` հրթիռ շպրտեց, պատռեց երկինքը, պայթեց, վիթխարի սունկի պես իջավ երկրի վրա…
«Ախխխ...» ` մարում էր ննջարանում…
Տղան ուշքի էր գալիս, դռան արանքով դարձյալ նայում… Հայրը խռմփացնում էր` բերանքսիվեր մեկնված, մայրը ոտքը վրայով տարել` մահճակալի այն կողմում կախել էր, ամուսնու թևատակին կծկվել, քնել էր` երանության ժպիտը դեմքին: Տղայի հայացքը մոր ազդրի ողորկ մերկությամբ վախվորած սահեց` գտավ… Ահա Նա, գոհ ու գոռոզ, դեռևս` ցից… Հացի դանակը սեղանից առած` ուզում էր մտնի, բռնի` գլխատի, կտրի, կտոր-կտոր անի… Դանակն օձ դարձած գալարվում` ձեռքից սահում էր, ընկնում-քաշվում պատի տակ: Տղան դուրս էր գալիս, ծանր մուրճն առնում` սեպ էր խփում գերանի մեջ, կացինն առնում` կոտորում էր փայտը, գլուխն առնում ափերի մեջ` ուզում էր խփել քարերին…
Շաբաթներ, ամիսներ, տարիներ…
Հայրը, թվում էր` քնած է, ուր որ է կհնչեցնի զզվելի խռմփոցը, խեղդվելով կհազա, կնստի դագաղի մեջ, ապշացած աչքերը կտրորի` կփնտրի կնոջը: Ջահել ժամանակների կոստյումը մեծ էր վրան` ծալքեր էր տվել, սակայն մեկ է` Նրան թաքցնել անկարող էր, Նա լպիրշորեն ուրվագծվում էր տաբատի տակից, ու շարժվում էր, մի փողքից մյուսն էր տեղափոխվում, մի քիչ մնում` ետ էր գալիս: «Մեռած չի, - մտածում էր տղան, - դե հա, հո չէ՞ր մեռնելու, Նա ո՞նց կմեռնի...»: Երբ դագաղը պտտեցին տան մեջ` հանեցին դուրս, կամքին հակառակ` արցունքն առատորեն թափվեց աչքերից, մայրը տեսավ որդու արցունքը, ժպտաց, տղան արցունքը սրբեց, որ լավ տեսնի մորը, մոտեցավ, որ գրկի, բայց մայրը ծռվեց-ծռմռվեց` դուրս սահեց գրկից, այլայլված բարձրացավ, սահեց մշուշի պես` դուրս ելավ` գնաց նրա ետևից…
 

Այստեղ քեզ չեն սիրում

Երբ ամռան տապին հանկարծ ցուրտ զգացիր` Նա մոտ է, սահմռկեցնելու չափ մոտ: Զգո՛ն եղիր:

Եթե ձմեռվա սառնամանիքին շոգեցիր հանկարծ` Նա ճամփին է, ուր որ է կգա: Պատրաստվի՛ր:

ՆԱ:

Նա հյուսում է կամ հյուսել է արդեն իր ծուղակ-սարդոստայնը: Նրա մանրալիք տաք-ցուրտ շունչն այստեղ է, չէ, այնտեղ, քիչ հեռու, չէ-չէ, արդեն շատ մոտիկ, ահա, խփում է ծոծրակիդ, դեքիդ է խփում` այրելով սթափությունդ, պրկելով մկան ու նյարդ, ճկելով տարածությունը ձեր միջև: «Նա ուղարկված է», - շշնջում են այրվող գիտակցությանդ վերջին բջիջներն ու ածխանում նույն պահին: Ուղարկվա՞ծ է... Այո, Նա ուղարկված է, ուղարկված է, որ...

Որ կենդանացնի:

Որ թարմ արյուն մղի թմրած-կնճռված անոթներիդ մեջ:

Որ ոտքի հանի, կանգնեցնի, ուղղի ողնաշարդ ծուռումուռ:

Որ ստիպի վազել լուսաբացին, թաց խոտերի մեջ:

Որ կյանք տա ու (զգոն եղի՛ր) ...

ու նորից խլի:

Որ ամեն ինչ տալով` չտա ոչինչ:

Որ տա ամեն ինչ, բայց խլի՛ առավել:

Որ, անտարբեր, հրի-գցի ջրափոսը նույն:

Որ բաց թողնի արյունդ ցեխաջրի մեջ:

Որ սպանի...

Ուստի զգույշ եղիր: Պատրա՛ստ: Դե՛հ, փախի՛ր:

Բայց փախչե՞մ որ...

Փախի՛ր, արա՛գ, հարցուփորձը թող: Փախի՛ր, դե՛...

Փախչում ես` չորեքթաթ. շուն, որի հիշողությունը ծեծ ու սարսափով է խցված: Փախչում ես ու մտածում` իսկ երբ հասնի` ի՞նչ եմ անելու... Ինչպե՞ս բացատրեմ, որ իրենից առաջ եմ ընկած ոչ իմ մեղքով, որ մորթիս տեղ-տեղ թափված է արդեն, որ ուրիշների մեջ փնտրեցի` իբրև անտեղյակ, թե ժամն ու տեղը չէ: Շտապեցի, խառնեցի, շփոթեցի, կորցրեցի: Պարզապես ապրեցի: Իսկ հիմա ժամն է (ժա՞մն է...), հիմա եկել է (եկե՞լ...), ահա: Դե պատասխան տուր, դե կանգնիր` հայելուն մեջքդ դարձրած ու փորձիր շրջվել ակնաբաց, ու տեսնել, տեսնել... Ոչ, մի՛ տես, չէ՞ որ կա՛ չտեսնելու տարբերակ: Կա փակ աչքերի տարբերակ: Այո, փակիր աչքերդ, պոկիր-խլիր նրան` ժամանակին անհաշվետու, և տա՛ր, տա՛ր, տա՛ր...

Բե՛ր, բե՛ր նրան, բե՛ր այստեղ, այս ավազների վրա, այս մանրալյակ լճակի եզերքը, քշիր հեռու այստեղից մարդ ու կենդանի (այս մրջնին նույնպես), հեռու, հեռու, հարյուր պարսեկ հեռու այստեղից, թող ոչ մի շոշափուկ չդարանի մոտերքում, քոնն է այս լիճը, քոնն է սիրով ներծծված տաք ավազը, քոնն է արևահամ մարմինն առողջ ու ջահել, դիր գլուխդ կրծքին ու... կարող ես ավարտվել: Ինչու՞ ոչ: Սրանից լավ տեղ ավարտի համար չկա, հաստատ: Սակայն սթափվի՛ր, սթափվի՛ր, որովհետև ու՞ր է, ո՞վ կտա...

Նա՞...

Նա մոտ չի թողնի` ձագին պաշտպանող էգ գայլի կատաղությամբ:

Նա անգութ է, դաժան, ինչպես որս չգտնող կատվառյուծ:

Նա խորամանկ աղվես է, կտանի ջրափ` ծարավ ետ կբերի:

Նա մի քիչ ջուր կթողնի իր ոտնահետքերում, որ լակես ագահ:

Նա կոբրայի պես կնետի թույնը, թույնահաս տարածք կրճատելուն պես:

Նա մրջնակերի իր լեզվի վրա կհավաքի մարմինդ կաթվածահար, անկամ:

Նա հովազի ժանիք կխրի կոկորդդ, հենց համբույր հուսաս:

Նա...

Կատարիր քայլդ վերջապես, քանի չի ընկել փոքրիկ դրոշը ժամացույցի:

Կատարե՞մ, հիմա՞... Լավ, կատարեմ: Ահա: Ի՞նչ եղավ... Մա՞տ...

Պարտվեցիր, պարոն:

Պարտվեցի՞: Գուցե: Սակայն հանձնվել չեմ ուզում: Պարզապես կիջնեմ խաղատախտակից, սա էլ տարբերակ է:

Խաղատախտակից դուրս` թաքուն խորշեր ու նրբանցքներ ունեմ, որոնց սայթաքուն հատակով կքայլեմ` լուսնով երկարած ստվերս առաջ գցած, կծխեմ ճմրթված սիգարեթը` տանիքի կաթոցից ձեռնափով ծածկած. բորբոքվող կրակը թեթև կայրի մաշկը ձեռնափիս- աղոտ հուշեր արևոտ լճափից, ուր թողեցի քեզ ինչ-որ ժամանակներում` համոզված, թե չկա վերջ, թե անսպառ են ավազները` սիրով ներծծված: Հիմա զուգահեռ եմ տանում: Բայց տեղ չի հասնում դողդոջուն գիծը, գիծն առաջ գնալ չի կամենում. չգնա՛ս: Չգնա՛ս: Կա՛նգ առ, ծեր սատանա, դեռ կարող ես գողանալ մի քիչ ժամանակ` թիկնոցիդ տակից հեգնանք նետելու աշխարհի դեմքին: Դու դեռ ունես ժամանակ` դռան նեղլիկ արանքով տեսնելու աստիճաններն արագ հաշվող սիրունիկ ոտքերը` վեր, վեր, էլի վեր... Հը՞, կյանքդ կտա՞ս: Բայց կտա՞ս որ, թե՞ ուզում ես դեռ մի քիչ էլ քարշ տալ ցեխերի միջով, ասֆալտին թողնելով մարմնիդ քսուքը: Մի քիչ էլ քարշ տաս, ապա պառկես այստեղ, այս թաց նստարանին, նայես ամպերին լուսնի ուղղությամբ ու սպասես, սպասես...

Շատ բան չէիր ուզելու. գլուխդ դնես փորիկի տաք փղոսկրին ու այդպես մնաս անշարժ, ապա վերջանաս, սպառվես, ներքաշվես ու գնաս այնտեղ, որտեղից եկար, որ էլ երբեք չդառնաս ետ, որովհետև...

Որովհետև քեզ այստեղ չեն սիրում:

 

Վարուժան Այվազյան / ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ՃՆՃՂԿԱՆՆ, ՈՐ ԱՎԵԼԻ ՔԱՆ ԵՐԵՔ ԱՆԳԱՄ ԿԱՆԳՆԵՑ ՏԻՐՈՋ ԱՋ ՁԵՌՔԻՆ

14.08.2014 22:25


Վարուժան Այվազյան


հայ արձակագիր, ՀԳՄ անդամ, «Գարուն» գրական-գեղարվեստական ամսագրի գլխավոր խմբագիր (2002-ից) ։

Ծնվել է 1958 թվականի մայիսի 29-ին, Վրաստանի Հանրապետության Ծալկայի շրջանի Այազմա գյուղում։ 1985 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը։ 1985-87 թվականներին աշխատել է «Պիոներ» ամսագրի խմբագրությունում։ 1987 թվականից աշխատել է «Գարուն» ամսագրի խմբագրությունում. սկզբում` գրական աշխատող, 1991 թվականից` պատասխանատու քարտուղար, 1993 թվականից` գլխավոր խմբագրի տեղակալ, 2002 թվականից` գլխավոր խմբագիր։ Միաժամանակ, 1993 թվականից «Գարուն» ամսագրին կից «Ապոլոն» հրատարակչության գլխավոր խմբագիր։

Առաջին ժողովածուն` «Հին ահ» -ը, լույս է տեսել 1991 թվականին, երկրորդը` «Ճանճի ամիսը» ժողովածուն է։

«Համեմատական կենսագրությունները» երկրորդ վեպն է (պետական պատվերով տպագրվել է 2004 թվականին, իսկ 2008 թվականին` վերահրատարակվել է երկրորդ` վերամշակված տարբերակով) ։

Տպագրության պատրաստ «Պատմություն Մեծն Կովկասի» վեպը արժանացել է Համաշխարհային հայկական կոնգրեսի, Ռուսաստանի հայերի միության և Հայաստանի գրողների միության կողմից 2008 թվականին հայտարարված «Հայը 21-րդ դարասկզբին» գրական մրցանակաբաշխության հատուկ մրցանակին, որտեղ ներկայացվում են անտիպ վեպեր։

2003 թվականին տպագրվել է «Առավոտ պայծառ, զվարթ ծիրանի» մանկապատանեկան պատմվածքների ժողովածուն, 2009 թվականին` «Պատմություն ճնճղկանն, որ ավելի քան երեք անգամ կանգնեց Տիրոջ աջ ձեռքին» ժողովածուն ԱՄՆ-ում և Երևանում։

Հարցազրույցներ և էսսեներ է տպագրել ժամանակի մամուլում, որոնք այնուհետև տպագրվել են նաև առանձին ժողովածուով` «Անխարիսխ և անհենարան` երկրագնդի նման», 2004 թվականին։


 

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ՃՆՃՂԿԱՆՆ, ՈՐ ԱՎԵԼԻ ՔԱՆ

ԵՐԵՔ ԱՆԳԱՄ ԿԱՆԳՆԵՑ ՏԻՐՈՋ ԱՋ ՁԵՌՔԻՆ

(Կինոսցենար)

 

Տեսարան առաջին

 

11-12 հոգի են՝ հին, անորոշ աստվածների հավատացյալ, որոշ հարցերի դեպքում՝ փիլիսոփա-ճգնակյաց, միմյանց ոչ մտերմությունից՝ լռակյաց, տարբեր օրերի հավաքված` այդ ընթացքը քայլելիս, դրանից ինքնուրույն, փակ, առանձին որոնողներ, ասես պատահական, հատիկ-հատիկ հավաքվել են սոսկ բնազդով՝ մենությունից փախածներ՝ ասես ապրել չեն կարողանում, հենվում են ամեն մեկը իր իմացության, նախկինում կամ տեսիլքով տեսածի վրա.– ամեն մեկի ուղեցույցը երբևէ իր տեսածն է, թեև արդեն խումբ են, առանձին-առանձին չեն:

Հրեական կիսաանապատային տափաստանի ցերեկային շոգ է. ասես ջրում լինեն՝ օդն ամեն կողմից խաշում է: Իրար հետ երեք-չորս գիշերվա ցուրտ են անցկացրել լուռ, խոսքով անգամ չտաքացնելով միմյանց. այդքանով են իրար ծանոթ: Հիմա արևն ուղղակի բեռի նման ծանրացել-կեղեքում է թանձր շորերով ծածկված մարմինները: Քայլում են: Չորս-հինգ կին կան խմբում, հագնված գունավոր, հնամաշ քիտոններ, երբեմն տարօրինակ զգեստներով՝ ասես կարկատանված: Տղամարդիկ ուսերին մորթիներ ունեն, կապույտ բրդից թեթև փոշոտ, իսկ սպիտակից ծխագույն զգեստներ. կիսաբաց կրծքերով են, զգեստները՝ հնամաշ, ոչ կեղտոտ: Քայլում են ըստ ամեն մեկն իր երևակայության, պահի կարիքի: Կանանց զգեստները մերկություն չեն ծածկում, կան ինչպես մաշվել են, – դրանից է կռահելի, որ երկու-երեք տարի այդ նույնն են հագել: Բայց դա չնկատելու պես է. խնդիրը որոնելու թափառելն է, որովհետև որոնվածը ինքը պիտի հայտնվի: Նրանց այդ տեսքի իմաստն այն է, որ շատ-շատ են որոնել, աշխարհից աշխարհ, արդեն համարյա հուսահատվում են: Լերկ, տեղ-տեղ կոր՝ գիշերային թեթև քամիով հարթեցված ավազե ցածրիկ բլրաշարքերով շեկ-կապտավուն հորիզոնում հետիոտն-թափառաշրջիկի մոլորուն քայլով, հայտնվող -անցնողները հենց հեռվից էլ նույն գնացքով անցնում են՝ չնկատելով խումբը. ասես լռությունից քամելով որոնվածի հույսը, որ թարմացնում է իրենց: Անորոշ, աննպատակ՝ նրանք իրենց գնալիք տեղը գիտեն. եթե տեսանելի էին, այդ հաստատ իմացումից էր:

ԿԱՆԱՆՑԻՑ ՄԵԿԸ – ԿԱՐևՈՐ ՉԷ՝ ՈՎ ԱՍԱՑ.– Հանկարծ մտածեցի՝ ովքե՞ր ենք. թեկուզ հենց որոնումով իրար չենք ճանաչում, ճանաչածներս առհասարակ մարդն է:

ՄԵԿ ՈՒՐԻՇԸ – ԿՐԿԻՆ ԿԱՐԵՎՈՐ ՉԷ ՈՎ.– Իսկ ո՞վ գիտի, երբ մարդուն իմացող ոչ ոք չկա. երևի հենց մարդուն իմանալու վախից է. ահա՝ ո՞ւր ենք գնում: Մարդ պիտի նախապես իմանա, իսկ ո՞վ գիտի՝ արդեն անդադար որդն էլ է հայտնվել, թերևս սոված՝ ահա մեզ է ուտում ներսից՝ ինչպես անցյալ գիշերվա ծանրությունից ավազն էր ղրճտում մի կնոջ ու մեկի տակ:

ՀՌՈՄԵԱՑՈՒ ՊԵՍ ՍԱՓՐԱԾ ԴԵՄՔՈՎ ՄՈՏ ՀԻՍՈՒՆԱՄՅԱ ՄԵԿԸ.– Լավ էլ իմացար, որ գիշերն այդքան ծանր չի լինում. երկու մարդու ծանրությունից է ավազը ղրճտում: 
Հայացքներն այնքան էին սևեռուն-հետաքնին, որ կարծում էին՝ միմյանց հուշերն անգամ գիտեն, նաև՝ որ այդքան իրար նման են:

ՓՈՔՐԱՄԱՐՄԻՆ ՀՐԵԱՆ (ասաց ջղային) .- Որովհետև` ոչինչ չունենալով, ծնվող նոր մեկի հույսն էին ուրիշ մարմնի տալիս: Այդպես է` ամենավերջին հույսն էլ կյանքին:

ՊԱՏԱՍԽԱՆԵԼՈՒ ՊԵՍ ՓԱՐԹԱՄ ԿԻՆՆ ԱՍԱՑ.– Իսկ ճահիճնե՞րը, որ ոտքի շարժից թպրտացող օդով էլ չեն չորանում, – բայց մենք ճահիճներով է՛լ անցանք:

ԿԱՆԱՆՑԻՑ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՆ ԱՍԱՑ ՄՐԹՄՐԹԱԼՈՎ.– Ճահիճներով պիտի անցած լինեինք, որ գիշերվա ղրճտոցը չլսվեր. ինչ էլ եռանդուն էին, թե չէ ի՞նչ մնաց, որ ավազի տակով էլ չթափառեինք, բոլոր կողմերից տեսնող որդի պես:

ԿԱՐՄԻՐ ԴԵՄՔՈՎ, ԴԵՄՔԻ ՄԱԶԸ ԽՈԶԱՆԻ ՊԵՍ ՄԱՐԴԸ ՋՂԱՅԻՆ ԱՍԱՑ.– Աստված ենք որոնում. չե՞ս տեսնում, թե՞ մոռացել ես: Բայց ոչ հին, կյանքից ձանձրացած մի աստված:

ԱՄԵՆ ԻՆՉԻՑ ԴԺԳՈՀ ՄԵԿԸ, ՈՐ ԳՈՐԾՈՎ ԽԵՂԿԱՏԱԿ Է (տնազ անելու պես սկզբում, հետո` լուրջ) – Գիշերն այդքան ծանր չի լինում. երկու մարդու ծանրությունից է ավազը ղրճտում: Երկու մարդով մեկի կշիռը:

ԿԱՆԱՆՑ ԽՄԲԻՑ ԱՆՈՐՈՇ ՁԱՅՆՈՎ ՄԵԿՆ ԱՍԱՑ.– Մարդ չանցած ճամփաներն են տանում Աստծուն. կարևորը՝ երկնքով չէ, գետնով է ճամփան (հուզմունքից հազում է):

ԽԵՂԿԱՏԱԿԸ. – Աստված ենք որոնում, թե՞ մոռացել ես. թեև Աստված մեզ նման թափառաշրջիկ չէ, որ մի թփի տակ հանդիպենք:

Երկնքի անճանապարհ, բորբոքուն կապույտը, որ եզրերում մշուշվում է շոգից:

Թափառական-պատահական մի ճնճղուկ անցավ. ետ եկավ, թրթռացնելով ծխագույն-գորշ թևերը՝ ասես թե որոներ, խուսափելով մոտակա ձիթենիների խմբից՝ որ շոգից երևում էին ինչպես ապակու ետևից. ամբոխ ճեղքելու նման վճռական կանգնեց ցորնագույն դեմքով, վտիտ մորուքով երիտասարդի աջ ձեռքին:

Ընթացքում, ճնճղուկի կանգնելուն ուղեկից ՊԱՏԱՆԻՆ ասաց ուրախանալով.– Բայց ամբողջ գիշեր ավազն էր մի կնոջ ու տղամարդու տակ ղրճտում: – Հետո ժպտում է ասես անսպառ: Ավազը երեսանց դեղին էր, տակը՝ օդի հին խոնավությունից թեթև թռչնագույն. եթե ավազի երեսը չլիներ, թռչունն ու գետինը չէին տարբերվի:

ԿԱՐՄԻՐ ԴԵՄՔՈՎ, ԴԵՄՔԻ ՄԱԶԸ ԽՈԶԱՆԻ ՊԵՍ ՄԱՐԴՆ ԱՍԱՑ.– Գիշերվա ցրտից մնացած զով կլինի. այս ծառերի միջով անցնենք՝ գոնե մինչև շոգը կոտրվի:

Ասես շրջակայքը բռնած՝ թռչունի հուշող-անհանգիստ ծլվլոցն է: Հատկապես նրան են լսում՝ ասես թարմանալով շոգից. ծլվլալով՝ թռչունը բարձրանում-իջնում էր. ձայնն էր անընդհատ փոխվում՝ մոտիկ-հեռու. աշխարհի օդում միայն նրա ձայնն է:

Ծանր մորուքով, ՀԱՍՏ ՏՂԱՄԱՐԴՆ ասաց. – Տեսա՞ր, որ դու չես որոշում: – Լուռ ժպտում է (հանդարտ է օրվա խաղաղության պես):

ԽԵՂԿԱՏԱԿԸ. – Բայց, իհարկե, դու չես որոշում. Աստված հենց նրա համար է, որ որոշի. ինքը որոշի, հենց քեզանով, որ թվա, թե դու ես որոշել: Մի տեղ ունե՞ս, որտեղից գիտես, որ դու ես որոշել: Երևի այդտեղից է Աստծո և մարդու սահմանը (լուրջ է խոսում, առանց տնազի. հիմա` ժպտալով) . Դու ո՞րտեղից չկաս, իսկ Աստված ո՞րտեղից կա, որ մոլորվել ես: Մոլորվե՞լ ես (արդեն ծիծաղում է) – Որովհետև անծայրության ճամփան Աստված որոնել չէ:

ԿԱՆԱՆՑԻՑ ԱՂՄԿԵԼՈՎ ԱՍԱՑԻՆ ՀԱՊՇՏԱՊ. – Ճնճղուկը ո՞րտեղ կանգնեց, ճնճղուկը ո՞րտեղ կանգնեց, - քննախույզ որոնում են օդում, ծառերի ճյուղերին, կարմիր ավազի վրա: – Ախր միայն նա կիմանա Աստծուն, աչքից նրան չկորցնենք. միայն հողի միջով չի կարող անցնել (կանացի ձայներ են. կցկտուր, հապճեպ, միմյանց ընդհատելով):

ՏՂԱՄԱՐԴԿԱՆՑԻՑ երկու-երեք հոգի քրթմնջացին (հրեան, հռոմեացու դեմքով մարդը, գլուխը խուզած ծերունին) . միասին կամ զուգահեռ. – Նրան էլ է զովը ձգում: Բայց ո՞րտեղից հայտնվեց. Աստծո աջի վրա են բոլոր մարդիկ, որ կարծում են՝ գետին է: Միայն մահն է գետնով ու ջրով անցնում, որ ոտքերն էլ չեն թրջվում:

(Դանդաղ նստոտելով ծառարմատներին, լուսնալույսի գույնի մոխրե գետնին՝ ծանր գալուստից շունչ են քաշում. թույլ, խեղդող հևոցներ են, որ միմյանց ուշադրություն են քաշում իրենց վրա):

ՀՌՈՄԵԱՑՈՒ ՏԵՍՔՈՎ ՄԱՐԴՆ ԱՍԱՑ. – Վերևով հենվելու տեղ չկա, որ մահ անցնի (մի քանիսը ցածր հազում են): Միայն գիշերն է անցնում ցրտին հենված, անմահության հույսով խաբելով. հողի տակ անմահության հույս չկա՞:

ՓԱՐԹԱՄ, ՎՏԻՏ ԴԵՄՔՈՎ ԿԻՆՆ ՀԵՎԱՍՊԱՌ, ԱՆՀԱՄԲԵՐ ԱՍԱՑ. – Գուցեև նշաններ ենք, որ միտք են ասում. բառերի պես առանձին ենք, միայնակ, – ո՞վ իմանա՝ ինչ ենք ասում միասին, որովհետև առանձին-առանձին մեր ասածը չգիտենք, դրա համար էլ Աստծուն ենք որոնում, որ մեզ ասելիք դարձնի: – Ասաց համարձակ, հատու, վճռական (տատանվելով ասես հիշողությունից, որովհետև բոլոր խոսածները հիշում էր):

(Չգիտես որտեղի թափառումից գալով ճնճղուկը նորից եկավ, իջավ երիտասարդի աջ ձեռքին. կորած-հայտնված ճնճղուկի ետևից դիտմամբ տագնապով վազելով) ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԿԻՆՆ ԱՍԱՑ. – Այս թշվառության, պանդխտության մեջ խոսքն այստեղ խենթություն է, - սակայն մեկը վեր է կասկածից, որովհետև նախ իրականությունն է տեսնում նրան:

ԽԵՂԿԱՏԱԿԸ (արդեն լուրջ, հումորիկ երանգով) . – Ո՞վ է այն մարդը, որ վեր է կասկածից. ինչպե՞ս կարող է մեկը կասկածից վեր լինել, բայց չէ՞ որ այս անծայրությունից բացի, կասկածն է մեզ հավասարեցնում, - թե՞, գուցե թաքուն, արդեն տարբերակում է. (տնազելով) մեկը վե~ր է կասկածից:

(Կապույտից դողդողացող՝ քարացած հսկա ալիքների տեսքով, հեռու լեռներն ասես երկինքն էին պատառոտում. շոգը յուղ խառնած ջրի տեսքով էր նստած):

ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃ, ՀԱՍՏ ՏՂԱՄԱՐԴՆ ԱՍԱՑ. – Բայց երկնքի թռչունները սերունդներ ունեն. ո՞ւր են մեր սերունդները, որ չեն երևում երկրի երեսին. ես տղայիս թաղումից փախա, որովհետև բաց աչքով չես կարող հողի անծայրությանը նայել՝ սառը, անշարժ, հավերժական: Հողն այն երկրում սպիտակ է: (Լուռ, ցածր հեկեկում է) Ոչ մի մեռել չի համբերի այդ անընդհատ սպիտակին:

(Հողը դեռ ծխագույն էր. կաթնասերի նման օդի վրա ստվերը երևում է):

Ճնճղուկը մի պահ թռել, կրկին էր նստել. հիմա երիտասարդը ձեռքերը ծնկներին էր հենել արմունկներից. աջը այդուհանդերձ օդում էր, բաց – բութ մատին կանգնած, աջ ու ձախ էր նայում. ՁԳՁԳՈՒՆ, ԿԱՅՏԱՌ ԱՍԱՑ.

– Խավարն ավելի է կոշտ, քան լույսը. խոսքի մտերմության չափ են երևալի, ոչ միայն աչքով:

(Ավազի վրա փոխված արևի ստվերագույնից հասկացան, որ կեսօրն է շարժվել. մի իշավոր սիլուետ հորիզոնում գտած գաճաճ ձիթենուն էր մոտենում, բայց չհավանեց: Նստածները փոքրիկ ճյուղերով հողն էին փորփրում. անցյալն ասես հիմա լիներ, թռչնագույն տակի հողը թացոտ կար, բայց օրը դանդաղ հոսում էր): ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃԸ կողքին նստած հռոմեացու դեմքով մարդուն բան էր պատմում. մի պատառիկ լսվեց. ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃՆ Է.

– Անծայրության հիվանդ էր. շարունակ որևէ տեղ էր ուզում՝ ինքն էլ չգիտեր որտեղ: Դրանից մեռավ. մի գիշերում դեմքը կապտեց: Երևի անծայրության կարոտից էր (կրկին թույլ հեկեկում է): Իրականությո~ւնն է սպանում մարդուն (ողբում է, կրծքին, գլխին խփում` լացելով բարձրաձայն):

– Տեսնես այստեղով է՞լ է մարդ անցել, – քրթմնջալով ԱՍԱՑ ՊԱՏԱՆԻՆ: Մյուսները, ուրիշների կյանքին խառնվելու պահանջից պանիր, ձու, հաց էին ծամում: – Առանց երկյուղի մեկը, – շարունակեց պատանին: – Որ Աստծո դեմ էլ կըմբոստանա. ինչի՞ վրա ապրենք՝ մոխրի՞, ստվերի՞, թե՞ լույսի (համաձակ, ասես մերկ նայում է բոլորին, գիտակցելով հարցի անակնկալը) . բայց ես կորցնելու բան չունեմ:

ՓԱՐԹԱՄ, ՎՏԻՏ ԴԵՄՔՈՎ ԿԻՆՆ ԱՍԱՑ ԽԻՍՏ. – Կյանքը միայն այդքանն ունի: (խիստ նայելով պատանուն) Սգի մեջ տղամարդն է սրբազան, ուրախության մեջ՝ կինը:

ՀՐԵԱՆԵՐԻ ԱՌԱՆՁԻՆ ԽՄԲԻՑ ՍԵՎ ՄՈՐՈՒՔՈՎ, ՃԵՐՄԱԿԱՄԱԶ ՄԵԿՆ ԱՍԱՑ ՏԱՏԱՄՍԵԼՈՎ. – Աբրահամն ինչի՞ վրա էր. դրա համար էլ մեղք չունեցավ, – որովհետև առանց կասկածի էր. ուտելիքը երկիրն է տալիս, ոչ Աստված, դրա համար էլ ամեն քայլի չի տալիս, որովհետև չենք գտնում:

ՑՈՐՆԱԳՈՒՅՆ ԴԵՄՔՈՎ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՆ ԱՍԱՑ. – Կյանքն ու մահը հայտնի են ուտելիքի պես, այս ճնճղուկը նրանց վրա չի ապրում, երբեմն հանգրվանում է: Դրա համար էլ ուտելիքը նրանց հետ չի չափվում՝ ինչպես երկուսի խոսելուց եկող մտերմությունը: Ամեն օր այդ մտերմությունն է մարդու հետ (ճակատն է սրբում):

(Բոլորը նրան էին նայում, լրջությունից վախեցած):

ԱՍԵՍ ՏԱԳՆԱՊԻՑ ՀԱՆԳՍՏԱՆԱԼՈՎ՝ ՎՏԻՏ ԴԵՄՔՈՎ ՓԱՐԹԱՄ ԿԻՆՆ ԱՍԱՑ. –Երկինքն է՞լ ես տեսել. (երկար ընդհատում) . այնտեղ չես կարող որոնել՝ ինչքան ուզում ես թափառիր, ոչինչ անծայրությամբ չի չափվում. եթե երկիրը հերիք չէ, որ Աստծուն հանդիպես. թեև, ահա, երկիրն է մարդունը, որ տեսնում է շարունակ:

(Ոմանք, որ փոքր-ինչ հեռու էին՝ մյուս ծառերի տակ, մոտեցան – պպզած նայում էին դեմքին՝ հայացքները քննախույզ. ագահորեն, ասես միանգամից հոգնած, ուսերին բեռի նման թափառումների մորթիները կուտակած: Թռչունը նորից էր թռել՝ այս որերորդ անգամ, ասես միայն նրա խոսելուց):

– Մի՞թե չգիտեք, որ ահա նա էլ է սիրո վրա ապրում, - ԱՍԱՑ՝ ցույց տալով մոտիկ, ասես խաղացկուն թափառող ճնճղուկին: – Չգիտե՞ք, որ սերը հողից պինդ գետին է, որովհետև ոչ ոք մեկ ուրիշին միայնակ չի պահպանում. սիրո մեջ ոչինչ չի կորչում, միայն մեծանում է: Ահա` մեկին միայնակ պետք է պահպանել մարդկանց մեջ: Մարդու անելիքը նախ մարդուն պահպանելն է. այդտեղից է սկսվում Սերը, որ ասում եք` չկա:

(Արդեն չգիտեին, թե երբվանից սկսեցին որոնել՝ պատառներով երևացող օրերը նույնն էին. անցյալ, որ նորից չի ապրվում: Ստվերում կծկված հովացողները նայում էին, իրենց հոգնած ծնկներին լսում: Կրկին՝ հուզմունքից, թե հոգնությունից ծանր էին շնչում. անտարբեր՝ քրտինքը դեմքներից ծորում, երբեմն դողացնում էր): ԱՍԱՑ.

– Այս է մարդու, թռչունի, կենդանու գետինը, որ կյանքից ու մահից առաջ էր ու կա. երկնքին նայեք, հետո` ջրին: Այդտեղից է սերը որոնվում. բոլորի համար չէ նախապես պատրաստի, դրանից էլ բոլորը չեն կարող գտնել, ինչպես առավոտը:

(Պպզած, լուռ լսողները բզեզի էին նման, իրենց սև շորերով): ԱՍԱՑԻՆ.

– Բայց մարդու հացը երկնքից է կախված՝ ուտելիս մարդունն է, ոչ Աստծունը, ինչպես կյանքը, որ մարդունն է, կամ՝ ինչպես մահը, որ բոլորն ունեն:

Զգեստներից ծանրերը ոտքերի տակ դրած, աղջկական կանաչավուն քիտոնով ՊԱՏԱՆԻՆ ԱՍԱՑ.

– Ձկան պես քրտնել եմ. բայց ամբողջ գիշեր թաքուն ղրճտում էր օրվա ավազը: Լռության տանջանքն է, որ ոչ ոք չի լսում, – նորից մաղձոտ ժպտաց (ասես այլևս հուսահատ է, սպառված):

– Դու նա չես, ով շոգում է, - ԱՍԱՑԻՆ ՔՄԾԻԾԱՂՈՂ ԿԱՆԱՆՑԻՑ. ՎՏԻՏ ԴԵՄՔՈՎ ՓԱՐԹԱՄ ԿԻՆՆ էր: –Ուրիշ մեկն ես, որ ինքն իրեն չի ճանաչում. ամայությունից էլ չես կարող քեզ ճանաչել, բայց՝ որոնիր, որոնիր, մի օր էլ քեզ կգտնես:

ՈՏՔԻ ԿԱՆԳՆԵԼՈՎ՝ ՄԻՆՉԵՎ ԱՉՔԵՐԸ ՄՈՐՈՒՔՈՎ, ՀԱՍՏ ՏՂԱՄԱՐԴՆ ԱՍԱՑ.– Սիրելը կին ցանկանալը չէ: Ես չէ, որ պիտի ասեմ, որովհետև կնոջն անգամ հայացքով հպվելիս՝ ցանկանում ես: Բայց դեռ սերը չէ այդ, – գերեզմանի ու կյանքի գիտելիքները այդ կնոջ համար են, ոչ սիրո. ժամանակ առաջ Մովսեսն էլ դա ասաց (հրեաներն գլխով արեցին. □Այդպես է, այդպես է□), ցանկանալը սկիզբն է սիրո՝ նա էլ է պտուղի պես հասունանում, մինչև վերջ էլ հողի վրա է, միայն մարդու հետ ու մարդու մեջ, – որովհետև միայն մարդը այդ սիրով մեծանալու հպարտանքն ունի, որ մինչև Աստված ինքն է իր կանգառը: Բա ինչի՞ համար է այս ողջ անծայրությամբ անցած ճանապարհդ, որ սիրելը չես կարողանում տեսնել:

ԳԼՈՒԽԸ ԽՈՒԶԱԾ ԾԵՐՈՒՆԻՆ (ասես արթնանալով, տխրադեմ) .– Բոլորս էլ խեղկատակ ենք (կտրուկ, գոռալու պես) – նույնը՝ հա՛ քայլում ենք. բայց աշխարհում կա՞ ճամփա, որտեղով մարդ չի անցել: Թեկուզ ծիծաղը՝ ամեն տեղից է անցնում, սիրո նման (ձայնը չորացավ, կտրվեց. հանկարծակի լացում էր, երեխայի պես, խոշոր արցունքներով): – Ես ի՞նչ իմանայի, որ այսքան ծանր է անծայրությունը, որ բերում (ցածր) ոչ թե որևէ վերջի է հասցնում, այլ հենց կյանքի պատին, որ մահն էլ չէ, բայց միայն մարդու մեջ է, իրականության նման:

Դեռ թռչունի ծլվլոցն էր նրանց ողողում.

Քիչ անց. ՊԱՏԱՆԻՆ՝ ՏՐՏՈՒՄ ԱՍԱՑ կատակային. – Ձկան պես քրտնել եմ, հենց ձկան (ինքն իրեն պատկերելով իբրև ձուկ) . երևի գիշերվա ղրճտոցից է (ժպտաց ու դեռ երկար ժպտում էր):

ԾԵՐՈՒՆԻՆ թույլ, մանրիկ հեկեկում է:

Կանայք ցածր քչփչում են. թերևս գիշերը պառկած անհայտ կնոջ ու տղամարդու մասին էր:

ԿՄԱԽՔԱՆՄԱՆ ԾԵՐՈՒՆԻՆ ԲԱՐՁՐԱՁԱՅՆ ԽՈՍԵՑ, որ բոլորը լսեն.

– Ապրածդ կյանքից մնացածը հավա՞տն է շատ, թե՞ անիմաստությունը:

ԽԵՂԿԱՏԱԿԸ (անլուրջ, ժպտալով ու ասելիքին տարակուսելով) .- Ոչ մեկը: Չգիտեմ` ում հավատամ, և չգիտեմ` ինչին չհավատալ. դրա համար էլ` անիմաստությունը, թե չէ` ոչ ոք չի կարող ասել, թե որին հավատալ, որովհետև չկան, - խեղկատակի պե՞ս եմ մտածում, թե՞ ձեր լրջությունն եմ ավերում: (Գլուխկոնծի է տալիս, անիմաստ հռհռում, բայց միշտ ժպտալով):

Արդեն մանր քարերի ստվերներն էին երևալի: Ծերունին հանկարծ ու երկար՝ հազալու պես քռքռալով ծիծաղեց. ասես նոր էր արթնացել՝ հայացքը աշխույժ էր, կայտառ:

Ասես հանկարծակի ոգևորվելով, ՏԽՐԱԴԵՄ ԾԵՐՈՒՆԻՆ թատերական ձայնով ասաց. – Նրանք վաղուց գնացին. մի օր հավատում էին, մի օր անհավատ էին: Չգիտեին ո՛ր օրերը ջոկել. հավատալո՞ւ օրերը, թե՞ անիմաստության օրերը: Բայց տեսան, որ օրը կեսօրից է նշան առնում, իսկ կյանքը հավասարակշռելու համար իրերին էին հավատում, որ որոշ ժամանակ փոխարինում են մարդկանց: Երբեմն լսում էին Աստծո ձայնը՝ բայց ես շարունակ ստեղծում եմ: Ահա՝ ո՞ւր են մարդիկ, որ իրերն այսքան շատ են: Քարակոփ մեծ կրկեսում ես հարցրի այսպես, կատակի նման, բայց բոլորը գնացին, հետո իրար հրմշտելով կորա՜ն` ինչպես հենց իրականություն:

(ԾԵՐՈՒՆԻՆ ԾԻԾԱՂՈՒՄ Է. կանայք էին ահաբեկված նրան նայում): – Այդ սերը բաժանվո՞ւմ է, որ բոլորն էլ ունենան, - ասաց ծիծաղի միջից. (լռությունից սկսեց առյուծի մռնչոց կաթել. շփոթվեցին տագնապալի: Ստվերն օդից իջել, արդեն գետնին էր. չգիտես ինչի ստվերներ էին, որովհետև տեղանքը ոչ ժայռ ուներ, ոչ էլ մեծ ծառ): – Ամեն մեկը իրենը կուզենա, բայց՝ քիչ կամ շատ չպիտի լինի, թե չէ պատերազմներում իրար կվերացնեն (ծիծաղում է բարձր, բեկոր-բեկոր նյարդային):

Բոլորն էին թմբիրից արթնացել. աշխույժ, կենդանի իրար են նայում, մերթընդմերթ թաքուն ծիծաղում, փսփսում: Առյուծի ձայնն անցել էր:

ՊԱՏԱՆԻՆ. – Այս երկար օրն էլ կրկին չի ավարտվում (ժպտում է, ծիծաղը զսպելու համար): – Բայց մի տեղի մոտեցել ենք, օտար կնոջ հոտ եմ առնում:

Կանայք թույլ ժպտում են. Նախ կռահելով, հետո՝ լսելով:

ԾԵՐՈՒՆԻՆ (նրա թեթև ձայնը հնչում ու տարածվում է չգիտես որտեղից: Հևասպառ խոսում է. աչքերն ակնապիճներում ոստոստում են, այլևս չի ծիծաղում, թվում է՝ անիմաստ բառեր է ասում արագ-արագ) .

– Արեգակը գալիս, ավարտվում է, խոշոր քարերի, ժայռերի ստվերներն են, հին գույներից զրկվում՝ նոր են ստվեր դառնում: Ջուրը ստվերի՞ց է հոսում՝ դրա համար էլ չի երևում: Թե՞ արևից, որ ձայն ունեն: Մարդիկ մենությունից են խոսում իրերի հետ: Կռվարարներն ասում են՝ ոչ, երազից է, մենավոր երազից, առանց իրերի. երազում ոչ մի իր չի երևում: Ծաղկուն դաշտով անցնելիս երեք օր խոտ կերանք: Զինվորներ են գալիս հներից: Մեռյալների հավատից է, որ ոչ ոք չի մեռնում: Կարմիր մշուշը հեռո՜ւ-հեռվում է: Բայց սարն ինչպե՞ս անցանք՝ իրար հետ էինք, որ ասում էինք՝ բլուր է: Ինչի՞ վրա է ապրում, որ մարդու հետ սարն էլ կա, խոտն էլ: Ձյուն չի գալիս՝ ձյուն կերե՞լ ենք, մոռացա …

ՀՌՈՄԵԱՑՈՒ ԴԵՄՔՈՎ ՏՂԱՄԱՐԴԸ. անկարծիք. – Խելքը ե՛րբ կորցրեց. առավոտից խելացի էր խոսում. երևի ամայությունից է: Օրինակ` պարզ չէ՞, որ այլևս չենք դառնա այն տեղերով, որտեղից անցանք:

ԿՄԱԽՔԻ ՊԵՍ ՆԻՀԱՐ ՄԱՐԴԸ. թանձր հոնքերով – Բա անիմաստությունը. թե չէ անապատ չափչփելով ո՞վ կհասներ ժամանակի անգոյության մտքին: Տարածության նման է, որ հա’ անցնում ես, և խաբուսիկ մի արդյունք կա, - ասես` չկա: Ավարտներում` միայն մահն է, որ կրկին հարց է` կա՞, թե՞ չկա:

ՑՈՐՆԱԳՈՒՅՆ ԴԵՄՔՈՎ ՔՉԱԽՈՍ ՄԱՐԴԸ դիտում էր, ուշադիր լսում: Ճնճղուկը աջ ձեռքին կանգնել, չի գնում. ասես մատների միջև թափառում է: Մի երկար, շեկ որդ է նրա կողմը սողում, բոյով մեկ կծկվելով–բացվել–երկարելով, տակը–կողքանց կարմիր ոտիկներն են երևում-փակվում: Թռչունին տեսավ, կանգնեց. շտապելուց գլորվեց՝ ջանալով շուռ գալ-ետ դառնալ:

Նրա ոտքերին մոտիկ չոքած երիտասարդ մի կին էր ինքնիրեն փսփսալով շշնջում. նկատելի է, որ հղի է: ԼՍԵԼԻ ԱՍՈՒՄ Է.

– Տեր, սերը, որ չի երևում, ինչպե՞ս կարող է հողի նման պինդ գետին լինել. բա ինչո՞ւ է կինը տակը պառկում, տղամարդը՝ վրան:

ԽԵՂԿԱՏԱԿԸ (շարունակ ժպտալով. անհոգ, անվիշտ) .- Ես ինչո՞ւ ձեզ միացա, որ նման բաների շուրջ եք խոսելու: Բայց ես ի՞նչ իմանամ, թե ինչու է կինւ տակը պառկում, տղամարդը` վրան. անապատի օձն էլ է այդպես պառկում. ո՞վ կարող է պատասխանել, որ ես պատասխանեմ: Ո’ւր ուզում եք գնացեք, որ մի Աստված գտնեք, աստվածները` շա~տ:

ԸՆԴՀԱՏԵԼՈՒ ՊԵՍ, ՄԵՋ ԸՆԿՆԵԼՈՎ. ԳԼՈՒԽԸ ԽՈՒԶԱԾ ԾԵՐՈՒՆԻՆ. – Ես անիմաստության պատմությունն էի ասում, հենց մեզ վրա, – օրերի, որ ապրեցինք: Ասածիս պես՝ ամեն ինչ առանձին է, որ իր պատասխանն ինքը ունի. փնտրիր, կգտնես (կռվարար) – Չփնտրելուս համար էլ են ասում, թե խելքը կորցրել է, ծեր է: Իսկ ո՞վ է որոնում, գոնե ծերունու գտածը ո՞վ է գտել, որ իմաստուն խոսի. որոնողները նախ իրենք իրենց են կորցնում:

Լուռ են. ծերունու խոսքից սասանված՝ ասես իրիկնադեմն արագացնելով են սպասում, որ ստվերով քայլեն

Լռությունից սպասելով՝ ԾԵՐՈՒՆԻՆ ԿՐԿԻՆ ԳՈՌԱՑ.

– Ոչ ոք էլ չի որոնում. այն, ինչ կա, աշխարհն արդեն լցրել է, այլ բանի լինելու տեղ չկա. շատը իրերն են, որ հենց մարդկանցից շատ են: Աստված հենց դա է ասում. եղածն ունեցեք, եղածն ապրեք, - դրանից է, որ կյանքն ու մահը այդքան շատ են մարդուն կշտացրել: Կնոջ հետ պառկածը ողջ իմաստությունը մի պահում էլ է գտնում: – Թե չէ՝ ամեն տեղ անհաշիվ կուռքեր են, ամցյալի արձաններ, հնությունից ու իրենք իրենցից ճկռած, որ մահից անդին էլ եղել են իմաստությունը որոնելու: Մարդուց շա՛տ են, շա՛տ. բայց՝ կյանքից քիչ:

ՄՆԱՑՅԱԼՆԵՐԻ ԼՈՒՌ ՍՊԱՍՈՒՄԻՑ ԱՍԱՑ ԿՐԿԻՆ ՋՂԱՅԻՆ. – Կյանքն ու մահը հերիք չե՞ն, որ սեր էլ եք ուզում: Դրանից չէ՞, որ կիսատ եք մեռնում, շարունակ կյանքին կառչելով: Որովհետև մահն էլ պիտի ձեր վրա տեսնեք, որ հավատաք. մեռնում եք անմահության հույսից չորանալով: Չկարողացաք գոնե յոթ օրն էլ ամայությանը դիմանալ: Դեռ սնունդ էլ ունեք, որ կիսում է այս անիմաստությունը:

ՏԱՐԻՔՈՎ ՄԻ ԿԻՆ ԿԱՆԱՆՑ ԽՄԲԻՑ (քարշ տալով մի մեծ մորթի. առանց ծերունուն նայելու՝ սևեռելով հայացքն ու, ասես, բառերը դեմքին) ԱՍԱՑ ՄԵՂՄ.

– Գիտեմ այդ սերը, որ նման է համբերությանը: Այս յոթ օրը առանց իմանալու դրանով էի սնվում, բայց՝ հիշողության մեջ է հիմա, նա, ում սիրում էի, հիմա չկա. եգիպտական գերության մեջ կորավ անանուն: Ոչ ոք չի կարող հիմա ինձ մխիթարել: Հողի տակի անհայտությունն ավելի խորունկ է, քան երկնքի անհայտությունը:

ԾԵՐՈՒՆԻՆ (լուրջ, անծիծաղ, առանց որևէ ծամածռության) ԱՍԱՑ. – Երևի գիտես: Եթե համբերությանը նմանեցնում ես՝ իսկապես գիտես: Դրանից է ծնվում սերը, որը տեսնելու համար ոչ ոք դեռ չի ապրել. համարձակությունն ավելի մեծ է, քան ուրիշ արարքի համար, թեև ես էլ չգիտեմ:

– Համբերությո՞ւնը, - դանդաղ, հատու ԱՍԱՑ ՏԱՐԻՔՈՎ ՀԱՍՏ ՏՂԱՄԱՐԴԸ (կողքի թեքվելով, եղած ստվերի չափով երկարելով): –Կյանքում, պարապ օրերին համբերելն ուրիշ է՝ երբ հենց կյանքին ես համբերում, ասես անիմաստ բզզոցով անցնում է ոչ մի տեղ: Անմիջապես մահվան սպասելու համբերելն ուրիշ: Կամ՝ մեկը, որ սպասել ու վերջին պահին ազատվել է թե՛ գլխատումից, թե՛ սպասումից, թե՛ թեկուզ երեք օր համբերելուց: Բայց աշխարհում կան. խելագար են: Ուժեղները՝ միշտ անորոշ մի աստծո հավատացյալ, որ չկարողանալով կյանքին ու իմաստությանը դիմանալ՝ կիսատ, կամ լրիվ ճգնավոր են դառնում հենց ապրելու համար. թե չէ ի՞նչ սեր, ո՞վ կարող է այդքանն անցնելուց հետո սիրել. ոչ ոք չի կարող անիմաստությանը հավատալ, որովհետև ապրել, նշանակում է կյանքում իմաստ գտնել, – բայց ինչքա՞ն կարող ես ինքդ քեզանից կյանք ստեղծել հա՛ իմաստավոր: Հատկապես մարդն է պարտավոր կյանքի անիմաստությունը իմաստով լցնել. նրան միայն կենդանին, ծառը, թռչունն են օգնում, - թե՞ այդպես չի (ավելի է կարմրած, քրտնած. հուզված է):

Թափառելու պես՝ որևէ հեռվից արծվի կռինչ լսվեց. չգիտեին որտեղից: Մտքերը, իրենց իսկ օրինակները ասվելու ցանկությունից խեղդում էին. հաճախ անիմաստ, լուռ շարժումներ էին անում, խորասուզվում կամ դեռ շուրթերը շարժում անշշուկ: Հռոմեացու դեմքով մարդը ետ ու առաջ էր քայլում. ստվերներն արդեն դողդողում էին. ոչ թե շոգն էր անցել, այլ ետկեսօրյա իսկապես մի հոգնած, խեղդող անդորր էր. չէին կարող շարժվել, բայց մտքերը չէին սպառվում:

– Սիրուն, սիրուն կհավատանք, որովհետև անիմաստ չէ, - ԱՍԱՑ ԾՆԿԱՉՈՔ ԿԻՆԸ. մոռացված՝ դեռ ծնկաչոք էր, դեռևս տաք ավազն այրում է նրա ծնկները, որ փաթաթված են նախկինում սպիտակ քիտոնով, տակը՝ մորթի: (թեթև, աննշան քամին նրա մազերն է ասես պոկոտում` ծածանում դեմքին):

ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃԸ (մռայլ. ասես պարտված) .– Նման մի գիշերվա երանության շուրջ է կյանքի ողջ որոնածը. կա, բայց ամեն օր չես կարող տեսնել:

Ոմանք արդեն ննջում էին, թեև դեռ կայտառ են:

– Առուտո՞ւր է, ինչ է, - ԳՈՌԱՑ ԾԵՐՈՒՆԻՆ (ձիթենու թույլ ստվերում էր. կանանցից վերցրած ցնցոտիների վրա կողքի էր ընկել, ուրիշի խոսելուց ավազի վրա բառ էր գծմծում, ջնջում հունարեն ու եգիպտերեն նշաններով, հետո ուշադիր ուրիշը գրում): – Դու՛, կին, սերը ի՞նչ է, որ համբերության նման է. նշանով ցույց տուր՝ տեսնենք: Թե՞ չես կարող, որովհետև նշան չունի:

ԽԵՂԿԱՏԱԿԸ (լուրջ, գիտի, որ իրեն չեն լսում) – առևտուր է, որ հավատն էլ են իրար ծախում, որ հողից չէ: (Տխուր) – Հողից ծնվածի պես է ծախու: Ո՞ւր փախչեմ մարդուց: (թռչկոտում է կեղծ, տագնապով):

Հայացքը ավազին՝ կինը նայում էր:

ԾԵՐՈՒՆԻՆ. շարունակում է. – Ահա, հենց հիմա խոսքը ասվեց, բայց չես հավատում, որ կա: Թեկուզ ունես. բայց ինչպե՞ս կհավատաս, թե ինչ է սերը, որ չես կարող մատով բռնել: Միայն իրերը չեն, որ երևում են. շատ ավելին չերևացողներն են բո՛ւն երևացողը: Առյուծի ձայնն առար ու վախեցա՞ր քեզանից. ահա սերն էլ է դրանցից: Կարո՞ղ ես ցույց տալ, թե ատամդ ինչպես է ցավում. պիտի ցավը ցույց տաս, թեև մարդ էլ չի տեսնի: Ուրեմն՝ չկա՞:

ՀՐԵԱԿԱՆ ՔԱՀԱՆԱ (միջահասակ, սև-կեղտոտ պարեգոտով, մորուքը մշուշի նման ծնոտից խանձված կամ բնական շիկակարմիր, նոր է միացել խմբին) ԼՍԵԼԻ ԱՍՈՒՄ Է.

– Ցավը միշտ կա. երբեմն ցավ տանողն է պակասում, կամ՝ թվացնելով, թե չկա: Ո՞վ է համարձակորեն ցավ տանում: Ցավի հետ հոգին էլ է թաքուն, ասես մարդ հսկող պահապաններից մեկը: Երեք օր առաջ էր՝ ասես հավերժությունից եկած մի մուրացկան առյուծի մոտ կանգնեց, ասաց՝ կրկին հավերժությո՞ւնը. այնտեղից եմ եկել, նորից եմ գնում: Առյուծը գռմռում էր, շան պես: Կանգնեց մի պահ, հետո մոտեցավ առյուծին. նետվեց հենց երախի վրա: Ջղայնացած կենդանին վախեցավ, խրտնելով ետ քաշվեց երերուն. հետո դանդաղ հափռում էր նրան՝ ավելի կատաղելով նրա ցավի ճիչերից: Պատառոտում էր փորից՝ ճանկերով աղիները հանում, – որ տիեզերքի ճամփաներն է ցույց տալիս: Բայց, նախ, խեղդելուց հետո, կենդանի էակին ոչ ոք հավերժության ճամփան չի ասում (նա տրտում շուրջն է նայում. հռոմեացու դեմքով մարդը մոտեցել, ուշադիր լսում է): Ինչպես հավերժության ճամփան, կյանքում էլ ամեն ինչ անելի է. կյանքում ավելի շատ անողն է պետք:

Մի պահ լուռ էին. կտրուկ վեր թռչելով ԾԵՐՈՒՆԻՆ ԱՍԱՑ ՀԵՎԱՍՊԱՌ.

– Հաստատ ձախողված փիլիսոփա ես (որ բառը կոշտ չերևա՝ կեղծ ծիծաղում է): Նրան հարցրու, որ այդքան չլսված բան է ասում: Կարո՞ղ է ատյանում է: Սիրելով պառկելուց հետո ձանձրանում, քնում ես (քռքռալով ծերունին ծիծաղում էր՝ ուշադիր նայելով կանանց դեմքերին): Մարդու բաժինը այդքան սերն է. մի՞թե ուրիշ սեր էլ կա: Այդ ուրիշը չենք հասկանում (դարձավ հրեա քահանային) թեկուզ մի պահ իրեն չհարցրե՞ց, թե ինչու է կործանվում. գուցե երազի մեջ անանուն աստվածներ են երևացել, որ չեն կարողանում վախից իրենց միտքն ասել: Բա մարդը միս չէ՞ անհայտությունը հասկանալու. անհամբերությունից չի կարող խոսքի հասնել: Ահա` գոնե մեղք տանելուն հասել է, բայց ապրելու պատասխանատվությա՞նը երբ կհասնի: Բայց դրա համար է, որ պատասխան չկա. ո՞վ ունի պատասխան, որ ահա մենք ունենանք: Բոլոր պատասխանները Աստծո վրա են, որ չգտնելուց մարդն է փորձելու պատասխանել:

Շփոթված՝ հայացքներն էին թափառում. իրենք անշարժ էին, տարբեր դիրքերում, լարված:

– Սիրիր մերձավորիդ. կյանքը սիրո վրա է հաստատուն, – ասաց ՑՈՐՆԱԳՈՒՅՆ ԴԵՄՔՈՎ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԸ շշնջաձայն, փոշուց չորացած բերանով ժպտուն: – Կյանքն ու մահը ահա հայտնի են, սերն է մարդուն անհայտ, թեև հենց կյանքի ու մահվան հետ է ծնվել:

ԳԼՈՒԽԸ ԽՈՒԶԱԾ ԾԵՐՈՒՆԻՆ ԱՍԱՑ. – Տեր, մի՞թե թեկուզ կյանք ապրելով ավելին գիտես, քան որևէ աստված, որ իր կյանքն ապրելով բոլորի համար, գիտի բոլորի չափ: Մի՞թե մեկ կյանք ապրողը այդքան չպիտի իմանա. մեկ մահով մեռնողի չափ, - բայց ո՞վ գիտե, թե քանի մահով է մարդ մեռնում:

Ճնճղուկն անընդհատ մոտերքում էր՝ երբեմն, խոսելիս, փոքր-ինչ հեռանալով. կանգ էր առնում ծառերի ճյուղերին, հետո ծլվլալով ձուլվում օդին, պատրանքի պես:

– Դու ասացիր, - ԱՍԱՑ ՆԱ՝ դանդաղ, բեկբեկուն հայացքով նայելով:

ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃՆ ԱՆՀԱՄԱՐՁԱԿ ԱՍԱՑ.– Բայց մարդու իմացությունը շատ մտածելուց չէ: Իմաստության հիմքը գործողությունն է. առանց դրա ոչինչ էլ չես կարող մտածել: Իմացությունը միայն գործողությունից է սկիզբ առնում, որովհետև միտքը մի բանի կամ բառի վրա օրերով չի կանգնում, որ քննի: Նա հաստատուն է, անպայման ապրելի, պատրանքի հեռվից անգամ երևում է, սպասում, որ մարդուն հենց փորձով տանի իմացության. որոնումներով, չսպասվածը մաս-մաս գտնելով – կորցնելով, –որովհետև որոնածը չգիտի նախապես: Ինչպես որ հանցագործի գլուխը կտրելու են կանգնում շատերի աչքի առաջ: Նրանք գիտեն, որ մինչև անելդ դու ոչինչ չգիտես. գիտե՞ս քանիսն են կիսակտրված գլխով հենց կացնի տակից էլ փախել–թափառել համարյա անգլուխ, տնքալով ցավից: Ահա այդպես է անմերժելի կյանքը, որ չգիտես ով է տալիս: Կասես՝ ինչո՞ւ (ակնդետ նայում է հռոմեացու դեմքով տղամարդուն): Թեկուզ թվում է, թե կյանքն առջևից՝ ապագայով է շարժվում. բայց՝ երբեմն էլ ետևից, որ հուշ է թվում. կյանքը միշտ տարբեր կողմերով է շարժվում:

– Ուտելիքը Աստված է տալիս տարվա չափով, բայց մարդն ուտում է անմահության տենչով, - ասես ինչ-որ անմիջական բանից ուշացած՝ ասաց ԿՄԱԽՔԱՆՄԱՆ, ՃԱՂԱՏ ԾԵՐՈՒՆԻՆ, որ շարունակ մտասուզված՝ քիչ էր խոսում:

– Սարսափելի բաներ մի ասա, - վախվորած ԱՍԱՑ ԴԵՌ ԾՆԿԱՉՈՔ ԿԻՆԸ՝ ԽՆԴՐԱՆՔՈՎ նայելով նախկին դահիճի մռայլ, քրտնած դեմքին.–Դաժանը հենց այդ իմացությունն ապրած դեպքը պատմելն է. ամեն մարդ չէ, որ դա կարող է տանել: Համբերության մասին պատմիր՝ եթե ունես, թե չէ՝ սպանությունը արդեն գիտենք: Զովն ընկնում է, - ակամա ասաց ցորնագույն դեմքով երիտասարդին:

–Ոչ, չգիտեՆք: – Կրկին ջղային ասաց ԳԼՈՒԽԸ ԽՈՒԶԱԾ ԾԵՐՈՒՆԻՆ ՆՍՏԵԼՈՎ: – Տես ո՜ւր հասան. ամեն մեկն իր մշուշներն է ցրում: Չէ՞ որ նա՝ հանցագործը, համբերում էր գլխատումից առաջ երեք օր. այդ երեք օրն ինչպե՞ս ապրեց: Երբ ինչ-որ բան ուրիշի հետ է լինում, մարդը մնում է դիտող ու սպասող՝ ինչպես ծալծլեցինք այս յոթ օրը, թեկուզ որոնում էինք Աստծուն ու ապրելով հենց կյանքի անծայրությունը: Իսկ գուցե յոթ օր չէր, տասնյոթ տարի՞ էր, որ անցավ ու` չտեսանք: Ամեն մեկս նախ քա՞նի աստված տեսանք՝ որ կյանքն է ընդգրկում, բայց անծայրությունը չէ. նույնիսկ այդ աստվածն ինքը չի էլ շարժվել: Բայց հեռվից աստվածները շարժվում են, տեսնում ենք. մեկը՝ քիչ, մյուսը՝ անվերջ, մինչև մոռացվեն: Շատ կին ցանկանալո՞ւց էր, թե՞ անծայրությունից. թեև կանայք ահա մեզ հետ էին: Ոչ ոք գործողության չդիմեց. լռակյաց մեր իսկ ցանկությունը հանդուրժում էինք, որովհետև անցուցանելի մտածում ենք (արդեն ծերունին կանգնել է. փոքրիկ տկճորից գոլ ջուր է խմում՝ բերանի կողքերից ծերունավարի թափթփելով): Անծայրության կշիռը հենց ապրելիս մոռացանք. չէ՞ որ այդ բեռան տակ իրականում ոչինչ էլ չես մտածում: Մի փոքրիկ նպատակ ես դնում՝ ասենք, մինչև առաջիկա բլուրն անցնելը սպասեմ, - օր է գլորվում: Ի՞նչ տարբերություն՝ որոշակի, մանրամասն մտածո՞ւմ էիր օրը թե՞ (ջուր է խմում): Բայց՝ համբերում էիր: Այդ ճանապարհով չե՞ս գտնելու սերը, թեև կարճ ճամփան պատահած կինն է. նրա հետ կյանք էլ չես կապում: Այդպես չէ՞:

ԿՄԱԽՔԱՆՄԱՆ ՃԱՂԱՏ ԾԵՐՈՒՆԻՆ (բարձրահասակ է, մեկնվածքում՝ տարօրինակ հասակով, հոնքերը՝ թանձր, կիսասպիտակ):

– Իրականում ոչ ոք չգիտի, թե ինչ է ուզում. հենց անհամբերությունից չի կարող իմանալ: Միշտ էլ մարդու ուզածը նախ Աստված գիտի: Կյանքը հենց կյանքից գլորշու պես ելնող այս մշուշներում է. դրա համար է սիրո այս միտքը կայծակի նման՝ ոչ ոք իր տեղը չի գտնում: Ասում են՝ չկա, գտնենք բուն կյանքը. այդ պատրանքներից անդին ոչինչ չկա, ոչ միայն նույն անծայրությունն է, այլև՝ անիմաստությունը, – թեև իրականում չեն որոնել: Ի՞նչ սեր, որ նույնպես պատրանք է: Հովն ընկավ՝ չշարժվե՞նք. այս կողմերում մի քաղաք պիտի լինի, առյուծի ձայնն էլ լսեցինք, որ ասում է, թե՝ ի՞նչ տարբերություն, հողի վրա՞ ես պառկած, թե՞ հողի տակ:

 

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴ

 

Գիշեր-ցերեկվա այդ անծայրության, նույն կիսաանապատի մեջ կորած փոքրիկ քաղաք է, մոլորուն՝ ինչպես մեկ մարդ: Ոչ հարևան, մոտիկ գյուղ կա, ոչ էլ գոնե մոտակա հյուղակների խումբ. հովվի ցածրիկ, եղեգներով, ավազակույտերով մի առանձին հյուղակ է, մեծ փարախով: Տափակ կտուրներով շատ տներ, ոմանք՝ անկտուր, ունի կիսամաշված պարիսպներ՝ տեղ-տեղ փլփլված, երեք փայտյա դարպաս: Հենց մուտքի մոտ թռչունների ծերտից ճերմակած հռոմեական երեք արձան. ասես այլ ժողովուրդներինը՝ առանձին են, ահռելի, երեք-չորս ձեռնանի, մարդու, ցուլի, ոչխարի գլուխներով կարճլիկ աստվածների արձաններ, հիմնականում բրոնզից կամ կապարի թիթեղից սարքված:

Դարպասների մոտ՝ թմրած–կիսաննջած պահապաններ. գլխավոր դարպասի մոտ մեկը իրիկնային կիսամշուշից հարցնում է, թե՝ ի՞նչ քաղաք է: Ձայն. □Տապարիա. Տապարիան չգիտե՞ք□: Դարպասից փոքր-ինչ ետ միահարկ շենքերի դիմաց կրկին կարճլիկ աստվածների արձաններ, ավելի խորքում՝ ձիարշավարանն է: Նրանց մոտով խմբի անցնելուց թիկունքից խուլ, ցածր, ասես անաղմուկ թնդյուններ են լսվում. ընդգծվածը թիթեղի, երկաթի փոքր-ինչ սուր, հստակ ձայնն է, – այդ շենքերի արձանները խուլ փլվում են: Կիսահում կավից շինված՝ նրանք փափուկ են քանդվում, ասես իրիկնադեմից տամկացած թնդյուններով: Ձիարշավարանի դիմաց՝ հենց սյունազարդ մուտքի մոտ, մուտքի աջ և ահյակ կողքերին՝ երկու բարձր արձան, ՀՌՈՄԵԱՑՈՒ ԴԵՄՔՈՎ ՄԱՐԴԸ ՈՒՐԱԽ ՁԱՅՆՈՎ ԱՍՈՒՄ Է. □Ահա Ապպոլոնը, ահա Հերմեսը. քաղաքակրթությունն ուրիշ բան է□, ԱՍՈՒՄ Է. □Նրանք չեն փլվի, որովհետև երկաթից են ու բրոնզից, բայց երևի երկրաշարժ է. ավազն ի՞նչ հիմք է, որ կառույցը հաստատուն մնա□: Կիսամշուշի մեջ փափուկ քայլում են:

Ձիարշավարանի դիմաց շուկայի հրապարակն է. մի քանի թերևս ուշացած հրեաներ մատաղ են ծախում: Ակներևորեն Երուսաղեմ տանող ճանապարհն է, որովհետև մոտակա դռների առաջ կան նստած կամ կանգնած ուղտեր, երկու երկաթյա վանդակապատ սայլ, ուր առյուծներ կան. հիմա անհանգիստ մռնչում են, ասես ճանճերից կատաղած: Թույլ մի զնգոց կա. հանկարծակի, հենց խմբի անցնելիս փլվում են հռոմեական արձանները. խուլ թնդյունով, ասես անաղմուկ: Խմբովի շրջվում-նայում են զարմացած: Ինչքան մութն իջնում, առյուծները այնքան շուտ-շուտ են մռնչում, ցնցելով սև բաշերը կամ պոչերով դոփելով գետինը: Նախորդ օրը ինչ-որ բան է եղել, հիմա էլ արձաններն են փլվում. անհանգիստ են: Պատկերից դուրս՝ հեռվում, վազվզոցի ձայներ, իրարանցում՝ փոքր, բայց անհանգիստ: Ձայներ. հարցնում են. □Ի՞նչ եղավ. ինչո՞ւ արձանները փլվեցին. – Դևերի արարք է, որ կա, թե չէ՝ ո՞վ ձեռք զարկեց մեր խաղաղությանը.– Ինչո՞ւ այդ դևին չեն կարողանում բռնել□: Կանացի հատուկենտ ճիչեր. կարճ, հետո ցածր հեծկլտոցներ: Ասես օդի մեջ ձևավորվող–հնչող անլսելի, հոծ գնդի նման բառեր, որ որևէ իրի վրա ընկնելիս՝ ճխլտում են. ԱՅԼ ՁԱՅՆԵՐ. □Բա ինչո՞ւ է ինքն իրեն, ընկած էլ տակինը ճխլտում: –Դևերն են, դևե՛րը, որոնց խոսքերը ահա ավերակների հետքի պես են մնում□ (Օդն ասես մի անտեսանելի թևածումից է խշխշում. բառի անընկալելի խուլ թնդյուններից, որ երբեմն բառ են դառնում, մեկ-երկու հնչյունով բեկոր, որ մի մշտական, անորոշ չարության ֆշշոց ունեն: Սև, ջարդրտված, քաոսային` ընկալելի խտացում-ստվերների ձայն, որ իբրև միտք չի երևում, - կենդանիների փոնչոցների, տարօրինակ փայների է նման, բայց` հնչման մի առանձին ռիթմով):

Տեղ-տեղ՝ տափակ կտուրներով խրճիթներում, կանթեղի լույսեր են պլպլում: Իրիկնադեմ–իրիկուն է՝ սպիտակ կամ թերևս ստվերում՝ կարմիր լույսերով. հոգնած մի օր է՝ եռանդը նախորդ օրը սպառած. այլևս ոչ ժամանակ, ոչ էլ արարք է տալիս մարդկանց, դրա համար էլ իրարանցումը ասես չծավալվի, չառանձնանա: Փոշոտ թալլեֆներով, կիսամթից կորած խոշոր բծերով, որ երբեմն արյունոտ են՝ մասամբ չորացած, հրեաներ են թափառում ստվերի պես, ոմանք՝ շեկ-կարմիր մորուքով կամ սև մորուքներով, անշտապ քայլերով, ասես կուլ են գնում ցածրիկ տների կույր երախներում: Ողջ տեսարանում թափառելու պես լսվում են վախվորած մայուններ, երբեմն առյուծի ցածր մռնչոց, կովի կամ հորթի հոգնած, անտարբեր բառաչ, կանացի՝ արդեն օրվա ու մարդու ստվեր առած ձայներ, որ իրար են կանչում հրեերեն:

Լատիներեն խոսակցող հռոմեացի պահակային զինվորների ծանր- համաչափ դոփյունն է ընդհատվում, շարունակվում՝ կիսաստվեր մթից առավել հնչեղ, երբեմն՝ կտրուկ: Ձիարշավարանի մոտ կամ շուկայի հրապարակում երկու սայլից բեռներ են իջեցնում, երբեմն՝ գոռալով: Ձիավորների չորս-հինգ հոգիանոց մի խումբ է հսկում բեռներն իջեցնելը, որ թերևս պետական են: Աստվածների դեռ հատուկենտ մնացած խոշոր, կոպիտ արձանների տակ հրեա մուրացկաններ են քչփչում կատաղի, միմյանցից ուտելիքի մնացորդ թռցնում:

 

Ստվերից պոկվելով՝ շուկա է մտնում թափառականների խումբը: Հոգնած են, դեմքներին՝ սառած քրտինք, չեն խոսում: Միայն ԳԼՈՒԽԸ ԽՈՒԶԱԾ ԾԵՐՈՒՆԻՆ Է ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃԻ ԱԿԱՆՋԻՆ ԴԱՐՁԱԾ ՔՉՓՉՈՒՄ.– Ի՜նչ համարներ եմ անելու. լավ, մեծ քաղաք է, ցածրախոս հռոմեացիներով, անզարմանք կանանցով: Շատ հաց կտան, պանիր, ձու: Բա հռոմեացինե՜րը. դրամի շատությունից, տես, ձեռքները չեն կարողանում թեթև շարժել. շա՛տ կտան: Թեկուզ ժլատ է զինվորականը, բայց ուրախությունից հենց դա կմոռանա … (ՄԵԿԻՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆՈՒՄ Է. □ԱԽՐ ԿՅԱՆՔԸ ՈՉ ԹԵ ԳԵՏՆԻՆ, ԱՅԼ ՍԻՐՈ ՎՐԱ Է□, – կտրուկ ասում է ձեռքերը թափահարելով):

ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃԸ ՔՉՓՉՈՒՄ Է.– Դե, անծայրությունից եկածի պատմությունը կպատմես. թեև հասարակ, բայց ինքնատիպ է: Երևի՝ ոչ ոք չի կարողացել անծայրությունն այդքան մանրամասն ապրել, թեև բոլորն էլ անծայրության մեջ են: Սերն էլ չմոռանաս. շատ է պետք:

ՀՐԵԱՆ. – Բայց կրկին իրականությունն էինք որոնում (շրջական թույլ մթանն է նայում քննախույզ, կիսաքանդ կամ փլփլված տներին): Սա չէ՞ իրականությունը, որ ցերեկը կա, բայց գիշերն անհայտ է, խառնված պատրանքներին (հայացքը շողշողուն է, բծախնդիր նայող-տեսնող. փոքր-ինչ ոգեշունչ է): Ի՞նչ գիտեք, որ կա իրականությունը: Անծայրության նման` ծայրն ենք որոնում, որովհետև որքան կա պատկերացումներում, այդքանն է. դրա համար էլ մարդն ինքն է իրեն սպանում: Դեռ Մովսեսն էր ասում, որ մահը մարդու մեջ է. դրա համար էլ մարդն է ինքն իրեն սպանում, երբեմն հենց չերևացող իրականությամբ, ոչ առանձին մարդուց: Այս իրականությունից չէ՞ր, որ այն թափառաշրջիկը գնաց անմահության մեջ թափառելու:

ԽԵՂԿԱՏԱԿ (տնազելով) . – Գնաց անմահության մեջ թափառելու: Իսկ այնտե՞ղ ինչ կա: Նույն անիմաստությունը չէ՞.- փախավ. ուրեմն ո՞ւր: Իբրև իրականություն` գերեզման, իբրև պատրանք` անհայտություն, կրկին անիմաստություն: Բայց անիմաստության մեջ չէ՞ր. հա’, հա’ հա’ (պոռթկուն ծիծաղում է` մանրիկ քարերը, ավազը, հատուկենտ ցածրիկ բույսերը տնտղելով):

ԾԵՐՈՒՆԻՆ (իրիկնային խռպոտ, հոգնած ձայնով) . – Բա~ն գտաք. ոչ սեր կա, , ոչ կյանք, ոչ մահ, ոչ էլ իրականություն: Բա ինչո՞վ եք իմաստավորում ձեր կյանքը: Գոյությունը մի իմաստ պիտի՞ ունենա: Թե՞ ցերեկվա մեջ այլ կերպ եք մտածում, գիշերվա մեջ` այլ, որ կրկին իրականություն չեն: Իսկ, այդուհանդերձ, ո՞ւր է իրականությունը, որ հենց մտքով էլ ջնջում եք (Կիսաձայն փսփսալով, վախեցած- իրար հետ խմբված կանայք կանգնել – նայում եմ` սպասելով, թե նրանք երբ կավարտեն, անհանգիստ են, ասես ոտքները կախ, որովհետև ճամփի ընթացքում են, քայլի մեջ: Իրիկունը խտանում է):

ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃԸ (խմբի առջևում է` ետ դառնալով, ասես ոտքը կախ գցած` արագ խոսելով. ձայնով հուշելով, թե պետք է գնալ, արդեն իրիկուն է, կույտի պես մոտերքում տներ են երևում): – Այս քայլին պիտի վիճենք. մութն ընկավ: Հինգ գիշեր է` մարդավարի չենք քնել, գոնե մի տաք բան կուտենք: Քայլե’ք:

ԽԵՂԿԱՏԱԿ (հենց քայլում տատամսելով) .- Ի՞նչ կուտեք (ժպտում է): Գոնե իմը պարզ է` ես ելի կգնամ, մի չոր գլխի ապրելու տեղ կճարեմ: Չէ’, գնում եմ` ինչքան պետք էր ծիծաղեցրի (անկողմ իրիկվա մեջ իր կարծիքով, բայց բաժանումը համոզիչ դարձնելով` իբրև առանձին աջ է թեքվում, բայց քայլում դեպի արևմուտք):

ԿԱՆԱՑԻ ՇՇՈՒՆՋ (ձայնը վախվորած) . – Մենակ ո՞ւր ես գնալու. մաղաք է, արի: Հետո կորոշես: Մի գիշեր չե՞ս դիմանա, որ հիմա ես ուզում գնալ: (Խումբը պրպտելով թափառում է ցածրիկ տների արանքներում, նեղլիկ, կիսավեր փողոցներով):

ՃԱՂԱՏ ԾԵՐՈՒՆԻՆ (հստակ, բայց քրթմնջալով հենց քայլելիս, որովհետև առարկաները սուզվում են մթան մեջ) . – Իսկ չե՞ք մտածում, որ իրականությունը մարդու մեջ է, նրա մտածմունքներում, հույսերում, ակնկալիքներում, ավելի շատ ու ընդհանրական` հարաբերություններում, որովհետև իրականությունը անշարժ գետին չէ: Ամեն մարդ ինքն է տանում իր իրականությունը. բախվելիս են ընդհանրանում, որովհետև եղած առարկաներից անդին մարդու համար դեռևս ոչինչ իրականություն չէ: Թե չէ ասում եք` սերը. ո՞վ կհավատա, երբ մարդ դեռ իրականությունը չի կարող տեսնել` որ միշտ իրենից դուրս է մտածում-որոնում (կիսաշրջված, առաջը չնայելով քայլում է գլխիկոր):

Մեկուսի մի իջևանատան ցածրիկ դռնից ներս են մտնում. խումբն ակամա հետևում է նրանց: Ոչ ոք առանձին գնալու տեղ չունի, քաղաքն առհասարակ չգիտի, ոչ էլ վարձով գիշերելու դրամ ունի: Ասես անտեր անծայրությունն հենց իրենք են առանձին-առանձին: Թեթև, բայց պոռթկուն քամի է. անսպասելի պոռթկումներից ավազե ծիրը ծառանում է վիթխարի քողի պես, տապալվում ինչպես փլվող արձան. մոխրից հորիզոնի որևէ գիծ չի երևում:


 

ՏԵՍԱՐԱՆ ԵՐՐՈՐԴ

 

ԱՌԱՎՈՏ.

Հենց ձիարշավարանի սյունասրահի եզրասյունին (մուտքի մոտ), արդեն կիզիչ արևի տակ մերկամարմին մի կին է կապված՝ ձեռքերից, պատժակոճղին: Մարդիկ են հավաքված, խորքում՝ նստոտած են սպիտակ քիտոնով 5-6 հռոմեացիներ, 4-5 հրեա՝ այնպես հագնված, ասես մրսում են: Ծեր են, երերուն, սպիտակամորուս հրեաները՝ սև զգեստեների մեջ ասես չերևացող:

– Լակեդեմոնուհի է. հույն, – ՇՇՆՋՈՒՄ ԵՆ ԱՄԲՈԽԻՑ.– ո՞վ է:

– Եգիպտացու ստրկուհի է, – ՇՇՆՋՈՒՄ ԵՆ: – Տիրոջ բոկոտիկն է կորցրել:

– ԿԱՆԱՑԻ ՁԱՅՆ.– Եվ ոչ ոք չի՞ գտել:

– Երեկ իրիկունն արձաններն ընկան, – ԱՍՈՒՄ ԵՆ ԱՋ Ու ՁԱԽԻՑ:

– Ինչի՞ց ընկան. փոխանակ դրանց քրմերին պատժեն, խեղճ աղջկան են բռնել: – ԱՍՈՒՄ ԵՆ ԱՐԴԵՆ ՀԱՏԿԱՊԵՍ ԼՍԵԼԻ:

– Գիշերն այդ ավերակները գողացողներ եղան, – ԱՍՈՒՄ ԵՆ ՋՂԱԳՐԳԻՌ, ԹԱՔՈՒՆ, ՈՒՐԱԽ:

– Ապոլոնի ոսկեզօծ քնարն են գողացել, – ԱՍՈՒՄ ԵՆ ՉԱՐԱԽԻՆԴ: –Տեսե՛ք, որ հռոմեական աստվածն էլ է պարտվում. թող ոչ ոք չպարծենա:

Խումբը առանձին՝ կարծես ատյանից, գանահարելու բերված աղջկանից հեռու է կանգնել. ամբոխը թիկունքում է, բայց՝ երևալի: Բոլորը կան, բացի ցորնագույն դեմքով երիտասարդը, որից հուշ անգամ չկա: Դեռ հարցերից, շշուկներից, սպասողական կանգնելուց աղոտ իրարանցում է: Ատյանն արդեն իր ժողովն սկսել է. իրենց հարցերով կլանված-զբաղված են: Մարդիկ կապված աղջկան են նայում: Ատյանում խոսողների ձայներից բեկորներ են հասնում՝ դեռ օդից մոլորված. շշուկները մարդկանց առանձին տեղ ու դիրք ընտրելուց է: Աղոտ հրմշտուք: Ասես ամբոխն իր համար է, համարյա սպիտակազգեստ հռոմեացիները՝ իրենց ատյանի, որ հապճեպ է, թռուցիկ:

Ատյանում երկու խումբն էլ՝ սպիտակազգեստ և սևազգեստ, խիստ առանձին են նստած, երեք-չորս քայլ միմյանցից հեռու, ամֆիթատրոնի առաջին նստարաններին: Սպիտակ պարեգոտով հռոմեացիները ավելի անփույթ են, առտնին հարցերի շուրջ խոսում են ցածրաձայն. լարվածը սևազգեստներն են՝ հրեաները, ասես անմիջապես դատվողի լարվածությամբ, լուռ, քրտնելով ամեն պահ: Նրանք են գիշերն անքուն անցկացրել. աչքերն ուռած են, կարմրած, երեսները՝ հոգնած, ճմրթված:

ՍՊԻՏԱԿԱԶԳԵՍՏՆԵՐԻՑ ԲԱՐՁՐ ԼՍՎՈՒՄ Է. – Բայց հենց հրեայի պես է հագնված եղել. առանց հարգանքի արժանի որևէ նշանի: Ասում են՝ վտիտ մարդ էր: Նա չէր կարող մտածել, թե ինչ արարք է տաճարներն ավերելը, – որովհետև այս տակնուվրայության դիմաց կարգ չունի, օրենք չունի, որ կարողանա ընդդեմ մտածել, հասունանա: Արգելքի մտքից զուրկ թափառաշրջիկ մեկն է եղել, որ կարողանա այսքան ստրկային արարքներ գործել:

ՀԱՂԹԱՆԴԱՄ, ՏԱՐԻՔՈՎ ՄԻ ՀՌՈՄԵԱՑԻ ԱՏՅԱՆԻՑ.– Հազար տարի է նույն օրենքներն են. այսքան է՞լ ցածրակարգ ժողովուրդ, որ դեռ ոչինչ չի սովորել: Չուզածը, մենակ թե թաքուն, ոչնչացնում է առանց մտածելու: Չէ՛ (գոռում է կտրուկ), այսպիսի կենդանուն ի՞նչ կարելի է անել, նույնիսկ սպանելիս ցավը չի հասկանա: (դառնալով ատյանում նստած հրեաներին) Հետո էլ ասում են, թե իմաստուն ժողովուրդ են: Ո՞ւր են վկաները (շուրջը նայելով – հայացքով որոնելով) . ի՞նչ կարող են վկայել թաքուն կամ գիշերով եղածի մասին, որ ճշմարիտ լինի (նստում է ահեղ նայելով թե՛ նստած հրեաներին, թե՛ դրսում հավաքված ամբոխին):

Քրմի տեսքով ԳԼԽԻՆ ՉՈՐԱՑՈՂ ԴԱՓՆԵՊՍԱԿՈՎ ՀՌՈՄԵԱՑԻՆ ԼՌՈՒԹՅԱՄԲ ԱՍՈՒՄ Է.– Այս անասնապահ ժողովուրդը արարքի առաջ հենց անասունի պես է մտածում. նա կյանքում ինչի՞ համար է մտածում (ձեռքերը տարածելով իբրև անկարող): Ո՞րտեղից մարդու մեջ այսքան չարիքը, որ արդեն անշունչ իրերի տառապանքն է… (շուռ է եկել, դրա համար էլ չի լսվում):

ՁԱՅՆ Ա. (ատյանից, կրքոտ, խիստ բարձր) – Բայց իսկապես երկիրը շարժվեց, քանզի այդ արարքը աստվածներին չէր ուղղված, ոչ էլ մարդկանց: Բայց ինչո՞ւ հենց արձանները փլվեցին, տաճարները քանդվեցին. մարդու արարք չէր:

ԴԱՀԻՃԸ. – Որքան արագ է փլատակների վրա փոշի նստում: (Պատահական կողքինին) – Փոշին է՞լ այդքան տեսանելի լինի. ասես հատիկ-հատիկ նստում է:

ԳԼՈՒԽԸ ԽՈՒԶԱԾ ԾԵՐՈՒՆԻՆ (առաջ գալով տեղից) .– Ինչ ուզում են մտածեն. ես տեսա՝ երկրաշարժ էր: Թե չէ ինչպե՞ս բոլոր արձանները միանգամից կփլվեն: (Նրան նայում են փոքր-ինչ ահաբեկված, զարմացած. ուրախ, որ նա հենց չասածին է ականատես):

ՓԱՐԹԱՄ ԿԻՆԸ (ահաբեկված) . – Մի կարճահասակ կուռքի տակ էր ընկել. երևի յոթ տարեկան էր: Ոտքերը արձանի գլխի տակ՝ լացում էր: Ասես ոչխարի պես ցածր մայելով (աչքերն է մաքրում): Երևի ոչ ոք չտեսավ նրա լացը. հետո մարդիկ եկա՞ն:

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԿԻՆ. – Չէ, այդ իրարանցման մեջ ո՞վ կլսեր: Ասես մի կախարդ էր բոլորին պահանձեցրել, նույնիսկ չէին կռվում. ես էլ տեսա:

ՁԱՅՆ Բ. (ատյանից) – Բայց ոչ ոք չէր կարող այդքան անաղմուկ անցնել. անձայն անցած մարդ չէր: Մեկը կտեսնե՞ր, որ գոնե աղոթում է, որ արձաններն ընկնեն. հատկապես Ապոլոնի, Հերմեսի արձանները:

Բարձր, որ բոլորը լսեն. ՀՌՈՄԵԱՑՈՒ ԴԵՄՔՈՎ ՆԱԽԿԻՆ ԹԱՓԱՌԱՇՐՋԻԿԸ (ատյանից, որ հիմա սափրված է, վայելուչ զգեստներով, մասամբ սպիտակահեր, մանուշակագույն պարեգոտով) .– Ես տեսա և վկայում եմ. հենց մարդո՛ւ արարք էր, ամեն ինչ ասես հատիկ-հատիկ, հերթով: Մեկը կար մեր խմբում: Հասկացա, որ նա արեց՝ ատելով բոլոր աստվածների արձանները: Հատկապես հռոմեական: Դեռ ճանապարհին էր, որ ինչ-որ սիրո մասին էր խոսում: Մարգարեի նման էր, բայց թերևս թաքնված մի կախարդ: Մովսեսի անունն էլ գիտեր, - որտեղից մտածեցի, որ հրեա է: Այս ավերմունքը նա բերեց, ոչ երկրաշարժը: Եթե այդ թափառաշրջիկներին միացած չլինեի, ես էլ բոլորի պես կմտածեի: Մակեդոնական գերությունից փախչելով՝ շատ եմ թափառել, որպեսզի մարդկանց դեռ խոսքերից չեղած արարքը ճանաչեմ: Մարդու՛ արարք էր: (նստում է, բայց ասես նախ իր կասկածը հաղթահարելով):

Խարտյաշ, սպիտակամարմին կնոջն են թույլ հրում, բոթում. երկու զինվոր սկսում են մտրակել: Թույլ են սկզբից նրանց հարվածները, որովհետև ջանում են ատյանից լսվող խոսքերը լսել: Կնոջ մարմինն ամեն անգամ գալարվում է իջնող հարվածների տակ, ասես նախապես, խփելուց մի վայրկյան առաջ: Ձայն չունի, ասես համր է. ներդաշնակ, անընդհատ տնքոց է հարվածելիս թե առանց հարվածի: Աչքերը վախից փակ են: Միայն երբ շրջվեց մի պահ՝ բերանը բաց էր, դեմքը կիսածածկող երկար մազերի մեջ երևաց ծնկաչոք կինը, որ որոշակի չէր: Մարմինն ասես նոր էր լվացված. ոչ արնոտ մասերը շողշողում էին, ավելի սրում մտրակի հետքերի արնոտ, կարմրած խունացող կարմիրը. թվում է՝ անվերջ ծեծում են, առանց հոգնելու:

ԳԼՈՒԽԸ ԽՈՒԶԱԾ ԾԵՐՈՒՆԻՆ (գոռում է դեպի ատյանը) .– Այդպես չէ. ես էլ եմ տեսել, հենց հետներն էի, այդ անծայրության մեջ: Պարապ խոսում էինք, – բայց ինչպե՞ս եք մարդու հանցագործ սարքում: Մենք բոլորս էլ չգիտեինք, թե ուր ենք գնում, քաղաքի անունն էլ գիշերը իմացանք: Նա ինչպե՞ս կարող էր նախապես իմանալ ձեր այս բազում արձանները, որ դրանք փլելու պատրաստվեր: Հենց ոչինչ չանելով, քանդեր, ավերեր: Այդպես չէ: Ո՞ւր է նա, որ խոսի ձեր դեմ: Ես ոչ միայն անարդարությունն եմ տեսել, այլև արդարությունը, նույնիսկ անծայրությունը:

Ատյանից ոտքի է կանգնում. գորշ, հրեական զգեստներով մորուքը ըստ շարժման սև կամ կարմիր երևացող՝ երևի տեղի քահանայապետը. մորուքը երբեմն՝ ըստ դիրքի սպիտակ է երևում: Նույնպես բարձր՝ ՔԱՀԱՆԱՅԱՊԵՏՆ ԱՍՈՒՄ Է. – Մեր Աստվածը արձան չի կարող ունենալ. Նա մարդուն երևում է միայն անկեզ կրակով` ինչպես երևաց Մովսեսին, - իմ խոսքն առավել անկողմնակալ է և սթափ: Հարցս արգո ատյանին. ինչպե՞ս կարող է մի թափառաշրջիկ արձաններն ավերել սոսկ կողքներով անցնելով: Մյուսը. երբ աշխարհն է ցնցվում՝ աշխարհի վրա գտնվող մարդն էլ է ցնցվում: Բայց ոչ ոք չի ցնցվել, նույնիսկ ուրուկները: Ամբողջ գիշեր ես շատերին հարցուփորձեցի. ոչ ոք նման բան չի զգացել, թեև ահա կան, որ անծայրությունն են զգացել: Այս ժողովուրդը եկել է գանահարումը տեսնելու. ոչ ատյանի համար է, ոչ էլ արձանների: Հնարավոր հանցագործը, որ այդքան վնաս տվեց քաղաքին, մի պատահական, օրվանից բացակա թափառաշրջիկ է, որին չենք կարող մեղադրել: Նկատի առեք, որ մարդը արձանից ցածր է. արձանը կարող էր փլվել, բայց մարդը չզգալ, առանց վկայության՝ Աստված ամեն ինչ կարող է անել: Որովհետև եթե ասում եք, ուրեմն՝ անողը Աստված է եղել. անճանաչելի: Բայց Աստծուն Մովսեսից հետո միայն սրբերն են տեսել, քանզի նա մահկանացու չէ:

ՓԱՐԹԱՄ ԿԻՆԸ (ինչ-որ բանի շարունակություն է ասածը) . իրավարի շարունակում է.– Թռավ ու նրա աջ ձեռքին կանգնեց: Ճնճղուկը մարդու, այն էլ աջ ձեռքին կկանգնի՞: Ես թաքուն լացում էի: Պարապ խոսողներն էին թռչունին նայում, թե՝ պատահականություն է. ծառ չկար՝ դրա համար: Բայց բոլորն էլ հենց այդ զարմանքն էին թաքուն ապրում: Ասաց՝ կյանքը սիրո վրա է հենված: Ես իմ կորստից լացեցի:

ՁԱՅՆ Դ. – Ատյանը չի՜ կարող որոշել, չի՜ կարող որոշել:

Ամբոխը միանգամից՝ դեռ արևածագին էր հավաքվել. մինչև ծեծն ու ատյանը սպասում էին իրար հետ խոսելով: Մեկ-մեկ պատժահրապարակ – շուկայից վազողներն էին ինչ-որ բան թաքցրածի պես միանում իրար հետ խոսելով-կանչելով: Զգեստներից բզզացող լռությունն էր գունավոր: Առավոտը անընդհատ բացվում էր, վարդի պես: Ժամը 10-ը կլիներ: Զգեստներից հայելու պես էին կայծկլտալու նման գույները պոռթկում, հաջորդ պահին փոխվում: Ատյանի կողմից երկու-երեք հռոմեական զինվոր լուռ, անքթիթ նայում էին՝ ավելի շատ սպասելով ձիարշավարանի մարզական հանդիսանքներին: Ճոպանով միմյանց կապված՝ ատյանից քիչ խորքը, ստվերում, հինգ կիսամերկ գլադիատորներն էին, ձեռքներում

զառ էին թաքցնում, թիվը դիմացինից հարցնում, հռհռում ագահ, սև ճանճերից ու մեղուներից դեմքները թաքցնելով: Արդեն չէին լսում ատյանում խոսողների ձայները. թեկուզ ամբոխավարի, բայց որոշումն իրականում պարզ էր. թաքուն նայում էին այդ ատյանի մարդկանց զգեստներին՝ ամեն մեկի հարստությունը մտքով չափելով:

Մի նախորդ լսածից ԿԱՐԿԱՄԱԾ ԴԱՀԻՃԸ.– Երե՞ք. երեք զինվոր ուղարկեց մանուշակագույն պարեգոտով այն մարդը: Երեք զինվոր, որ քաղաքից ելնող բոլոր ճամփաներում որոնեն նրան: Ի՜նչ իմանաս՝ ո՞ւր է գնացել. գնալու տեղ չուներ (քննարկում է կողքի հրեայի հետ): Որ բռնեն՝ ի՞նչ են անելու – ախր հարց էլ չունեն, որ հարցնեն: Ի՞նչ պիտի հարցնեն. իր անելիքները նա նախապես ասաց. բայց՝ ոչինչ, որ արձաններն է փլելու. Ետևից էր քայլում. մթան մեջ չտեսա ում, բայց ձայն ընկավ ականջովս՝ ԴԱ ԽՈՍՔՈՎ Է ԼԻՆՈՒՄ, ասաց, – միայն այդ խոսքն եմ հիշում, բայց՝ ի՞նչը, չգիտեմ. բոլոր տաճարներն են ճզմված: (ԾԵՐՈՒՆԻՆ ՄՈՏԵՆՈՒՄ, առաջ է գալիս՝ ասես բաց տեղ: Դերասանի պես է հագնված, դեմքը կարմիր-կանաչ-կապույտ շերտեր քաշած. երևում են բերանը, քիթը, աչքերը, ասես ընդգծված):

– Չէ.– ասաց, – չի լինի: Ուզում են նորից անծայրությունն անցնել: Մտքի այդ մշուշին ո՞վ կհավատա: (Հանկարծ, կտրուկ, վճռական առաջ եկավ, մինչև թեթև գանահարվող կինը նետվելով՝ գոռաց մունետիկի ձայնով) .

– Ասե՜մ, ասե՜մ. հիմա այս պատիժն ասեմ, որ տեսնում ու չեք տեսնում: – Ասե՜մ. հենց այս տանջանքն ասեմ, որ ահա կա ու ահա չկա (նրան ետևից մի խոշոր գալարափող են տալիս):

Ծեծը մոռացած, արձանների փլվելու կասկածը, ցորնագույն դեմքով երիտասարդին մոռացած ամեն ոք իր տագնապով խոսում է (թաքնաձայն շշուկներ.– Ասում էին՝ նուբիացու պես սև է: – Գիշերը թաքուն հետի կանանցից մեկի ծոցն է մտել: – Հետի հռոմեացուն այպանել, հենց արձանների փլելով է սպառնացել … Ասում են՝ չգիտեք, որ օդի կախարդ է եղել, հրեայի տեսքով ծպտված): Թեթև իրարանցում է. փորձում են այնպես կանգնել, որ ծերունու առաջիկա ձայնը լսեն: Շղարշներով պարուրված կնոջը մեջքին տարուբերելով՝ փողոցից մի էշ է անցնում գլխիկոր:

ԾԵՐՈՒՆԻՆ մոտիկ կուտակված, գանահարումը ծածկող ամբոխին է դառնում նախ, հրաշք պատմողի ահասարսուռ ձայնով դերասանավարի, գալարափողի ծայրը բերանին դնում (մի պահ լռում են, ասես լռությունից այդ կտրվածքում լսվում են առյուծների թույլ, բայց հստակ մռնչոցներ, ամբոխի զուսպ իրարանցումը, պոռթկուն բառեր. ծերունու թիկունքում հայտնվում են երեք պարուհիներ՝ շղարշե զգեստներով, ընթացքում դառնում են հինգ հոգի: Ծերունու անգույն թիկնոցի տակից ուռուցիկ երևացողը ճառն է կամ կարդալիք-արտասանելիքը. ահա ասես նախ արտասանում է. կանայք ձայնի հետ ավելանալով՝ դանդաղ պարում են) .

 

– Բոլոր իրերը, բոլոր էակները, բոլոր արարածները

ապրում են մեկը մյուսի մեջ և մյուսի հետ

նրանք միաձուլվում են այն բանին, որով նա

ամբողջացնում է իր եզակի բնույթը:

Իսկ մեկն ասաց. – Ասա մեզ. նաև սա՝ իսկ ո՞րն է

աշխարհի մեղքը:

Նա ասաց. – Մեղք չկա, բայց դուք

Նրանք եք, ովքեր մեղք են գործում այն ժամանակ,

երբ կատարում են անառակ արարքներ՝

որը կոչվում է մեղք (ԿՐԿՆՈՒՄ, ԸՆԴԳԾՈՒՄ Է) մե՜ղք:

Ահա, թե ինչն է պատճառը, որ դուք

հիվանդանում և մահանում եք, քանզի դուք

սիրո՜ւմ եք այն, ինչ ձեզ խաբում է:

Նա, ով ըմբռնում է, նա հասկանում է:

Նյութը ծնում է իր նմանը չունեցող կիրք,

որն առաջանում է ցանկությունից:

Այնժամ ամբողջ մարմնում առաջ է գալիս հուզմունքը:

Վերջին խոսքերի հետ դանդաղ, ցուցադրական, որ չմտածեն, որ ինքն է հորինում, թիկնոցից (ծոցից) հանում է մագաղաթի մի գալարափաթեթ, ընթացքում հատկապես խշրտացնելով բացում փաթեթը:

Պարողների թիկունք հասած հրեաների խումբը թույլ, աններդաշնակ նվագում է՝ առանձին մարշի պես: Հետագա կարդալիքի համար ասես նախաբան լինի: Առյուծները կրկին հեռվում մռնչում են ցածր, անմարդաբնակ՝ այդ անիմաստ երաժշտությունը լսելով: Ուշադիր, անշարժ են փոքր-ինչ դեպի ձիարշավարանի մուտքը մոտեցած գլադիատորները. սևեռուն, ասես ծերունու խոսքից իրենց հետ համընկնումներ են որոնում: Երաժշտությանը միանում են ֆլեյտաներով, կիթառներով հույները, լարային գործիքներով պարսիկները, շվիներով սրագլուխ եգիպտացիները: Հռոմեական զինվորները ակամա շրջապատում են նվագողներին, տակտի հետ ծափահարում, երբեմն ճչում կրքոտ՝ ասես ոգևորելով ծերունուն: Այդ ընթացքում երեք թզուկ են խառնվում պարող կանանց, որ արդեն բարձր տակերով բոկոտիկներ են հագել. հիմա ավելի բարձրահասակ են:

Այս թեթևակի իրարանցման մեջ չգիտես ով՝ վճռական, թեթև հրելով գանահարողներին, տանում է կիսաուշաթափ աղջկան, որին այլևս ոչ ոք չի նկատում: Ամբոխը, թվում է՝ տեղին, բայց հենց ծերունու մագաղաթը հանելու համար է ճչում, գոռգոռում՝ խոսքի այդ հաստատունությունից ուրախացած. այլևս առանց կասկածի է: Կանայք միմյանց շշնջում են. □Չէ՛, երկու կին էին: Վերցրին ու տարան – հենց վերցրին ու տարան: Մեկը ջրով գավաթն էր բռնել. արծաթյա գավաթ էր: – Բայց՝ ո՞ր, – ասում էր մյուսը ահաբեկվածի տեսքով, բայց՝ ուրախ, հրճվագին: – Ինչո՞ւ, – ասում էին ուշ գլխի ընկածները: – Բա հռոմեացիները չտեսա՞ն: Ուրախությունից չամաչելով՝ ոմանք աչքերն էին թրջում, երբեմն էլ վայրի, զուսպ ճչում, աչքերը շողացնելով որոնում եգիպտացիներին, որովհետև նրանք շատ ստրուկներ ունեն:

Շոգն արդեն ուժեղացել է՝ արևն սկսել է այրել. ոչ ոք զով չի երազում, ջուր չի խմում շուկայի անկյունի ջրավազանից: Ասես հանդարտվելով ու ամբոխին հանդարտված տեսնելով՝ ԾԵՐՈՒՆԻՆ ԷՇԻ ՊԵՍ ԶՌԱՑ, շարունակեց արդեն կարդալով, նույն ձայնով.

– Սահմաններ մի դրեք. բաց է այն բանից,

ինչ ասացի ձեզ, և մի տրվեք օրենքին որպես օրենսդիրներ,

որպեսզի օրենքի կողմից հանկարծ չբռնվեք:

Այն, ինչ ձեզանից թաքցված է, ես այն եմ փառաբանում.

ես տեսել եմ Աստծուն տեսիլքի ձևով:

Նա պատասխանեց և ասաց. երանելի ես դու,

որովհետև ինձ տեսնելով չերկնչեցիր: Որովհետև

որտեղ խելքն է (կրկնում է՝ ԽԵ՜ԼՔՆ Է), այնտեղ էլ գանձն է:

Ես ասացի նրան. □Տեր իմ, ասա, նա, ով տեսիլք է տեսնում,

հոգո՞վ է տեսնում, թե ոգով□:

Պատասխանեց և ասաց տրտմաշուք.

նա չի տեսնում հոգով կամ ոգով, այլ՝

գիտակցությամբ, որ այդ երկուսի մեջ է,

նա, ով կարող է տեսիլք տեսնել, և նա, ում…

Միանգամից հրճվագին, տենչալի գոռոցներ, ճիչեր: Ծերունին հուզմունքից ու շոգից կարմրել է, կարկամել. ձայներից անհանգստացած առյուծները մռնչում են ավելի բարձր, հետո ահեղ հորանջում: Թզուկներն արդեն հինգ հոգի են դարձել. նրանց բարձր, տակից բոկոտիկների քառակուսի կամ կլոր բացվածքներին ուշադիր նայելով՝ որովհետև այնտեղից են նրանք մարդու լույսն առնում, փոխված, քիչ ցածր, խորհրդավոր ձայնով շարունակեց.

Եվ նորից նա եկավ

երրորդ իշխանության՝ □Տգիտության□ մոտ:

Նա հարցրեց հոգուն ասելով.

□Ո՞ւր ես գնում. նենգությունը տիրում է քեզ,

և դու տրվեցիր: Մի՛ դատիր□:

Գնչու մռայլադեմ կանայք, խշխշացնելով գույնզգույն, բայց սովորական զգեստները (խմբով՝ 4-5 հոգի էին) խառնվեցին պարող կանանց, թզուկներին, աննվագ, ճիչերի, գոռոցների տակ պարում են հնարավորինս քնքուշ, մեղմ: Թզուկները, պարին չխառնվելով, աճպարարի պես թռչկոտում են աջից ձախ, իբրև ֆոն: Ծերունին շարունակում է.

… Հեռացնելով երրորդ իշխանությանը,

հոգին հառնեց և տեսավ

չորրորդ իշխանությանը յոթ կերպարանքով:

Առաջին կերպարանքը խավարն էր, երկրորդը՝ տենչանքը,

և երրորդը՝ տգիտությունը, չորրորդը՝

մահացու խանդը,

հինգերորդը՝ մարմնի տենչանքը,

վեցերորդը՝ մարմնի նենգությունը, յոթերորդը

պայծառ իմաստությունը: Եվ հոգուն հարցնում են.

□Ո՞ւր ես ուղևորվում դու, որ կլանում ես տարածությունը:

Շոգը հիմա ավելի շատ շուկային շրջակա չորանոցների բաց դռներից էր հորդում, տանջելով գույներով. արդեն ահեղ չէին առյուծների մռնչոցները: Հենց ծերունու խոսելու հետ էին գնացել ատյանի անդամները. հիմա ձիարշավարանում՝ նրանց նստոտած քարե աթոռներին, շոգն ասես եռում էր: Շրջիկ վաճառողները, բեռնակիրները, իշատերերը, մուրացկան-թափառաշրջիկները միմյանց հրմշտում, գոռում էին խոսելիս: Ընթացքում երկու երեքական ուղտից, հինգ էշով քարավաններ էին եկել. որովհետև իրիկնադեմին էր գլադիատորական խաղերը, արդեն սպասում էին նրանց հանգստանալուն, օրվա-շոգի հանգելուն. նրանց բերել էին մոտիկ մեծ քաղաքներից կամ թափառական զինվորներ էին: Արդեն հրհրում էին ամբոխի կենտրոնն ու ծերունուն աննկատելի շրջապատած հռոմեական զինվորներին, որոնք աննկատելի ավելանում էին: Ամբոխից նոր ավելացողները հապճեպ ՀԱՐՑՆՈՒՄ ԷԻՆ՝ Ի՞ՆՉ Է ԵՂԵԼ, ԻՆՉՈ՞Ւ ԵՆ ՀԱՎԱՔՎԵԼ:

ԾԵՐՈՒՆԻՆ՝ ասես ամբոխից վեր է կանգնած, գալարափողը ձեռքին: Քրտնած է, հևասպառ, անաշխարհիկ աստծո պես համարձակ, անխոցելի: Թևերը տարածած է, ոտքերը՝ լայն չռած, գլուխը փայլփլուն-շողշողուն է. հիացմունքի մեջ՝ ասես մի հին փառք է ապրում:

Չդիմանալով նրանից բխող հրճվանքին՝ ՄԻ ՀՈՒՅՆ ԱՄԲՈԽԻՑ ԱՌԱՋ ԵԿԱՎ, ԱՍԱՑ.

– Ո՜վ դու, որ արդեն հալվել ես մեր և քո ուրախության մեջ,

Գնում ես միայնակ՝ մեզանից վերև, ամպերից վերև.

Քո հայացքում ենք, քանզի բոլոր կողմերից ես տեսնում, սրբակյա՜ց:

 

(նրա խոսքին ուղեկից՝ գոռոցներ, երբեմն՝ ճիչեր): Խմբով, կույտի նման հայտնվում են ևս հինգ-վեց թզուկ. նրանց մարմինը կրկին մարդու լույսն ընկալում է ոտնաթաթերով.– նույնակերպ բոկոտիկներով են, հենց դրանք են երևում՝ ասես մարդու լույսի անցքերը ցույց տալով միանգամից մեկնած ոտքերում: Երբեմն տեղ-տեղ հին մի տիղմով լղոզված են: Ամբոխից խուլ, ձայնեղ հառաչում են:

Միանգամից տրտմելով՝ ԾԵՐՈՒՆԻՆ ԱՍԱՑ.– Ես ահա անծայրությունից եկա: Տեսա, թե թռչունն ինչպես է ետևից ու առջևից ապահով՝ կանգնում մեկի աջ ձեռքին, և ո՛չ թռչում է, ո՛չ էլ ընկնում: Լողորդի պես ջրի մեջ անհենարան կանգնած՝ նա ոչինչ չի անում. ապրո՜ւմ է առանց որևէ ուղղության, նպատակը՝ հենց ոտքերի տակ, ոչ իրենից բարձր, որովհետև ինքը միայն իրենով խոսող կյանքն է ապրում: Ի՛ր բաժինը: Լուռ, շոգ, ոչինչ չանող հողի անծայրությունից եկա՝ մարդու որոնած տարբերության համար՝ որպեսզի ցույց տամ, որ անծայրության ընթացք ենք անցել: Հողն է գույները փոխում հավերժապես և այսօր, - որտեղ միայն մի անգամ հինգ ձիթենի տեսանք, որ կրկին անծայրությունն էր:

– Ես մասիկ գինի եմ խմել Եգիպտոսի ափերին, միտքը կռահող բանավեճեր վարել քաղդեական քրմերի հետ, պատերազմով պարտվել Հունաստանում, որպես ստրուկ-խեղկատակ թափառել արաբացվոց երկրում, հռոմեական զինվոր եղել նրանց անթիվ կռիվներում, պարսիկների ընկած փառքը ողբացել նրանց կանանց հետ: Բայց անծայրությունն ու թռչունին նոր տեսա այդպես: Այդտեղից է իմ ակամա ուրախությունը, որ չեմ կարող մարդով զսպել: Նա ավելին է, քան ես ու ամենայնը, որ ունեմ, թեև իրականությունից վեր միայն մահն է, որ ոտքեր չունի: Հորիզոնն ուսերին առած մարդկանց տեսա, որ ծանրությունից չէին ճխլվում: (Գալարափողը շուրթերից ակամա հեռացրած՝ ավելի լավ լսվելու համար, գոռում է խռպոտ, ինքն իրենից խեղդվելով, երբեմն ձեռքերը թափահարելով):

Իր իսկ խոսքերից փոքր-ինչ հանդարտված է, ամբոխը ևս հանդարտ է, քչերը պոկվում-գնում են իրենց գործին: Մնացածներից ոմանք հատուկենտ միմյանց են հարցնում, թե ինչ եղավ գանահարվող կինը. շրջիկ առևտրականներն են ամբոխը կիսում, մասնատում: Կրկին ու դեռ ահեղ են հռոմեական զինվորները, որ անքթիթ նայում են դեռևս հավաքված ամբոխին: Կեսօր է, մոտ ժամը 12-ը կլինի: (Համր տեսարան.– Ոտքերի տակ, ամբոխից բաժան մի շնիկ է թափառում. դեմք առ դեմք կանգնել–քննախույզ նայելով):

Ամբոխից հնարավորինս առանձին՝ ծերունու ուղեկիցների խումբն է. կարմրած շոգից, բայց՝ ասես մեղք են գործել, այդ բառերի պահին ապրելով՝ արարք կատարել՝ կրկին չխոսելով՝ հայացքները միմյանց շրջում, հանդիպած որևէ հայացքի (մարդու) հետ բազմակողմ խոսում են վախվորած, շշնջալով:

Տասը քայլ հեռվից գոռալով՝ ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃԸ.– Բայց օրենքով մարդասպանի, դահիճի հետքը չկա՞ քո ուրախության մեջ (գոռում է, որպեսզի ցրի ակամա ծերունուն սևեռվող ամբոխի ուշադրություն–այնուամենայնիվ ակնկալիքը, որ անորոշ-վտանգավոր է դառնում: – Լիքը մարդ ես հավաքել այս արևի տակ. ինչքա՜ն գործեր ունեն բոլորն էլ, բայց քեզ են լսում, ինչ է, թե անիմաստ անծայրությունն ես պատմում.– լավ է՝ հետներդ զորեղ արկածներ չեն եղել:

Արագ մոտենալով հռոմեացի մոտակա սպային՝ նա ցածրաձայն քչփչում է, երբեմն գլուխը ցնցելով ծերունու կողմը, մատնացույց անելով շոգից թեթև կապտավուն հորիզոնը, պատահական մի էշ ցույց տալով շուկայի շոգում:

Աղոտ լսելով ու գուշակելով նրա ասածը՝ սպասում էին սպայի արարքին: Նա կարճ մի պահ լռեց, սպասելով կոկորդը մաքրվի–զրնգուն դառնա, ԽԼԱՑՈՒՑԻՉ ԳՈՌԱՑ.

– Գնա՛, – ասաց Դահիճին. – Կայսրն իր համար է ապրում, դու՝ քեզ համար: Գնա՛, ապրիր մտածել սովորելու մասին, թե չէ մի օր էլ քեզ են գլխատելու:

Գոհ դեմքով նախկին դահիճը քայլում է շուկա: Արհեստական մտազբաղ է: Խառնվում է շրջիկներին, քայլում մեկի հետքով: Նրանց միջև մեղուն է պարում. կարծում են՝ որևէ տեղ է թռչում: Բայց՝ հենց պարում է. մեղվի պարը հատուկ ընդգծված է. նման է ճնճղուկի թռչկոտելուն–թռչելուն, – երկուսն էլ բուն կյանքն են ապրում՝ աննպատակ, ազատ, որովհետև չեն մտածում:

ՀՌՈՄԵԱՑԻ ՍՊԱՆ ԾԵՐՈՒՆՈՒՆ ՄԱՆՐԱԶՆԻՆ ՆԱՅԵԼՈՎ՝ ԱՍՈՒՄ Է բարձր. – Աստվածներին անարգելու համար՝ մտրակի տա՛ս հարված: Այլ՝ տարօրինակ մտքերի համար՝ ոչինչ, որովհետև ոչ ոք չլսեց նվագից ու աղմուկից: Մարսին չերկրպագելու համար՝ կայսրության մեջ մարդու կամքն ազատ է, նույնպես ոչինչ: Վիրավորեցիր՝ միայն կայսերը չփառաբանելով: (Հետո դարձավ կնոջը գանահարողներին, որ լրիվ պարապ, անգործ հրաշքի պես դեռ կանգնել էին) – այս սրբակյացին տարեք (ցածր), մի թեթև մտրակահարեք: Թող իմանա, թե ինչպես պետք է ասել կայսեր անունը (ոսկեզօծ գավաթով ջուր խմեց. հանգիստ, ոտքերը չռած, թևերը կրծքին խաչած նայում է):

Ամբոխից ասես հայտնվելով, կիսամերկ, խոշորամարմին երկու դահիճներ, ծերունու թևերից կոպտորեն բռնելով քարշ տալու պես արագ տանում են ձիարշավարանի մուտքի մոտ, ուր կոճղատիպ պատժասյանը ամրացրած շղթաներով ձեռնակապանքներ կային, կաշվե գոտիներ: Միանգամից, բայց մանրամասն ու դանդաղ բազուկները մեջքի հետ մերկացնելով՝ կապում են ծերունուն:

Ահից շատերն են սառել. դժկամ նայում են հրեաները, շատերի դիրքերն էին վերհիշելու լարված` այդքանով հիմա բացակա՝ դեմքեր, որ ասես ծամածռված էին, ոմանք վզները իրար ուսերի վրայից ձգած՝ ծիկրակում են ձիարշավարանի մուտքի սյուների ետևից: Ծերունու շուրթերը անձայն, չորացած շարժվում են, բերանն արագորեն՝ ասես օդ որոնելով բացուխուփ է անում, ձկան պես, մոտիկ կանգնածները քրթմնջում են մատնության ու անարդարության դեմ, որ չեղած՝ հասկանալի էր: Ծերունու աչքերի առաջ ձեռքերն են՝ կապանքներով պնդված:

Աննկատելի մոտենում է նախկին դահիճը, հռոմեացի նույն սպային ինչ-որ բան ասում, հետո՝ բարձրաձայն, որ բոլորը լսեն:

ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃ.– Այս խարխուլ ծերունու ի՞նչն եք գանահարելու, որ իրեն պատժված զգա: Երկու մտրակից շունչը կփչի՝ հատկապես անծայրությւնն է տեսել. դեռ գլուխն էլ սափրել է, - ասում է արդեն երգիծական-ծաղրանքով, ծերունուն մատնացուցելով: Թզուկները աջից ու ձախից խառնշտորում են ամբոխը, հնարավորինս առաջ գալիս, երբեմն մանրիկ, կակուղ կտկտացնելով մասամբ սալահատակված գետինը:

ԱՄԲՈԽԻ ՄԻՋԻՑ. ՀԱՏՈՒԿԵՆՏ.– Անիծվա՜ծ, հավատուրա՜ց (ԿԱՆԱՑԻ ՁԱՅՆ՝ պոռոտախո՜ս): Կայսե՜րն հայհոյեց: Անանուն մի աստծո մասին խո՜սք էր ասում: Ո՞վ լսեց դրան:

Բացի այդ հատուկենտ անհամբեր ձայները՝ հիմնականում լուռ են, հենց չեղածից կաշկանդված: Աբրահամի կամ Մովսեսի անունները մրմնջացող հրեաներն ակամա շարժվում են: Վճռական շիկամորուս մեկը քայլ արեց. տեղում հանգավ ու կանգնեց անասելի մղումից:

Տեսնելով՝ անցյալ օրվա խմբից երկու կին մոտեցան, սպայի դիմաց կանգնեցին. ՀԱՄԱՌ ՄԵԿՆ ԱՍԱՑ.

– Անմեղ է. անցյալ օրն ու գիշերը մեզ հետ էր՝ քայլելիս ննջում էր. չարչարանքով, արևահարվելուց այրվելով անցանք ճամփան: Գիշերն էլ (արդեն լացակումած՝ ցույց տալով ծերունուն) սափրեց գլուխը: Ո՞վ իմանա՝ հիշողության մեջ ո՞ւր էր թափառում. նրա տարիքում հիմա շատը հիշողությունն է: Մինչև հիմա անծայրությունից չի պոկվել: Շորեր պատվիրեց՝ իջևանատիրոջից երեք օրվա պարտք առնելով, հագավ: Բա ինչո՞ւ էր այսօր նոր շորերով ծնվածի պես: Խղճացեք. ախր բան չի արել: Ծեր է. թող իր համար պարապ-սարապ խոսի: Տեսա՞ք ոնց էր ոգևորվել. գուցե օգնի՝ լավանա (աչքերն է չորացնում):

ՍՊԱՆ ԿՈՇՏ ԱՍԱՑ. – Լավ (ժպտաց) . որ խղճացիք՝ հինգ հարված կիջեցնեմ, չնայած ցենտուրիոնի խոսքը անկասելի է. բայց կայսեր անունը բոլորից վեր է: Չեմ ասում՝ որևէ աստված երկրպագի. հռոմեական կայսրությունում աստվածները շա՜տ, որին կուզենա, թող երկրպագի իբրև իր ճակատագիր (նորից ժպտաց փոշոտ. աջակողմյան գանահարողին մատով արեց), ասաց. – Հինգ հարված. բայց՝ թույլ խփիր:

Հետո ձեռքերը կրկին կրծքին ծալած, ոտքերը լայն դրած կանգնեց անշարժ՝ ասես կարմրանախշ սյուն: Բայց արդեն քիչ մարդ է մնացել. թզուկներն ավելի շատ են թվում. շատերը վազել – շուկայի մարդկանց էին խառնվել:

Մարդկանց, հատկապես կանանց ձեռքով ետ գնալու նշան անելով (որից հավաքվածները կարծես ալիքվեցին խուլ) աջակողմյան գանահարողը պատրաստվելով՝ մտրակով թեթև խփեց: Ծերունին ինքն իր հետ կամ երեք-չորս քայլ հեռու դիմացի կանանց հետ ինչ-որ բան էր խոսում. թերևս չիմացավ հարվածը, որովհետև գոտկատեղից ցած՝ զգեստի վրայից էր: Նա մինչև գոտկատեղն էր վերևից մերկ: Թույլ շուռ եկավ, հիշելու պես պայծառացած ասաց. – Ի՜նչ հրաշալի բաներ ասացի, – հասկանալով՝ ԿՐԿԻՆ ԼՌԵՑ:

Հռոմեական սպայի ձախ կողմում ծերունու ուղեկիցներն էին (կանայք ծերունու մոտ էին, ասես կպած նրան): Նախկին դահիճը ծանր շնչելով, հևասպառ էր կանգնած, շոգից գլուխը թրջած, որովհետև գլուխը բաց էր, գռուզ, սպիտակախառն մազերով. – ՄԵՆՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՉԱՐԱԽԻՆԴ ԵՐԵՎԱԼՈՒ ՊԵՍ ԴԱՀԻՃՆ ԱՍԱՑ.– բայց անիմաստություն չի՞: Թվում է՝ մարդկանց մեջ չկա: Դիմացիր: Հենց մարդկանց մեջ է, ոչ թե անապատում:

ՄՈՏԻԿ ԷՐ ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃԸ, ԱՋԻՑ ԳԱՆԱՀԱՐՈՂԻ ԿՈՂՄԻՑ. ասաց.– Ես էլ հարվածներն թիվն եմ հաշվում, որ արդար լինի. երե՜ք, – գոռաց բարձրաձայն: – Հետո շրջվեց, նույն բարձր ձայնով ասաց հավաքվածներին.

– Բայց ոչ թե մատնում էի ինչ-որ բան, այլ աստվածների փլված արձաններն էի ցույց տալիս: Քավ լիցի. ես հռոմեական զինվորների, ամբոխի ուշադրությունն էի շեղում. որովհետև սատանան միշտ էլ ուրիշների հայացքով է նայում: Ինքը դեռ չեղածի ճշմարտությունը գիտի: Ես չէի ուզում, որ քեզ դատեն (դարձավ ծերունուն), պատիժը միշտ ինչ-որ մեկին առանձնացնում է՝ հենց լինելով համոզում այլ մարդկանց իրավացիությունը, որ մինչև պատիժը իրավացի չեն. – ինչպես ատյանն էր որոշում, թե այն երիտասարդը փլե՞լ է տաճարները: Կասկածից որոշեցին, որ փլել է. է, թող որոնեն: Իսկ քեզ (նորից ծերունուն մատնացուցելով) կարող է սպանեն, որովհետև մարդիկ միայն այդքանը կարող են անել: Նրանք հենց այդ՝ կասկածելու իրե՛նց մեղքն էին պատժելու, քանզի որևէ բանի համար մեղավոր են բոլոր նրանք, ովքեր այդ օրերում կան՝ ինչպես ասաց ցենտուրիոնը: Ախր այն, թե մարդը սիրո վրա է հենված, ոչ ոք չէր հասկանա. իբր քիչ են այս կյանքի չարչարանքները, հիմա էլ ահա այսպիսի մարմնով չարչարվենք: Ես չգիտեմ. թերևս շատ ավելին է մարդկային սիրո չարչարանքը թեկուզ մտքով, քան կյանքում, – դրա համար էլ չկա: Հասկացա այն թափառաշրջիկի ասածը՝ որ ճնճղուկը կանգնում էր աջ ձեռքին, հասկացա: Բայց չեմ կարող հենց հասկանալու չափով սիրել. (մատնացույց անելով ծերունուն) ծեր եմ, գոնե նրա պես մենակ:

Մինչ նա խոսում է, գանահարողները, ասես թաքուն, ծերունու ձեռքերն արձակել են. հիմա ծերունին սյունն է երկու ձեռքով բռնել: Շնչահատի պես մոտեցավ ուղեկից կանանց (դահիճը գոռաց՝ հի՜նգ), նրանց թիկունքում դարսված խուրջինների, կապոցների, մորթիների կույտից գտավ իրենը. դողացող ձեռքով հանեց մի հին գանգ, թևի տակ եկավ գանահարողների մոտ:

Կրկին շրջիկներ են թափառում՝ անտարբեր, մանր կենդանիներ քարշ տվող հրեաներ, երբեմն որևէ հարուստ առևտրական է հովանոցը ձեռքին ստրուկի ուղեկցությամբ քայլում՝ ասես մարդկանց տնտղելով, կտրուկ՝ ապրանքները: Շնիկը հովի ստվերում կծկվել, ննջում է: Առյուծներով վանդակապատ սայլերը գնացել են. շուկայի մնացորդ–ծախվելիքներն են ամայության վնգոցի պես շոգ վայում:

ԾԵՐՈՒՆԻՆ (տեսանելի – բաց տեղ գալով՝ ասում է արագ) . – Ահա կյանքը, որ հաճախ ոտքերիդ տակից է երևում, հաճախ՝ գլխիդ վերևից, թեկուզ միշտ շուրջն ենք մոռանում: Անծայրությունն այս է՝ նախ մարդու ուսերին, որ բուն կշիռն է տալիս մարդուն: Բայց՝ որտեղի՞ց է մարդու հայացքը. ոչ թևից, ոտքից կամ մեջքից: Ես գիտեմ, բայց մինչև օրս ո՞վ է վստահ, թե այն մարգարեն, որ կմախքացած ճաղատի հետ դեռ անապատից միացան մեզ, ո՞վ էր. այդքան էլ սրբակյաց, լուռ: Չարչարանքներից մոռացել եմ, բայց գիտեմ արդեն, որովհետև ոչինչ ծածուկ չի լինում: Նա չասաց, բայց մարդուն այսպես՝ լերկ գանգով էր տեսնում, առանց այլ մսակտորի, որ իրականում չկա. ԿԵՆԴԱՆԻ ՄԱՐԴՈՒՆ ՆԱՅԵԼԻՍ էլ տեսածը այս գանգն էր, որ ահա իրականությունն է անկասելի:

Ուղտապանը երկար պարանից բռնած՝ գլխիկոր, դանդաղ անցնում է ծակ կժերով ուղտը. ոչ թե փողոցը, գետինը, այլ ասես շոգ օդն է ջրում հեռվից բերվելու պատճառով դեղնականաչավուն գոլ ջրով: Դիմացից՝ պոզերից պարանով կապած, մի գյուղացի ցուլ է բերում վաճառելու. նա այսուայն կողմ է ընկնում ձգված պարանից, երբեմն մոտենալով ցուլին՝ ճիպտում է հայհոյախառն:

ԿՄԱԽՔԻ ՊԵՍ ՆԻՀԱՐ, ՃԱՂԱՏ ՄԱՐԴԸ (ասես առաջին անգամ ամբողջովին երևալով, կժի ջրից դիտմամբ թրջվելով՝ ուղեկիցներից հայտնվեց միայնակ: Մի պահ նայեց նախկին դահիճին, մոտը կանգնած ծերունուն, ԾԱՆՐ, ՎՍՏԱՀ, ՀԱՏՈՒ ԱՍԱՑ.– Իսկ եթե մարդիկ իրենց օրինակո՛վ գիտեն. հենց քեզ նման՝ որ դա՛ է կյանքը: Ինչո՞ւ եք հավատում թե՛ չտեսած Աստծուն, թե՛ այսկերպ կյանքին (մատնացուցելով ծերունու ձեռքի գանգը): Որևէ բան իմանալը մեկ օրվա համար չէ, - կին ունեցող շատերը կառարկեն, թե կյանքը կնոջ ամոթույքի սահմանով է ձեր առջև դրված, որովհետև այդ պահին են բոլոր կանայք ուզում, որ իրենց ամոթույքը տարողունակ, խորը լինի, որպեսզի տղամարդը ավարտուն տեղավորվի ինչպես կյանքում՝ իր երազներով ու ցանկություններով, ուր չկա իրականություն, բայց ինքն հենց իրականություն է: Կյանքի սահմանն են հուշում. քանի որ անդամը անմիջապես է թվացնում, թե կյանքն անսպառ է: (Առաջին խոսքերի հետ դեմքն ասես լցվում է. ճաղատին առայժմ աննկատելի մազեր են բուսնում): Անծայրության ողջ ճանապարհին ձեզ հետ էի, լսում ու տեսնում էի ձեզ, բայց… չկայիք. մեկ-մեկ էլ ինձ եք տեսնում, որ ձեզ համար միշտ կայի: Ինչի՞ն հավատալով անցաք այդ անծայրությունը, որ գիշեր էլ չէր առնում: Անպայման տեսնելու, թե ինչպես է որևէ դեմք այդ գանգը դառնում: Այդ ճանապարհը ինքնե՛րդ անցաք. հուշի մեջ բեկորներ պահելով էլ ահա երկրորդ անգամ եք ականատես: (Խոսելու ընթացքում արդեն լեցուն դեմքով է, այտոսկրերն են պնդվում–կարծրանում, դոնդողի նման ասես խլխլացող կաշին է արևածեծ, ընկույզի գույնի մագաղաթի նման պրկվում, հայացքն է դառնում ահեղ, շաղափող, գանգի նման մերկ՝ ամեն պահի ողջ շրջակայքն է տեսնում մանրուք առ մանրուք, –ջրցան ուղտին, մարդկանց դեմքերի խալերը, մորուքների քրտինքը … ևլն. հստակ է, անկարեկցանք: Միաժամանակ՝ հասակով բարձր է, բայց ոչ բարձրահասակ: Կողքինները աննկատելի ետ են քաշվում, որ նրա առաջին խոսքերի հետ վրա էին տվել):

– Ո՞վ ես դու, – ԶԱՐՀՈՒՐԱՆՔՈՎ ԱՍԱՑ ԳԼՈՒԽԸ ԽՈՒԶԱԾ ԾԵՐՈՒՆԻՆ.– Ո՞վ ես, որ այն մեկին նման էլ չես, քանզի շարունակ փոխվում ես: –Վուշե հագուստով, ականջաբլթակներից մեծ ոսկե ականջօղերով, մորուքները բարալիկ, խուզած՝ խաղալիքի պես երկու-երեք քրմեր մոտեցան՝ ակներևորեն որևէ խորհուրդ կռահելով. մռայլ են, անհանգիստ:

– Ես կռահել էի, – ասաց ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃԸ: – Եթե Աստված գիտի ասելիքն ասելու չափով՝ մարդն էլ գիտի. դու Նրան էիր ուղեկցում թաքուն, այլ տեսքով ծպտված, դրա համար էիր անտեսանելի, մեզ՝ երևալի: Բայց այդքանն էլ է մարդու ճանապարհ. թեկուզ ինքնակարեկցանքով անցանք, որովհետև լուռ էիր, իսկ անցած օրվա համար ոչ ոք երանի չի ասի: Ո՞ւմ ուսերին մնաց այդ անցած ճամփան ու օրը. թեկուզ ինչպես երեխայի առաջ՝ կա՛ն կյանքի բոլոր ճանապարհները, որ չեն ապրվում: Ապրելն է կյանքը: Մարդը մեկն է անցնում այդ բոլորից, իսկ որևէ անցած–ապրված այդ պատճառով չի ափսոսում, որովհետև չապրվածի նման է. դրա համար էլ ոչ ոք կյանքի երկու ճանապարհ չի անցնում: Գիտեմ՝ ով ես. գիտեմ, որովհետև ոչ թե ասված է որևէ աստծու խոսքով. այլ՝ որ դու մենակ չես թողել Նրան: Չես էլ թողնելու մի ամբողջ հավերժություն.– մարդասպան՝ մարդու բոլոր պահերն իմացող դահիճը գիտի կյանքո՛վ, որ, ահա, իմացության միակ ճանապարհն է: Իսկ մյուս՝ չապրված կյանքերը, ուրիշների բաժինն են. ես արդեն չեմ ուզում: Անանուն ուզածս՝ այն հրեայի պատմության ասած անմահությունն է: Բայց չեմ կարող առյուծի երախը մտնել, դեռ մենակ չեմ ես (հուզվում է, երեխայի պես թնկթնկում լուռ):

Նրա խոսելու հետ կմախքի պես նիհար մարդը արդեն հասակով է մեծանում, մկաններով, ոսկորներով: Հիմա շողշողուն հայացքով, ասես անբիծ, բարձր, ճենապակե թվացող աչքերով մեկն է՝ փարթամ, գեղեցիկ, երկար մազերով: Զգեստները ևս փոխվել են. վուշի նմանվող մի անանուն գործվածքով կտորից է, հրեական ճաշակով, բայց շողշողուն է հայելու պես՝ ինչ գույնի զգեստ հագիդ նայում ես, այդ նույն գույնի էլ հագուստդ երևում է: (Ցածր երաժշտություն – կարծեմ՝ Մոցարտինն է): Մյուսներին նայելիս է բարձր հասակով երևում՝ թեկուզ հողին պառկած դիմացինի. հարմարը շնիկն է: Նրա հայացքով հսկա է երևում. նա է միանգամից, կատաղի հաչում, փորձում վրան նետվել: Ձեռքի խոշոր, թևավոր երկրագունդը արևից շողշողում է անստվեր: Երբ հպանցիկ վրան է նայում, հայացքն առնելիս երկրագունդը ասես տեղ-տեղ կանաչավուն բոցերով պատվի, թեև թևերը մուգ-դարչնագույն են:

ԱՆԵՐԵՎՈՒՅԹՆ ԱՍՈՒՄ Է.– Իհարկե կռահեցիր: Իզուր չէ, որ այսքան տարի ինձ ես տենչացել կյանք որոնելիս (թեթևակի քմծիծաղով. ասես միայն նրա հետ խոսեր: Շարժումները նախապես դիմացինի ասելիքը իմացող էին, որովհետև հասկանում է բոլոր լսվող լեզուները, միշտ նախապես իմացող՝ կռահում բոլորի մտքերը, չորության չափ արժանապատիվ է): Որևէ ինքնակեղեքող սրբի տեսիլք չէ, որ ըստ այդ մեկի պատկերացման լինեի, բայց ընդհանրական տեսիլքը դրամն է՝ ոսկորե, փայտե, արծաթե, ոսկե. իրականում կյանքով հատուցվող տեսիլք, որ իրականություն է, բայց՝ նյութական, համարյա շոշափելի– չի՞ երևում մարդու անզորությունը ճշմարտություն որոնելիս: Ի՛նքն է. բայց փողի նման այնպիսի տեսքով, որ այդքան մտքով ընկալվի, թե չէ անծայրության մեջ թափառող քամի կլինեի, որ եղավ ու չկա: Հենց գոնե ձեր հուշերին հասնելս է պետք, որ հիմա այստեղ լինեմ: Անհանգստացնողը ապագան է, մարդու երազը, որ Աստծո ճամփան է փորձելու ծռել: Մարդը ոչ մի փակ օր չունի. բայց մարդն է դատապարտվածի պես բոլոր օրերը բաց ապրում. ահա յոթ օր ինձ հետ մի ողջ խումբ փորձեցին բաց ապրել անծայրության, անիմաստության մեջ: Միայն գիշերը՝ կրկին կարծելով, թաքուն կամ ուրիշի կնոջը գողացան պառկելու համար. դեռևս դրանից են մարդու բաց օրերը փակ թվում:

(Նույնիսկ շուկայում ձայնը լսվում է՝ ասես այնտեղ խոսի, ամեն մեկի հետ առանձին, կարմիր, կրքոտ, թեև ձայնը հավասար է սկզբից վերջ):

– Ուղեկցելով ձեզ ու Նրան՝ առանց բառի հենց դա ասացի, թեև իմ բառերը որևէ հիշողության մեջ չեն մնում, – բառով՝ Նա ասաց, թե կյանքը սիրո վրա է հենված. ժամանակ, որ ապրեցիք անպոկելի: Ես ընդամենը մենության հույսն էի մեռյալին տալիս, որ, ինչպես ես՝ չերևա: Դրանից գիտեք, որ այդ հույսը ահա կա ու չեք հավատում, որ կա, – այդ պատճառով աշխարհը բոլոր ժամանակներով միաժամանակ տեսանելի չէ մարդուն: (Ձայնի հետ ոչ բարձր լսելի է դառնում երաժշտությունը. ասես բխում է բոլոր իրերից, հողից, ծառերից):

Խորհրդավորը ցրվեց մի հին իմացությամբ՝ հանգիստ, լարված, սառն էին նայում:

Դեռ անձայն կակազելով՝ ԾԵՐՈՒՆԻՆ ՄԵՋ ՄՏԱՎ, համարձակվելով խոսել երգիծախառն.

– Զվարճանք չէ, որ տեսնում ենք՝ եթե դու ես եկել սովորական ու մարդկային տրամաբանությամբ. որովհետև ամեն մի անհայտության առաջ կրկին ու միայն մարդկային է մարդու հարցը: Անգամ պատասխանները կյանքում ունենք ամեն պահ՝ որով և կյանքն է ամբողջական, – դրա համար էլ չեմ հարցնի: Բայց երբ դեռ մարդուց անհայտ էիր, մեկը հարցրեց՝ կյանքի ունեցվածքից ո՞րն է շատ՝ հավա՞տը Աստծու համար, թե՞ անիմաստությունը քեզ համար. ահա հարցս: Մյուսը, թե՝ իսկ ո՞ր երևակայության վրա ես դու միշտ լինում, քանի որ իսկապես դու ես, – քանի դեռ չեն երևացել բորտներ, ի ծնե հաշմանդամներ, ուրուկներ:

Ձիարշավարանի սյունազարդ մուտքի մոտ կանգնած են. արևի դանդաղ թեքվելու պահն անգամ զգայելի է՝ ասես գոլ ամանի մեջ շոգն է շուռումուռ գալիս: Անշարժը մարդիկ են, որ շնչելն անգամ մոռացել են. ակամա մի հրաշքի են սպասում, որ լինելու է շոգի հանդարտությունից, շրջակա անապատ գետնից, այդ անսովոր թվացող ժամանակից, մարդկանցից, այս ու այնտեղ տնկված փոշոտ, խղճուկ ծառերից, տաճարների միանգամյա փլատակներից, որ արևից ավելի սահմռկեցուցիչ են երևում, սպիի նման, որովհետև տեղ-տեղ սալահատակ էր գետինը:

ԱՆԵՐԵՎՈՒՅԹԸ ՆՈՐԻՑ ԱՍԱՑ (ձայնն այնպես էր, որ ասես մի անգամ ասածն է նորից ասում. հարթ, ավարտուն, վստահ) . – Մարդուն է առայժմ թվում, թե ինչ-որ կարևոր նպատակներ կան, դրանց համար է ապրում, ոչ կյանքի: Կարծելով, թե ինքն ավելի խելացի է, քան կյանքը: Նույնպես և չգիտի, թե ինչու է մեռնում՝ երբ կրկին վստահ է, որ խելացիորեն-խորամանկորեն նպատակները կատարեց: Ոչ մի նպատակ կյանքի անդունդին կամ կյանքի առաստաղին չի հասնում. մարդը միշտ անմիաստության ոլորտում է, որ ինքն է կազմակերպել. Աստծուց հետո ինչ-որ բան պիտի՞ անի, որ միայն իրենը լինի: Ահա՝ եթե կյանքը հանում ես, կղզիների նման մնում են փաստի-անասունի կողոսկրերի պես ցցված այդ նպատակները, որ այնքան չնչին են, որ տեսնելով՝ մարդը համարձակվում է կարծել, թե այդ տխմար նպատակներով կյանքին խաբեց, – դրա համար էլ ահա □ապրում եմ□ այդ նպատակների հույսի վրա. մշտական տեղս անիմաստությունն է՝ մարդուն հասանելի սարսափը: Թեկուզ արդեն պիտի կռահեիք, բայց ահա ասացի՛:

Բարձր, հպարտ ուսերին հանկարծակի ու իր այդպիսի ներկայությամբ տրամաբանված, կարմիր, ալեծուփ, ոսկեթելով շրջակարված, անընդգրկելի թիկնոց է հայտնվում (թերևս՝ որ ծածկի անիմաստության սարսափը), որ բույրի նման տարածվում է առարկաները, մարդկանց արտացոլող նրա զգեստներից: Թևավոր երկրագունդը իր չորս թևերով թևածելով՝ դանդաղ, անձայն գնում–լուծվում է դեղնակարմիր, ցածր հորիզոնին: Երաժշտությունն ուժեղանում է. շարունակ նույնն է, այնքան ուժեղ, որ հրեաների, հույների նվագարանների ձայները չեն լսվում, թեև ընդհատուն նվագում են: Նա ասես կա ամբողջական, բայց ընկալելի ոչ իր հզորությամբ, տեսանելի-տձև-արտառոց պատկերացումներով շրջանակված. իր մարդկային տեսքից է անիմանալի–ահավոր–անհայտ, անակնկալ, բայց՝ մարդու պես, ում համար ոչ մի նշանակություն չունի շրջակայքը, մարդիկ: Ձայնը կայտառ է, ինչպես գլուխը սափրած ծերունունը, բառ-բառ անակնկալ, հատու, ասելիքը լրիվ՝ թե՛ առջևից, թե՛ ետևից. լռության խավ չունի, ապակու պես երևալի՝ կտրող-փակող ասելիք է:

– Կռահում էի, որ նա պիտի լիներ. կռահում էի ողջ ճանապարհին, – ԼՍԵԼԻ ՄՐՄՆՋԱՑ ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃԸ: – Մեկ է ժամանակը՝ թե՛ այստեղ, թե՛ այնտեղ. նույն չափով է շարժվում, նույն արագությամբ, որ միայն ԼԻՆԵԼԻ Է: Ինչպես դատապարտյալի ոգի, որ ժամանակ չի ճանաչում:

Եղած արդեն փոքր ամբոխը ճեղքելով՝ հայտնվում է մի ՏԱՐԻՔՈՎ ՀՐԵԱ. մոտ 45 տարեկան, ճպռոտ, կարմրած աչքերով, փնթի զգեստներով, ասես մի ոտքից կաղ մեկը, որ ջղային է, տաք-տաք վեճը գլխում: Ուսին-վզին՝ շատ երևացող մի տեղ, որ հետո է բացվում, թարախոտ-շարավոտ մի խոշոր պալար կա: Լսվում է երեխայի լաց. ՀՐԵԱՆ ՔՐՏՆՄԽԱԾ ԱՍՈՒՄ Է երեխայի լացով ողողված, արցունքները սրբելով.

– Ահա. մեռա՛վ: Կենդանացրու՛, թե կարող ես (նրա ետևից լրիվ սև հագած նույն տարիքի մի կին է հուշիկ մոտենում՝ մինչ հրեան ուսից իջեցնում է նախշավոր, հին կարպետով փաթաթվածը, որ մի կնոջ դիակ է): – Կենդանացրո՛ւ նրան. համարյա վազելով եմ բերել. աղջիկս է, որ օձի խայթելուց մահացավ: Հիմա նա այլևս չի կարող ինձ սիրել (հեկեկում է, – 4-5 ամսական երեխան բարձր, ասես ոչինչ չտեսնելով՝ միայն լացում է, բաց թաթիկները շարժելով):

– Ասացին՝ մարգարե է եկել. վազելով բերեցի: – Տաքացած, հապճեպ, հևասպառ ԱՍՈՒՄ Է ՀՐԵԱՆ: –Նոր մահացավ, դեռ տաք է: Աղաչում եմ՝ կենդանացրո՛ւ նրան (տղամարդկային կոպիտ հեկեկոցով՝ ուսերն են ցնցվում, հետո ձայնով լալիս է: (Կեսօրվա այդ անծառ շոգին լացն ասես դղրդում է):

Ավելի երեխայի լացից՝ մարդիկ շարժվում են. վազքով կանայք են մոտենում: Թափառաշրջիկների նախկին խմբից մի կին կավե բաժակով ջուր է բերում, տալիս նախկին դահիճին, որ նոր եկած հրեային տա: Սա ջուրը վերցնելով մեխանիկորեն, մոտեցնելով բերանին՝ ջուրը թափթփում, չի կարողանում լարումից խմել. ավելի է լալիս, ակամա նայելով կանանց, նրանց կարեկցալից իրարանցումին:

Պալարը շոգից բացվել, շարավը հոսում է դանդաղ: Երեխային կանայք մի պահ լռեցնում են՝ ահաբեկ նայելով Աներևույթին: Նա, ասես, ոչինչ չի նկատում. ապակե աչքերով նայում է՝ իր մտորումներում, բայց առերևույթ սպասելով, որ լռեն:

Հպարտ, այլևս անմարդկային ԱՍՈՒՄ Է ԱՆԵՐԵՎՈՒՅԹԸ.

–Մարդու նման ու մարդու հետ մի անգամ ահա անցա ճանապարհը, որ երկնային կամ անդնդային չէ: Իմ հավերժությունից մարդկային յոթ օր ու գիշեր վատնեցի անծայրությունը մարդու հետ ճանաչելով, որովհետև անլինելի իրականությունում ոչ ոք չգիտի՝ ամենակարող ու եղյա՞լ է Աստված, թե՞ հոծ մի հատվածն է անիմաստության: Բայց գիտեի, որ մարդն է իր իմացությամբ ինձ հասնելու.– այդ իմացումից դեմքս արևահարվեց: Ճնճղուկը պատահաբար չկանգնեց նրա աջ ձեռքին՝ դա էլ ես էի նախատեսել. խնդիրը միտքն էր, որ ասաց, – գոյության երրորդ երկինքը. այդ սիրուց դեռևս ոչ ոք ոչինչ չի հասկանում: Նա նորից է ուզում այն կյանքը, որ կար մինչև Օձը: Ահա՝ անհետացել, միայնակ իր իմացությամբ գնում է դեռ անծայրությունից ու մարդուց, որ նույնն են: Դիմացը մարդու ճակատագիր է՝ որ պիտի անցնի, բայց՝ մնա մարդկանց արարքներով (երեք քուրմը դողում են. ոսկե ականջօղերը ցնցվում են: Արդեն կեսօրն անցել է, շոգ է, մոտիկ մի քանի ծառերի տերևները թոշնել-կախվել են ինչպես ցրտից սառած, լռությունն ասես խեղդում է՝ մանուկն այլևս չի լացում, ասես ղունղունում է: Ամեն մեկին թվում է, թե հենց իր ականջին, միայն ի՛ր համար է Աներևույթը շշնջում այդ խոսքերը: Հանկարծակի թափով հեծյալներ են անցնում փողոցով. աղմուկով, փոշին բարձրացնելով, միայն որից լացող հրեան լռում է, ակամա ու տարօրինակ նայում խոսողին. ասես հասկացավ, թե ո՛վ է իրենց հետ: Նրա սևազգեստ կինն է հիմա փորձում կանացիորեն ճչալ, բայց ակամա լռում, կրկին անմռունչ չոքում է. դիակի կողքին կանացիորեն սգատեր՝ ծնկներին էր, հիմա լուռ, աղաչական նստում է իր իսկ ոտքերին, ասես փլվում անմռունչ, որից վերսկսում են ամուսնու հեկեկոցները, ցնցումները):

– Բայց, – ԱՍԱՑ ԱՆԵՐԵՎՈՒՅԹԸ, ասես մի այլ տեղից շարունակելով: – Բայց իր համար խնդի՞ր է այդ ճակատագրին անցնելու և իբրև Աստվածորդի երևալու իմաստը, քանզի շատերն են իբրև Աստված երևացել: Աստված այդպիսին չէր. հենց մարդու ճակատագիր նա չընտրեց, թեև մնացյալ բոլորը ուներ. բազմապատկվեց բոլոր ազգերի պատկերացումներում ու սպասումներում, բայց մնաց Ինքը՝ նույնիսկ նախապես դառնալով բոլոր կենդանիները՝ կով ու օձ: (Ձայնը կրկին հատու է: Բայց ինքը պարտվածի հոգնությամբ է բառերի միջև լռում: Դրանից կանայք՝ հատկապես դեռ բաց մեկնված դիակին նայելով՝ լացում են, ողբասացի նման երբեմն կուրծքները ծեծում: Երաժշտությունը բարձր, խլացուցիչ չէ, այլ հնչյուններն են առանձին-առանձին, հստակ, ասես պողպատե գետնին գլորվող արծաթե հատիկներ:

ՀՌՈՄԵԱՑԻ ՍՊԱՆ (մոտենալով հրեային ու կնոջը) . – Ձեր մեռելը այստեղից վերցրեք: Չի՞ երևում, որ կենդանացնել կարող է նա, ով ծնել է: Թարախդ էլ մաքրի՛ր. երեխան այս շոգին մեղք է, նրան գոնե խղճա:

Նույն կերպ փաթաթած դիակն ուսին առնելով լուռումունջ՝՝ հրեան սայթաքուն քայլերով շարժվում է. կինը խուլումունջ, երեխային գրկելուց՝ խոնարհ, գլխիկոր, մարդ առ մարդ մի պահ կանգնելով՝ հեծկլտալով հետևում է նրան: ՀՐԵԱՆ ուզում է լսել. հատկապես շուկայում արդեն դիակն իջեցնում, ետ նայելով է արևի տակ կանգնած լսում. կինը երեխան գրկին, նույն բաց շոգում կողքին սպասում է՝ երեխային էլ գրկում չնկատելով, հայացքը հրեային՝ ագահ լսելով:

ԱՍՈՒՄ Է ԱՆԵՐԵՎՈՒՅԹԸ.– Ճակատագրին պատրաստելու համար մի քանի հարց տվեցի նրան, որովհետև ավելի մոտ եմ երկնքին ու անդունդին: Հող է թվում այն գետինը, որի վրա մարդն է ապրում. կյանքը հողի վրա, մահը հողի վրա: Երբեք ՄԱՐԴԸ չի հասնում անդունդին, ուր ճշմարտությունն է, կամ երկնքին՝ ուր ազատությունն է: Իսկ ինչպե՞ս իմանա ճշմարտությունը: Թվում է՝ արդեն գիտի, որ փողն է, դրամը, որի նշանով իր վրա անսահման ժամանակն է բաշխում, – դրա համար էլ ասաց՝ Սերը, որ կյանքի ու անդունդի միջև է: Մարդկային դեմքերով քառաթև հինգ թռչուն են թևածում կյանքի ոլորտը պահելու համար. դրա համար էլ կարող էր թվալ, թե ապրելի է սերը մերձավորի հանդեպ: Ճնճղուկի գալուստը հենց դա էր հուշում, եղած ու լինելիք մարդկանց կին կամ տղամարդ ցանկանալը: Հողին անգամ երերուն քայլող մարդը դարեր ու կերպարանափոխություններ է վատնելու՝ մինչև հասնի Սիրո ոլորտ. դրա առաջին խոչընդոտն է սեռը, – որ ցանկություն է հուշում կնոջ կամ տղամարդու հանդեպ, այսօր՝ կինը, որ կրքի չափով ակամա խաբելով՝ հանգցնում է Սիրո հնարավոր թռիչքը (այս պահին հեռվում, հորիզոնի արդեն կարմրակապույտ ֆոնին անցանկություն, որոշակի աննպատակ թևածում է քառաթև երկրագունդը՝ ասես անորոշ պատկերների քարտեզ՝ շուռումուռ գալիս, ցույց տալով Ավետյաց երկրի ահեղ կանաչը. թևավոր երկրագնդի կանաչ գույնն այդտեղից էր, հիմա՝ անշարժ կայծակի նման, աչք ծակելով):

Արդեն միանգամից, բայց ընթացքում ևս հատիկ-հատիկ գալով՝ կրկին մարդիկ են հավաքվել, հիմա շատ են. գույնզգույն, տարբերդեմք, ասես բաց սիրտ՝ սրտի նման բաբախող, թվում է՝ բաց մարմիններով: Հռոմեացի զինվորներ չեն երևում. չի երևացել ինչպես՝ բայց անհետացել են ամբոխի շատությունից, հենց մերկությունից: Շոգից օդի թափահարման հետ՝ ասես թաքուն քամի ունի, մայրամուտի նման երբեմն հորիզոնը ծածկելով նրա թիկնոցն է փռփռում: Անծայրածիր է, ասես միայն մարդկանց վրա փռփռալով, – դրա համար էլ միայն եղածներն են եղածներին մերկ թվում (երևում):

Ամբոխին արդեն խառնված՝ հրեաներ էին եկել մեծ խմբով, որ հինգ օր առաջվա հոտած, շոգից խարխլված քաղաքից դուրս նետված մի դիակ կրկին քարկոծեն. մահով չէին հանգստացել (չիմանալով, թե ով է եկել, նրանց թարմ, վրեժխնդիր շշուկներն ու փսփսոցներն են լսվում): Ընթացքում մի հին վեճ են շարունակում, որովհետև մոտեցել է արարքի պահը. վեճը լսելի է, բայց ասես թաքուն, մարդկանց մեջ կորած ձայներ.

Ա ՁԱՅՆ.– Իր մահով էլ չհանգստացրեց, զարկե՛ք, թող հուշն անգամ վերանա:

Բ ՁԱՅՆ.– Իսկ մարդ ե՞րբ է մեռնում. իհարկե՝ շունչը տալուց երեք օր հետո, – զարկե՛ք, թող սատկի:

Գ ՁԱՅՆ.– Հա. դրանից է, որ երեք օր էլ ցավն զգում է, – նրա ցավը մի պահով քիչ է. թող երկար զգա ու կրկին:

ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃԸ (ասես ձանձրացած, զզված. լինելիքը նախապես իմանալով) .– Մի՞թե անմահության հույսն էլ եք քարկոծում, - բայց մարդու վերջը վերջին շունչն է: Եթե չունի՝ ուրեմն՝ վերջ, էլ մարդը չկա, պետք չի դիակը չարչարել, – ճիշտ չե՞մ ասում: Թե՞ վրեժներդ դեռ չի հագեցել. հասկացեք՝ ո՛վ կա այստեղ, երևի պետք չի դիակը տանջել (ժպտում է դողդոջուն):

– Ո՛չ, – կատաղի ասում է ՄԻ ԱՅԼ ՀՐԵԱ մնացյալներին խառնվելով.– Դու չգիտես, թե ինչ է արել. մանկանը մորթել, երեք օր ու գիշեր մաս-մաս կերել է, – ինքը հենց այդպես պատմեց: Անօրենք մեկն էր, Ղևտացոց տոհմից, որ կյանքի անիմաստությանն էր հավատում. դու կմոռանայի՞ր (ասաց ճչալով, կատաղի):

Հանկարծ գալարվելով՝ անապատից ուղեկից կանանցից երիտասարդը թույլ ճչաց, ընկավ: Ոմանք շուռ եկան, կրկին ուղղվեցին. □Ախր հղի էր. ճանապարհին ու արևին չդիմացավ□, – միմյանց հանգստացնելու համար, ասես շոգ բռնած խավոտ ձայնով ԱՍԱՑ ՄԵԿԸ. նրա ձայնը ոչ թե լսվեց, այլ միանգամից բոլորն իմացան: – Տեսա՞ք, – նախատինքի պես ԱՍԱՑ ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃԸ: – Աշխարհում ինչ լինում է մարդու հետ, մարմինը հենց դա է երևացնում. թաքուն ոչինչ չկա թե՛ մսի, թե՛ հոգու վրա: Մարմինը երևացնելու համար է. ահա հիմա նա էլ մարմին չունի (դարձավ քարկոծելու եկած հրեաներին), անիմաստ տեղին քարկոծե՛ք. ո՞ւր կհասնի:

Ոչ պարելով. հենց այդ պահին էլ այս ու այն կողմից կրկին հայտնվեցին թզուկները՝ ակրոբատիկ շարժումներ անելով:

Հրեաների ջղային խումբը դանդաղ, հում մսակտորի պես պոկվելով ավելի մեծ մսակտորից` փոքր-ինչ հեռու քաշվեց. իրար մեջ դեռ ցածր գոռգոռում էին:

ԱՍԱՑ ԱՆԵՐԵՎՈՒՅԹԸ ԿՐԿԻՆ.– Հողի վրայով ընթացող իմ ճանապարհն ավարտվեց. այդքան էի հողի վրա մենակ: Նրան արձակեցի, որովհետև իր քառասուն օրվա կյանքով վճարեց. հենց արևի, գիշերվա ու ցերեկվա համար, թեկուզ մարդը դրանց համար էլ է վճարում. Նա վճարեց այդ օրերի թախիծով, դրսի մարդկանց աղոթքներով, սպասումներով. լսելուց անգամ երերում էի, չհաշված մարդկային կասկածները (բոլորը ժպտում են, ինքը՝ ոչ. սկզբի նման անզգացմունք է), թեև ձեզանից սակավ են նրանք, որոնց ոչ թե Աստված, այլ մարդն է հորինել: Այսուհետ կհայտնվեմ հենց կասկածների պահին, բայց՝ իբրև ճշմարտություն: Իմ ասածը ոչ ոք չի անելու: Այդ չարարքներից կենսագրություն հավաքելով Նրա համար, որպեսզի մարդու մտքի չափով երևա մարդկանց, – քանզի բոլոր գալիքներն են Նրա մեջ: Հրաշալի է լինելը հենց կասկածների վրա, որովհետև իմաստս ավելին է, քան ես՝ առայժմ մարդու տված իմաստով:

Հրհրելով, առանց հրմշտոցի՝ ծանր անցնելով – առանձին երևալու գալով՝ ՆԱԽԿԻՆ ԴԱՀԻՃԸ ՄՈՏԵՑԱՎ – ԱՍԱՑ. – Բայց նա ոչ թե քեզ, այլ մեզ համար է եկել. Նրա կարիքը մա՛րդն ունի: Նահապետներից գիտենք, որ սերը մարդու համար է, ոչ քեզ, որովհետև բոլոր չափերից մեծը՝ հրեշտակին դատողը, մա՛րդն է:

(նրան բոլորովին չլսելով) ԱՅԼԵՎՍ ՈՂՈՂՈՒՆ ՁԱՅՆՈՎ ԱՍՈՒՄ Է ԱՆԵՐԵՎՈՒՅԹԸ.– Իսկ մի՞թե մարդը կարող է սերն ապրել: Մարդիկ լուռ են. այստեղ են պատրանքներն ավելի շատ, քան կյանքը: Աստծո դեպքում է հակառակը: Ահա՝ մտքով Սերը գիտի, բայց խնդիրը հենց կյանքո՛վ ապրելն է, – քա՞նի սրբակյացներ փորձեցին, անշուշտ՝ կնոջով գայթակղվեցին կամ իբրև ավելորդություն՝ վրան չարացան: Դա դեռ չի՞ նշանակում, որ վախից առանձին-առանձին մտածեցին, որ ահա սիրում են, բայց ասացին Աստծուն խաբելու համար, երբեմն հեշտանքի կին ճարեցին, թվացնելով, թե միայն իրենց ԵՐԿՈՒՍԻ՜ՆՆ է (արհամարհանքը ծռմռում է լսողներին) . Սերը, որովհետև երկրագնդի առողջությունը հենց մահն է: անգամ կյանքն ուրացան իրենցից էլ թաքուն՝ առերևույթ խաբելով հենց կյանքին ևս: Չխաբեցին միայն մահվանը, այդ զգոն պահակին, ում կվաներ միայն Սերը: Դեպքեր եղան՝ նպատակները կատարած-հանգստացած մահացան արդարակյաց, այնինչ սիրելիս չպիտի մահանային, որովհետև հողը Սերն ապրածից մահ չի ընդունում, կյանքը մահ չի ընդունում, սերը, ահա, մահի անունն անգամ չի լսել: Հենց կյանքից ու խաբկանքային սիրուց մահացան, հողի մեջ պառկեցին, որ մարդուց ամեն ինչ է ընդունում: Տեսա՞ք ինչքան են իրարից հեռու սերն ու կյանքը.– հազարավոր դարերի ճամփա պիտի անցնի օրվա վրա հենված մարդը, որ թռչունի պես դառնա, բայց կարծում է՝ նրան էլ է ղեկավարում: Փորձության ի՞նչ քառասուն օր էր նրա համար այս ժամանակը, որ ԱՊՐԵ՜Ց (ընդգծելու համար երկարացնում է) . գոնե մարդկային մենությունը, եզակիությունը տեսավ, մարդու համար Սերը հուսաց–ապրեց: Անծայրությունն անցաք, բայց ոչ կյանքը տեսաք, ոչ սերը, այլ ավելի արագ դեպի մահը վազեցիք: Որովհետև Մարդը երկրի կեղևի վրա է ապրում, նարնջի պես մաշված այդ կեղևը կլպելիս, նախ մարդն է մահանում, երկիրը դրանով է փոխվում հաջորդ սերնդի համար:

– Ասա՛, – մատը տնկելով գլուխը սափրած ծերունու կողմը, առանց նրան նայելու՝ ԱՍԱՑ ԱՆԵՐԵՎՈՒՅԹԸ հրաման տալու պես:

Տեսարանը հենց աչքի առաջ էլ վերափոխվում է, տարբերությունները աննշան են, շատերն ընթացքում դիրքերը փոխել, հոգնած կանգնել են: Աներևույթն է առանց թիկնոցի, նախկին տեսքով, որ չի էլ նկատում. նիհարում է այտերից, աննկատելի ճաղատանում: Դառնում է կմախքացած, հոգնատանջ մեկը, որ ակամա ստվեր է ուզում. դեռ քայլել-խոսելիս են թիկնոցն ու հայելանման զգեստները անհետացել: Արդեն զով է, ավելի է հստակված տեսանելիությունը՝ կորած մանր իրերը այդ ժամին են գտնվում:

ԳԼՈՒԽԸ ՍԱՓՐԱԾ ԾԵՐՈՒՆԻՆ՝ թողնելով հրեական քահանային մրմնջալիս, թույլ փղձկալով, ոտքից կարկամելով առաջ է գալիս, դերասանավարի, բայց անկեղծ, անմիջական երեխայի ձայնով ասում է տխուր.–

Լինե՞լ, թե չլինել – ա՛յս է խնդիրը.

Ահա կգան դերասաններն աշխարհի,

Որ մարդկային տիեզերքի միտքն են բերում,

Կրքերն անհագուրդ երկրաշարժերի,

Թախիծը՝ ծերացնող անթիվ դարերի,

(չի համբերում, հանկարծակի, հապճեպ ասում է. կրկին հայտնվում են հինգ-վեց թզուկ) .

– Բայց տարիներ շարունակ լսող մեկն էի որոնում աշխարհով մեկ. դերասան դարձա՝ բայց միայն դերասանին էին լսում, կրկին մարդը չկար, խեղկատակ դարձա եգիպտական թագավորազնի մոտ, անծայրության թափառող այստեղ. ես ինքս էի ինձ լսում: Սա՞ պիտի լսեր (մատնացույց անելով կմախքացած, ճաղատ ծերունուն) . բայց նույնիսկ նա էր շարունակ զբաղված.– կյանքում ո՞վ է լսում մարդուն, որ ակամա դատ է ուզում: Դրանից էլ անծայրությունն ընտրեցի, որ տարածություն չէ, երբեմ թվում է՝ տիեզերքն է, ուր մարդ չի լինում, որովհետև կյանք ու մահ չկա՝ անծայրությունն է լսելու մարդուն, ո՛չ կյանքը, ո՛չ մահը, քանզի ձևերը բազմազան են, շփոթեցնող: Արդեն ոչինչ չունեմ ասելու (չոր հեկեկում է), դերասանի պես ուրիշի փոխարեն եմ խոսում, որովհետև այլևս ոչինչ չեմ ուզում: Տեսել եմ աշխարհն իր կենսագրությամբ, ազգեր հայտնի ու անհայտ. հիշելի միակը հենց անծայրությունն է, որ դեռ հպարտ ուղեկից է (անլաց, չոր փղձկում է կարճ, շուրթերը մաքրում): Հավերժությո՞ւնը. ահա նա (անորոշ մատնացուցելով մի անցյալի, որ տեսանելի-իրականի պես ասես եղավ ու անվերջ կա քահանայի պատմածում, բոլորի աչքի առաջ) ահա նա ճամփա ընկավ հավերժության ծալքերով թափառելու, որ նույն անծայրությունն է կրկին: – Ճամփան պիտի հենց այդ պահից սկսեր, որ ժամանակ չառներ. կերպարանափոխվելով ու կերպարանափոխվելով կհասնի հավերժության: Գիտեք ուրիշները այլ տեղի՞ց են ճամփա ընկել: Կյանքն ահա սահմանափակված է միայն մարդու կերպով. նա գնաց առայժմ մենակ՝ ինչպես գերեզման իջնողը, - որտե՞ղ է այդ համարձակությունը, որին ոչ ոք չի լսի: (Քահանան մոտենում է մի գավաթ ջուր տալու, որ նա խմում է հապճեպ, թափթփելով, ագահ. քահանան հոգատար կանգնում է սպասելով մինչև խմի՝ ձեռքը ծերունու ուսին: ԵԳԻՊՏԱՑԻ ԹԱՓԱՌԱԿԱՆՆ Է ՎԱԶՈՒՄ, ձեռքին խնձոր. Ծամիր, – ասում է, – քեզ այս հյութն է պետք, ոչ խնձորը. նա բույրի իր խաղաղությամբ կհանդարտեցնի):

– Վերքի նման բացված այս մենությո՜ւնը, որ սատանայով էլ չի հագենում: – ԳՈՌՈՒՄ Է ԾԵՐՈՒՆԻՆ ԿԱԿԱԶԵԼՈՎ, ձեռքի կիսատ գավաթի ջուրը խոսելու ռիթմով – խոսքի պոռթկումով թափթփելով. ասես ձեռքն է խոսում, ու ջուրը թափթփվում Է: Կանայք, այլ մարդիկ ահաբեկված նայում են անշարժ, փոքր-ինչ իրար խառնվածը հռոմեացի զինվորներն են, որ փութկոտ գնում-գալիս են ամբոխի ու շոգի մեջ (նրանց գույնը հիմնականում կարմիր է, արդեն լրիվ զրահներով են, սրերն ու նիզակները՝ պսպղուն, մաքուր. զգացվում է, որ շոգին հանգստացել են որևէ ստվերոտ սենյակում):

Իր նախկին տեղում՝ սյունասրահի սյունի մոտ, ՆԱԽԿԻՆ ԶԳԵՍՏՆԵՐՈՎ ՀԱՅՏՆՎԱԾ ՀՌՈՄԵԱՑԻ ՍՊԱՆ բարձր, խռպոտ ասում է.– Այսօր՝ վե՛րջ. խաղերը կլինեն առավոտյան, որ օրը մարդուց շուտ չավարտվի:

Սլավիկ Չիլոյան /Փողոցի շները միշտ փողոցներում չեն մահանում

14.08.2014 21:23

 

«Նիդերլանդական Օրագիր» - գրական էջ, չորեքշաբթի, 30 հուլիսի, 2014 թ.



 

ԿԻՆՈ Է, ԿԱՆՑՆԻ




Փոքրիկ էի այնժամ, 
փոքրիկ էի, այո, 
փոքրիկ էի այնքան, 
որ սիրահարի 
տնից դուրս եկած 
և կամ էլ հարբած 
մի քանի մարդկանց 
զվարճանքն էի ես. 
կտտացնում էին 
նրանք իմ գլխին 
և կամ էլ գրկած 
հասցնում էին ինձ 
ինչ-որ հեռավոր, 
անծանոթ փողոց 
և ինչ-որ անկապ 
բառեր հորանջում. 
փոքրիկ էի այնժամ, 
լավ չէի հասկանում: 
Երբ լացակւմած, 
արցունքն աչքերիս 
ես դուրս էի գալիս 
մթին կինոյից, 
ապա հևիհև 
ու շնչակտուր 
պատմում մայրիկիս 
«ՍՊԻՏԱԿ ԳԻՇԵՐՆԵՐ», 
ասում էր. «Որդիս, 
կինո է, կինո»: 
Բայց մեղք հայացքով 
տեսնում էի նրա 
արցունքներն անափ 
ու չէի հավատում, 
թե կինո է դա: 
Մի օր էլ մեռավ. 
թաղեցին նրան, 
իմ լավ մայրիկին: 
Կանգնել էի նրա 
փակ աչքերի մոտ 
ու կրկնում էի. 
«Կինո է, որդիս»: 
Այժմ էլ մեն-մենակ, 
առանց մայրիկիս, 
առանց ոչ մեկի 
ես քարշ եմ գալիս 
այս փողոցներում 
և լացող մարդկանց 
դողացող դնչով 
ասում եմ. «Ոչինչ, 
ԿԻՆՈ Է, ԿԱՆՑՆԻ...

ՓՈՂՈՑԻ ՇՆԵՐԸ ՄԻՇՏ
ՓՈՂՈՑՆԵՐՈՒՄ ՉԵՆ ՄԱՀԱՆՈՒՄ

Այնպես խաղաղ էր դրսում, 
այնքան ցուրտ, 
որ ոռնում էր մի շուն: 
Մոտեցա նրան ու հարցրի.
շուն, 
ի՞նչ կա աշխարհում.
ոչինչ, ասաց նա,

տաք տեղ եմ փնտրում:


ԱՄԵՆ ԻՆՉ ՏԵՂՆ Է

Սիրելը մեծ բան չէ.
ուղղակի
պետք է խորհրդակցել.
Իսկ խորհրդակցությունը
Մի օր կավարտվի, 
երբ լռությունը կխփի ուսիդ
ու կասի, 
գնա՜նք:

***
Բանաստեղծները
մուկ են
որոնք
մարդկանց կորցրած ոսկին
իրենց բույնն են քաշում
եւ հետո
մեկիկ-մեկիկ հանում
շարում են
իրենց բնի առաջ
ու ժիր ճստվստոցով
անմեղ հիանոմ
իսկ մարդիկ
ոսկին գտնելու
ուրախությունից
խելքները թռցրած
անմեղ մկներին են հաճախ տրորում
դրա համար
մկները վաղուց
էլ չեն հիանում
եւ իրենց բների
մթության մեջ են
գտած ոսկիները
խորունկ թաքցնում …

ԷՔՍՊՐՈՄՏ

Քո ոտնահետքերը
բերեցին
ինձ, խղճուկիս, 
մի տխուր արբեցում, 
որ, 
ինչպես տեսնում ես, 
դարձավ բանաստեղծություն.
ոտնահետքերդ…
(Բազմակետերն էլ
իզուր եմ դրել, 
որ դու շունչ առնես):


ՄԻԱՅՆ ԲԵՆԶԻՆՈՎ

Կարդում եմ.
«Զգույշ, ներկված է»: 
Ճանապարհին հանդիպում եմ մի ծանոթի.
բարեւում ենք.
խոսում է ինչ որ բանից, 
իսկ ես դեռ կարդում եմ.
զգույշ, ներկված է: 
Հասնում եմ, 
իսկ նա սպասում է արդեն, 
քայլում ենք կողք-կողքի, 
մաշվում է ժամանակը, 
իսկ ես դեռ կարդում եմ.
զգույշ, ներկված է: 
Հասնում եմ տուն, 
ակամա վերցնում եմ մի լրագիր
ու նորից մեկը
ուղեղիս միջից
սողում է ականջիս
ու շշնջում է.
ԶԳՈՒՅՇ, ՆԵՐԿՎԱԾ Է:

***

ես չեմ կորցրել
ոչ մի բան.
զգացմունք, 
թեկուզ զգացողություն.
կեղտից անգամ քաշված օղին
ես դատարկում եմ իմ
պարզ ուղեղում, 
ու հետո այդ կեղտը
դառնում է ոչինչ
կամ էլ այսպիսի
բանաստեղծություն:

ԿՈՄԻՏԱՍԻՆ

Մենք չիմացանք, 
թե ինչ երգեցիր
օտար Փարիզի հոգեբուժարանում…
Բայց նվնվոցը դու դարձրիր լաց, 
հանապազօր հաց, 
տնքոցը հիվանդի` հորովել, հո՜, հո՜…
Եվ հիմա թեկուզ Լենկթեմուրը գա, 
Էլ չենք հեծկլտա
թալանված մեր ապերջանկությամբ.
մի բահ էլ նրա ուսին կդնենք, 
որ նա էլ երգի.

հորովել, հո՜, հո՜…

ՄԵՌՆԵԼՆ Է ԴԺՎԱՐ

Ինչ լավ կլիներ, որ փոս փորեի
Ու ահագին ոսկի գտնեի, 
Թեկուզ հետո մի փոս փորեի
Այդ ահագին ոսկին թաղեի: 
Օպերետտայից

Ես ի սկզբանե այնպես ծնվեցի
(և իմ կարծիքով բոլորն են այդպես), 
որ առաջին օրն իսկ մտածել գիտեի, 
բայց խոսել չէի կարող
ու պետք էլ չէր ինձ, 
բայց մարդիկ ինձ այնքան չարչարեցին
խոսեցնելու համար, 
որ մտածմունքս փոխվեց խոսելու.
և հետո խոսում, խոսում, 
խոսում էի ու չէի պրծնում: 
Միայն մի ելք կար.
այդպես խոսելով անցա այն աշխարհ, 
որտեղից ի սկզբանե այնպես էի ծնվել, 
որ առաջին օրն իսկ մտածել գիտեի: 
Եվ այսքանից հետո
դեռ հարցնում եք, 
թե` այն աշխարհից ո՞վ է ետ եկել:

ԱՍՔ ԱՆՎԱՆ ՄԱՍԻՆ

քսաներորդ դարում
կամ դարերում առհասարակ
անունները լինում հատուկ և հասարակ
հատուկ են կոչվում այն անունները, 
որոնք դառնում են
հրվանդան, քաղաք, փողոց, արձան, 
զբոսայգի, նավ, թխվածք և այլն, 
օրինակ՝ Բերինգ, Վաշինգտոն, Պյոտր 1-ին, 
Սասունցի Դավիդ, Նապոլեոն, Ժոզեֆինա և այլն։
Հասրակ են կոչվում այն անունները
որոնք դառնում են
հող, 
օրինակ. մեր հարևան ղարսեցի մաուզերիստ
արտաշը, որը մինչև մեռնելն ասում էր.
«Սկորո բուդետ վայնա» մեքենավար կարոն, 
որն ահագին պատիվ ուներ, տոմսավաճառ
հայրենասեր Հայկը, 1946 թվի հայրենադարձներից
շատերը, հրաշալի յոթնյակը, 
բոլոր թափառող գնչուները և այլն։
Բացառություն. քանի որ բոլոր հրվանդանները, 
քաղաքները, արձանները, փողոցենրը, թխվածքները
և այլնը
առաջանում են հողից, 
ուստի՝ բոլոր հատուկ անունները դառնում են
հասարակ
և ընդհակառակը, ու պտտվում, 
օրինակ. ԵՐԿՐԱԳՈՒՆԴ։


Հիսուս Քրիստոս

Կյանքը ծխախոտ է, 
մարդը` թունդ ծխող.
միայն նրանից հեռանալիս է
երևում նրա
ավելորդությունը, 
իսկ ծխախոտի դեմ պայքարող
միակ ու հիանալի բժիշկը
խաչվելով անգամ
չփրկեց մեզ, 
որովհետև կյանքը ծխախոտ է, 
մարդը` թունդ ծխող, 
իսկ այս աշխարհում
ամենաքաղցր բանը
թույնն է, 
երբ այն տրվում է
մանր դոզաներով: 

*
Տղան ընդամենը ութ տարեկան էր, 
տղան ընդամենը մի բլուզ ուներ ու մի շալվար
և երկու խոշոր, վախվորած աչքեր.
իսկ այդ աչքերով
(որոնք սիրել էին իր ուսուցչուհին) 
ուսուցչուհուն էին տեսել միայն, 
որը պինդ կին էր, 
առողջ թոքեորվ ու լիքը կրծքով: 
Այդ ութ տարեկանը, 
որն հաց էր կերել քսաներկու տարի, 
վիճաբանության ժամանակ սիրո
ասաց, որ ինքը սիրել է միայն
իր ուսուցչուհուն
և միայն նրան: 
Ու ելավ գնաց, 
դժվար չէր` գտավ.
փաթաթվեց նրան: 
Ու էլ ոչ մի խոսք: 
-Այդպես էլ գիտեի - մեղավորի պես քրթմնջաց կինը, -
որ դու պիտի գայիր: 
Ու տղան, որ եղել էր ութ տարեկան
և ընդամենն ունեցել էր մի բլուզ, մի շալվար
և երկու խոշոր, վախվորած աչքեր, 
ներս մտավ դանդաղ ավերակը այդ...


ԳՆԱՑՔԸ

Ժամում հազար կիլոմետր արագությամբ
դուրս եկավ ռելսերից
և շարունակեց ճանապարհը
կաղամբի ու շաղգամի մարգերով: 
Վագոնի պատուհանը ջարդեց մի ճանճ, 
նստեց իմ դիմաց
ու կես լիտր օղի խմեց...
Չե՞ք հավատում.
գնացքը դրեք ռելսերի վրա, 
վագոնի պատուհանը համարեք չկոտրված, 
իսկ ճա՞նճը...
Թռավ-գնաց: 

ԿԻՐԱԿԻ ՕՐԸ

ես այնքան կուզեի 
մարդկության այս լրջության քողը

 
 

հանել հագից, 
լվանալ երկար.
հետո, 
որպես մի սպիտակ խալաթ
մանկապարտեզի փոքրիկ աղջկա` 
հագցնել նրան.
ու թող որ
թռվռար իմ շուրջը
այս մարդկությունը` 
մանկապարտեզի փոքրիկ աղջկա
սպիտակ խալաթով...

*
 

Ժասմենին

Մի փոքր
մի փոքր էլ սպասեք
ձեր սիրտը անչափ
արագ է խփում
ձեր սիրտը
նորմալից դուրս է
ձեր սիրտը
ինձ դուր է գալիս
մի փոքր էլ սպասեք
և այդպես
հիվանդի
ճակատին
դիզվեց
բժշկի խոսակցություն
թաց ու խոնավ
շնչառությունը
ու կաթիլ-կաթիլ
քրտինք դարձած
սառը գլորվեց
նրա երեսից: 

ՎԱԼՍ

Пора, пора, душевных мук Не стоит мир, оставим заблужденье. Александр Пушкин


Օխ, հեռավոր աղջիկ Ժասմեն, 
գնացքի պատուհաններից պես ես քեզ տեսա, 
ծովի փրփուրների պարի պես.
կանաչ դաշտերի վրա կախված օդի
ու իմ աչքերի պես քեզ նկարեցի
և այդ նկարդ
ես սպիտակ-սպիտակ շորով
ծոցիցս հանեցի
ու այս աշխարհում քեզ հետ
բոլորի աչքի առաջ
ես էլ այդպես ապրեցի, 
բոլորի աչքը
երկրագունդ դարձրի
ու նրա վրա
քեզ թույլ գրկած
մունջ պտտվեցի...


 

 
 

ԱՐԳԵԼՔ

Մենք համբուրվում էինք
ու այնքան պինդ, 
որ օրենքը նկատեց.
մարդիկ հավաքվեցին, 
որոնց
չորս պատից դուրս
համբուրվել չէր տրված.
ու մեր համբույրը
դատարան տարան: 


*
Ութ տարեկան փոքրիկ աղջիկ
ինչպես սիրեմ
դնեմ ծնկիս
ու օրորեմ քեզ բառերով
բայց օրորս
ինչ քուն բերի
ութ տարեկան դու մեծ աղջիկ
երբ ներկված թարթիչներիդ
տակ թաքնված հրապուրիչ
ու խորամանկ մի հայացքով
դարձա ես կով
ու բառաչս ձգվեց երկար
այս մարդկության
նախրքաշում

*
Եկա, տեսա, հաղթեցի: Կեսար Լուրջ, անգամ ոչ մի բառ
չասացի
ոչ մեկին: 
Եկա պատմեցի
իմ մոր ամուսնությունը, 
իսկ ինձ
համարեցին
նրա որդին: 

ՉԷ, ԵՍ ՉԵՄ ԿԱՐՈՂ

Մի մեռնիր, տեր իմ: Սանչո Պանսա Արտաքսեք, մարդիկ, 
ինձ երկրագնդից
արտաքսեք: 
Երկրագնդից խոշոր
երկու արցունքներ
ծանր գլորվում են
իմ զույգ աչքերից: 
Արտաքսեք, մարդիկ, 
ինձ երկրագնդից` 
ձեր մոլորակից, 
ծեր մոլորակից: 

RONDO

Դու լույսի մեջ
ես մթան
դու ինձ երբեք չես տեսնում
գնում եմ ես գլխիկոր
գլխի
գլխի
գլխիկոր

Ես լույսի մեջ
դու մթան
ես քեզ երբեք չեմ տեսնում
գնում ես դու գլխիկոր
գլխի
գլխի
գլխիկոր

Ես լույսի մեջ
դու լույսի
բնավ իրար չենք տեսնում
ու գնում ենք գլխիկոր
գլխի
գլխի
գլխիկոր


*
Դու լաց մի լինի, 
ճամփա եմ ելել, 
ես տեղ եմ գնում
մի քանի օրով.
դու լաց մի լինի, 
ես ետ կդառնամ
 
 
նույն ճանապարհով
ու երբ կծագի
արև քեզ համար, 
հավատա դու ինձ, 
այդ ես եմ, որ կամ
արևի տեսքով.
իսկ երբ լուռ կընկնի
խաղաղ երեկոն,
ու դուրս կլողա

երկրի այն կողմից
մահիկը լուսնի`
հավատա դու ինձ,
այդ ես եմ, որ կամ
լուսնյակի տեսքով.
դու լաց մի լինի, 
երբեք մի տխրի,
ինչպես տեսնում ես
քեզ մոտ եմ ես միշտ:

***

Եվ նա ուզեց երգել
ու սկսեց երգել.
նա երբեք չէր երգել, 
երգեց.
երգեց իր ինչ որ ժամանակ տեսած
թուխ կնօջ հրապույրը, 
երգեց այն ժամակները, 
որ հինեին, 
երգեց նրանց կորցնելու երգը.
նա կերգեր այսպես անընդհատ, 
բաից երգը հիմա այնքան
հեռացվել ե, մոռացվել, 
որ ամեն երգ երգելուց
նորից նույնն է երգվում, 
երգվում է երկար ու տարտամ, 
ինչպես անցած դարերը բոլոր.
իսկ հիմա այդ երգը
հին մի երգ է մնացել:

 

էդուարդ Հախվերդյան / Բանաստեղծ, թարգմանիչ

14.08.2014 21:12

 

«Նիդերլանդական Օրագիր» - գրական էջ, չորեքշաբթի, 23 հուլիսի, 2014 թ.


Բանաստեղծ, թարգմանիչ 
Ծնվել է 1952թ. ապրիլի 4-ին, Թեհրանում: Կրթություն է ստացել տեղի հայկական և պարսկական դպրոցներում: 1970թ. ընտանիքի հետ հայրենադարձվել և մշտական բնակություն է հաստատել Էջմիածին քաղաքում: Ավարտել է Երևանի Մ.Սարյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանը: Աշխատել է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում, ապա` Հայաստանում Իրանի Իսլամական Հանրապետության դեսպանատանը, «Նոր դար» հանդեսում: 1991թ-ից աշխատում է «Աղբյուր» մանկապատանեկան ամսագրում: 1995թ-ից Հայաստանի Գրողների միության անդամ է: Հայերեն է թարգմանել պարսից ժամանակակից գրականության հեղինակների գործեր: Նրա բանաստեղծությունները և թարգմանությունները տպագրվել են հանրապետական գրական մամուլում: 1999թ-ից հայ-իրանական «Միհր» մշակութային-հասարակական հանդեսի գրական բաժնի վարիչն է: Նաև Էջմիածնի քաղաքապետարանի «Մշակույթ» միացյալ տնօրինության տնօրենն է: 2001թ. պարսկական լեզուն և գրականությունը պրոպագանդելու համար իրանի «Էրշադի» և մշակույթի նախարարի կողմից արժանացել է արծաթե գավաթի ու վկայագրի: 

ՀՐԱՏԱՐԱԿԵԼ Է 


1-ՙ4-ը ապրիլի՚ բանաստեղծությունների ժողովածու. 1992թ. «Տապան» Երևան 

2. «Անառակ որդի» բանաստեղծությունների ժողովածու, 1996թ. «այբ- բեն» Լոս Անջելես 

3. «Իմ սիրտը լեռներում չէ՚ բանաստեղծությունների ժողովածու, 2002թ. «այբ- բեն» Լոս Անջելես 

4. «Գնում եմ էտյուդի» բանաստեղծությունների ժողովածու, 2012թ. «Անտարես» Երևան 

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 

1. «Քոռ բու» իրանական պատմվածք և վիպակ, 1992թ, «Տապան» Երևան: 

2. «Մի այլ ծնունդ» Ֆորուղ Ֆարրոխզադ, բանաստեղծությունների ժողովածու, 1996թ. «այբ- բեն» Լոս Անջելես 


3. «Կանաչ ծավալ» Սոհրաբ Սեփեհրի, բանաստեղծությունների ժողովածու, 2000թ. «Վան Արյան» Երևան 


4. «Փոքրիկ սիրտս ու՞մ նվիրեմ» Իրանական ժամանակակից հեքիաթներ, 2000թ. ՙ «Վան Արյան» Երևան 


5. «Զահակ» Իրանական ժամանակակից դրամատռուրգիա, 2003թ. «Աղբյուր» Երևան 


6. «Սուրբ Ղուրան» 29, 30 մաս, 2004 թ «Հայաստան» Երևան 

7 «Ոսկե գմբեթ» ժամանակակից Իրանական պոեզիա, 2005 թ «Հայաստան» Երևան 


8. «Սուրբ Ղուրան» 24, 25, 26, 27 և 28 մասեր, 2005 թ «Հայաստան» Երևան 

9. «Մարգարեի արևածագը» Իրանական ժամանակակից պոեզիան / Իսլամական հեղափոխությունից հետո, 2006թ. «Հայաստան» Երևան 

10. «Սուրբ Ղուրան» հայերեն ամբողջական թարգմանությունը և ծանոթագրությունը 2006-2007 թթ. «Հայաստան» Երևան 

11.Մոլավի «Մասնավիի պատումներ» 2007թ. «Հայաստան» Երևան 

12. «Ղեյսար Ամինփուր» բանաստեղծությունների ընտրանի, 2008թ. ՙՀայաստան՚ Երևան 

13. «Նազելի նոճին» Իրանական հեքիաթներ, 2008թ. «Հայաստան» Երևան 

14. «Թարմ օդ» Ահմադ Շամլու, բանաստեղծությունների ընտրանի, 2008թ. «Հայաստան» Երևան 

15. «Թևերը թողեց բանաստեղծությանս կողքին ու հեռացավ» Վահե Արմեն, բանաստեղծություններ 

2011թ. «Ծիծեռնակ» Երևան 

16. «Փողոցների նավաստին» Շամս լանգյարուդի, 2011թ, «Հայաստան» Երևան 

Էդուարդ Հախվերդյան 
Զրույց Դանտեի, Թ.Ս. էլիոթի, Ֆ. ֆարրոխզադի եւ … Ձեզ հետ։ 
1. 
Եվ ինչու՞ ողբալ… 
«Այն ագռավը, որ թռավ 
Մեր գլխի վրայով», 
Կանխանշեց քո մահը 
Եվ կռռոցը ինչպես կույր գնդակ, 
Խոցեց իմ հոգին։ 
Ոչ ոք չգիտի, 
Ոչ ոք չգիտի, 
Թե ով է վերադառնալու 
Հայելիների հավերժական անդրադարձից, 
Եվ ինչ ծավալով է բեղմնավորվելու 



Մութ արգանդը ժամանակի։ 
Մենք կանգնեցինք ու տեսանք, 
Փոքրիկ շատրվանների 
Ողբը անարցունք, 
Մենք կանգնեցինք ու տեսանք 
Համաճարակը փողային ախտի 
Եվ մեր մատներից դանդաղ հեռացող 
Հետքը թանաքի։ 
Ծառերը չեն վազում… 
Եվ ամենօրյա հրաշքները մեծ 
Տաղտուկ են բերում 
ճահիճում ապրող գիշակերներին։ 
Ոչ ոք չգիտի, 
Ոչ ոք չգիտի, 
Թե ով է վճարելու 
Ստույգ գինը երկչոտության 
Եվ ինչ՞ պատգամներով ենք վերաշինելու 
Վարդի հոգին փշրված։ 
Մենք կանգնեցինք ու տեսանք 
Ամոթից շիկնող 
Ընդվզումը արեւածաղկի։ 
Մենք կանգնեցինք ու տեսանք 
Կեղծ լուսապսակը 
Խավարասեր «մարգարեների» 
Եվ մեր սիրո ողջակիզումը 
Առ ոչինչ… 
2. 
Եվ ինչու՞ ողբալ… 
……………………………. 
Պետք է ապահովել… 
Պետք է ապահովել շրջանակը սեւ. 
«Նախքան մտածելը 
Պատահում է պատահարը» 
Եվ հետապնդող լույսերը մահվան 
Մերթ միանում են 
Ու մերթ անջատվում։ 
Ես տեսա 
Համբույրից հյուսված 
Պարանը ճոճվող 
Եվ մարմինը քո Արեւածաղիկ։ 
Ծառերը չեն վազում Նրանք սուզվելով 
Բարձրանում են վեր։ 
Իսկ ժամանակը… 
Իսկ ժամանակը անսեռ իր ձայնով 
Միայն մի բան է շշնջում հիմա 
ԱՆՈՐՈՇՈՒԹՅՈՒՆ… 
3. 
Եվ ինչու՞ ողբալ… 
Եվ ինչու՞ ողբալ 
«Հասարակ իշխանության ուժը կորուսյալ… 
Ի՞նչ վայր է սա, ի՞նչ երկիր, ի՞նչ աշխարհամաս», 
Ուր միայն ապրիլը չէ ամենադաժան ամիսը, 
Եվ առանց անձրեւների 
Ազգի բեղուն արգանդից 
Դուրս է հորդում 
Հոծ բանակը սինլքորների 
«Նրանց, ովքեր շան ատամ են սրում 
Ենթադրելով մահ։ 
Նրանց, ովքեր հծծահավի փառքով են ցնծում 
Ենթադրելով մահ։ 
Նրանց, ովքեր նստել են գոհության խոզանոցներում 
Ենթադրելով մահ։ 
Նրանց, ովքեր անասնական մտացնծություն են ապրում 
Ենթադրելով մահ» ։ 
Իսկ երկիրը ծանրորեն հիվանդ, 
Իսկ երկիրը դաժանորեն եթերացված, 
Ընկած սեղանին վիրահատության 
Լուռ ճչում է. 
«ՈՎ ԻՄ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ, ԵՍ ՔԵԶ Ի՞ՆՉ ԵՄ ԱՐԵԼ…» 
4. 
Ծառի բողբոջը ինձ հուշում էր ապրելու մասին, 
Փոքրիկ շատրվանը ինձ հուշում էր ապրելու մասին, 
Թաղվող հատիկը ինձ հուշում էր ապրելու մասին, 
Կանգուն ժայռը, գլորվող քարը 
ինձ հուշում էին ապրելու մասին, 
Իսկ «մահը այն ծառն էր հսկա, 
Որի հոգնած ճյուղերին 
Այս կողմի «Սկզբի» շնչավորները, 
Սրբերին ապավինելով լաթեր էին կապում, 
Իսկ մյուս կողմի «Վախճանի» մեռյալները 
ճանկռոտում էին նրա ֆոսֆորե արմատները» ։ 
Իսկ մահը խորհրդատուն ամենամեծ, 
Իսկ մահը ուղեկիցը հավերժական, 
Լուռ ճչում էր. 
«Ոչինչ կարեւոր չէ այնքան, 
Որքան իմ շփումը քեզ հետ, 
Բայց ես, դեռ չեմ դիպել քեզ» ։ 
Իսկ մենք 
Մեր իսկ արյանը ծարավ, 
Հրապարակներում գոռում էինք 
Քայլերգը մահվան. 
«Կեցցե… 
Կորչի…» ։ 
5. 
Մենք գայլեր ենք անհոգի, Տեր, աղոթիր մեզ ամար… 
… … … … … … … … … … … 
Ոչ մարգարե, ոչ արքա, հարկավոր չէ մեզ ոչինչ։ 
Սուրբ քարոզներ ու պատգամ, հարկավոր չէ մեզ ոչինչ։ 
Մենք գայլեր ենք անհոգի եւ «հոգիներ փոքրոգի, 
Որ ոչ Աստծուն, ոչ էլ դեւին ենք հաճո» ։ 
Մենք խժռող ենք ու լափող, 
Տեր, աղոթիր մեզ համար… 
Խաչակնքիր ու վառիր քո ջահերը սրբազան, 
Մենք մարմին ենք սնամեջ 
Ու չունենք սիրտ գթության… 
Տեր, աղոթիր մեզ համար 
Մեր ծննդի 
Ու մեր մահվան ժամանակ։ 
6. 
Մեռնող ճայը ինձ հուշում է թռիչքի մասին, 
Մեռնող ճայը ինձ հուշում է թռիչքի մասին, 
Մեռնող ճայը ինձ հուշում է թռիչքի մասին, 
Մեռնող զինվորը 
Տհասությունը մարդկային։ 
Ոչ ոք չգիտի, 
Ոչ ոք չգիտի, 
Թե ով է փրկելու 
ժառանգությունը մեր 
Միաբջիջ պրոտոզոններից, 
Ով է տանելու պարտեզն անապատ 
Եվ ի՞նչ հրաշքով 
Մեր դեմքերը աղճատված 
Կհատուցանեն 
Քաղցր բերկրանքը ինքնաճանաչման։ 
Գնանք ուրեմն, 
Հաստատուն գնանք 
Դեպի հարցն սպանիչ. 
«Ի՞ՆՉ ՊԱՏԱՀԵՑ ՄԵԶ…», 
Իսկ գուցե ոչինչ, 
Այն ենք 
Ինչ եղել ենք շարունակ… 
7. 
«Ոչ բաժանումն է կարեւոր, 
Ոչ միությունը։ 
Աա է երկիրը։ ժառանգությունը մեր» ։ 
… … … … … … … … … … … 
Անշուշտ դեռ կլինի ժամանակ 
Վերլուծության ու քննարկման, 
Անշուշտ դեռ կմնան ինչ-որ բաներ 
Պեղումների համար ու հնաբանությանը, 
«Դեռ ժամանակ կլինի, դեռ ժամանակ կլինի», 
Իսկ մինչ այդ 
Սովալլուկ մանկան նման 
Անհագորեն ծծենք 
Ամքած ծծակը 
Անփառունակ մեր Գոյության։ 
Իսկ մինչ այդ 
Շնորհ համարենք «ապրելը» 
Այն երկրռւմ, 
Որ առաջինն է, 
Որ առաջինն է, 
Որ առաջինն է… 
Իսկ մինչ այդ 
Գնանք հաստատուն, հաստատուն ու պարզ, 
Դեպի հարցն սպանիչ. 
«Ի՞ՆՉ ՊԱՏԱՀԵՑ ՄԵԶ» ։ 

ԻՄ ՍԻՐՏԸ ԼԵՌՆԵՐՈՒՄ ՉԷ… 
Բանաստեղծ Հայկ Հրայրին 
I. 
Ահա և ես… 
Դյուրախոց թիրախ, 
Որին շարունակ պիտի խոցոտեն 
Եվ աստվածները հզոր ու չարկամ 
Եվ մարդուկները ճճվային գանգով… 
Ահա տեգերը 
Իմ կրծքին ուղղված, 
Բայց ես հերոս չեմ 
Եվ ոչ էլ Ռազմիկ՝ 
Պարտված ու շվար, 
Միայնակ կանգնած 
Այս փորձարարական կյանքի հարթակին… 
Ուրիշ արյուն է իմ հոգում հոսում, 
Ուրիշ ձայներ են ինձ առաջնորդում 
Բայց ահա եկել 
Խրտվիլակի պես խրվել եմ այստեղ, 
Այս քավարանում, 
Որ հազար տեղից քրքրված հոգիս՝ 
Դոն Քիշոտյան խենթ միամտությամբ, 
Առագաստ դարձնեմ հողմերի դիմաց, 
Իսկ հողմերը կույր փչում են անտես՝ 
Մաս-մաս տանելով 
Իմ ժամանակի ծվենները լույս… 
II. 
Եվ ժամանակը հոսեց առանց ինձ… 
Ոչինչ իմը չէր 
Ու ես ոչնչի… 
Անձրև էր ու արև 
Ինչ-որ տեղ շատ մոտիկ 
Գորշ գայլը ծնում էր գայլուկներ… 
Վազում էր երեխան՝ 
Շուրթերին ավետիսը գարնան, 
Վազում էի ես՝ տագնապած, 
Դեպի մութ ոհմակը գայլերի… 
Ոչինչ իմը չէր 
Ու ես ոչնչի… 
Անձրև էր ու արև 
Եվ ընթացք կորուսյալ… 
III. 
Ես այստեղ 
Ենթադրում էի, որ 
Դեռևս բանաստեղծ եմ 
Բայց ամեն առավոտ, 
5: 30-ին, 
Բոլոր երազներս ավերած, 
Մահվան freeway-ներով 
Նետվում եմ քաղաքակրթության խորխորատը 
Որթեսզի ձեռքս դրած կրծքիս 
Քաղաքակիրթ ու զուսպ գոռամ. 
This site is full… 
This site is full… 
Իսկ մահը այստեղ 
Գիտակցություն չէ, 
Ոչ էլ վիթխարի ցուլ վրաս հարձակւող, 
Այլ փսլնքոտ, 
Առօրյա երևույթ, 
Որի դեմ անիմաստ է կարմիր պաստառ ճոճելը: 
VI. 
Ես այստեղ 
Փորձարկում եմ խաչելություն՝ առանց խաչի, 
Ցեղասպանպւթյուն՝ առանց արյան, 
Գաղթ՝ առանց թշվառության, 
Թռիչք՝ առանց բարձրունքի, 
Սեր՝ առանց կնոջ, 
Կյանք՝ առանց ապրելու 
Մահ՝ առանց մեռնելու: 
Ես այստեղ փորձարկում եմ 
Ճամբորդությունը Դանտէի՝ 
Քավարանից downtown, 
Downtown-ից քավարան, 
Որպեսզի անտերունչ շան նման 
Անտարբեր ու անհոգի, 
Ձեռքս դրած կրծքիս, 
Քաղաքակիրթ ու զուսպ գոռամ. 
$10 
$5 
$1 
V. 
Ես այտեղ 
Չնչին գումարով «վայելում» եմ՝ 
Խոյահարող արհեստական կրծքերով, 
Զարդարուն պորտիկներով, 
Տիկնիկային աչքերով, 
Շքեղաշուք կանանց 
Կրքագրգիռ, նրբագույն վարպետությունը 
Եվ սեփական հոգու 
Դառնատտիպ ձախորդությունները ծամծմելով 
Կում-կում ըմպում եմ 
Կաստանեդայան թունդ թքիլան, 
Որպեսզի 
Խրոխտ 
Իմ կապույտ լեռան 
Ճերմակ կեցվածքով 
Երկիրն իմ պագնեմ՝ 
Երազային մտացնծությամբ: 
VI. 
Ես այստեղ 
Տեսնում եմ 
Մարդկային մտքի 
Աստվածային փայլատակումը, 
Անխորտակ, 
Հզոր ու հաստատակամ թռիչքը՝ 
Տիեզերական նվաճումների… 
Ես այստեղ, 
Հենց այստեղ 
Ջղաձիգ սրտով 
Վերհիշում եմ՝ 
Ամեմաանարյուն, 
Ամենախաղաղ մահերը՝ 
Ճերմակ տագնապի սև հովանավորությամբ 
Եվ մարդկային միաբջիջ ցեղի 
Անսահման լկտիությունը, 
Որ ինձ մղում է 
Ամենաշքեղ գաղթականության 
Որպեսզի 
Պայթող սրտով 
Վայրագորեն գոռամ. 
Իմ սիրտը լեռներում չէ… 
Լեռներն են իմ սրտում… 
VII. 
Կարող էի ոչինչ չասել, 
Եվ բեռան տակ 
Կքած գնալ մինչև ՈՉԻՆՉ… 
Բայց շառաչյուն մտրակի պես 
Հարվածում էր անձրևը դեմքիս, 
Եվ արևը կատաղած շուն 
Այս հրավառ անապատում՝ 
Հոշոտում էր նեխող հոգիս: 
Կարող էի ոչինչ չասել 
Բայց օտար էր իմ պատկերը 
Եվ իմ բույրը այս հողին, 
Եվ ընթացքը այս ուղիով 
Դեպի ՈՉԻՆՉ 
Չէր խոստանում ոչինչ-ոչինչ… 
Glendale-Downtown L.A.
394 ավտոբուսային երթուղի

 

Քրիստինա Տէր Ստեփանեան / Ես ինչքան մոմեր վառեմ...

14.08.2014 21:05

«Նիդերլանդական Օրագիր» - գրական էջ,  չորեքշաբթի , 16 հուլիսի, 2014 թ.
 
Ես ինչքան մոմեր վառեմ .

Որ մէկը՞ կրնայ մեզ լուսաւորել .

Լուսաւորել մեզ սարսափելի մութէն,

Երբ այնտեղ մանուկ մը աչքերը կը բանայ զէնքի ձայներով,

Երբ կործանիչ օդանաւերը մեր վրայէն կը թռչին կ’անցնին

Առնելով մեր յոյսն ու հաւատքը .

Իմ երեսս ինչպէ՞ս ժպտայ,

Երբ աչքերուս մէջ վախէն զատ բան չկայ .

Ու գացողը կ’երթայ, ու զարնողն ալ կը զարնէ.

Անգամ մը եւս մեր աչքերուն առջեւ եղածին կը լռենք,

Շշուկն ու փսփսուքը կը տիրեն բոլոր թաղերը

Ու բոլորս յուսահատ, յոգնած եւ թոռմած

Կը սպասենք լոյս, յոյս կը սպասենք ուշացած,

շա˜տ ուշացած խաղաղութի˜ւնը .......

***
Անդադար եղանակ մը ականջս Զիս փնտռեց այս գիշեր Գուրգուրալով ոտքերուս Պինդ սեղմելով թեւերը Ամրապինդ ու հզօր յուզելով հոգիս շարնակելով իր համերգն քաղցրահունչ շոյեց իր անուշ թելերը ոսկեղնիկ ու այլ ողողուած հոգիս, ողողուած հանգստութեամբ ու բերկրանքով, այնքան հարուստ կըզգայ զինք, այնքան խաղաղ ու անդորր, որ կը հեռանայ անորոշ ծովը, հեռուն, ուր կան միայն ուրախութեան սերմե՜ր ...

***


Շլացուցիչ եւ հիանալի կերպարանքը դուրսը այնտեղ՝ ծաղիկները բուրումնաւէտ իրար նախանձելով իրենց պսակները կը բանան թափելով իրենց մեղմիւ ու լուռ յուզիչ եղանակը բնութեան մէջ զոր հետզհետէ կը տարածուի այս անդորր սենեակիս շուրջ: Բայց իմ հոգիս այստեղ կը բաբախի անդադար, կարծես թռչուն մը ապիտակ բանտակած եմ հոգւոյս մէջ ու կը զարնէ թեւերը ամրապինդ, կարծես թռչիլ կը փափաքի: Ու դարձեալ ահաւասիկ իր թեւերովը կը զարնէ զիս աւելի բարձր ու աւե'լի: Կը մեղքանամ ես իրեն, կը չարչարուի խեղճ ու անտէր, դարձեալ կը զգամ բարձրացաւ աւելի վեր հասաւ կոկորդիս, շունչս դժուարացուց ու արցունքներս իմ աչքիս ու վերջապէս մահուան սուգը կ’ուլայ, կը հանդարտի խաղա՜ղ ու լուռ: Սակայն, վերստին ծովը իր զօրաւոր ալիքովը ալեկոծուած է ու այս անգամ աւելի հզօր ու ես շուարած, թէ որմէ՞կը լսեմ ՝ դուրսի ձայնը ռումբերու՞ն, թէ իմ թռչունիս թառա՞նչը .իմ սիրտս որու՞ն բաբախէ ՝ թռչունի՞ն թէ՞ այնտեղ մահուան սուրին: Ես մերցուցի այսօր իմ թոչունս սպիտակ ու անմեղ որ ափս՜ոս անմեղ ձայնն էր խիղճիս որ չէր լռէր: 27/3/2013

Քրիստինա Տէր Ստեփանեանն ինքն իր մասին

Ծնած եմ 1997-ին, Սուրիա (Հալէպ): Աւարտած եմ Ազգային Կիւլպէնկեան Վարժարանը, այնուհետև Կրթասիրաց Սարգիս Չեմպերճեանի Երկրորդական Վարժարանը: Կը բնակիմ Հալէպ ընտանիքիս հետ, այսինքն ՝ հօրս Մինասի, մօրս Սօնեայի, քրոջս եւ եղբօրս հետ:

2010 թուականին Բերիոյ Հայոց թեմի Քրիստոնէական դաստիարակութեան խորհուրդի երիտասարդներու վարչութեան կազմակերպուած Միջդպրոցական Շարադրութեան մրցումին առաջնութիւնը շահած եմ: Ես որպէս Կրթասիրաց վարժարանի առաջնակարգ աշակերտուհի աւատելէ ետք կը փափաքիմ Համալսարանի դեղագործութեան ճիւղը ուսանիլ միաժամանակ Հայագիտութիւն կատարելով Հանճարեղ գրողներու այդ սուրբ ճամբուն քայլերս կ’ուզեմ նետել: Իմ կեանքի նպատակս է արդարօրէն ուրիշներուն առանց ոտնակոխելով աշխատիմ բոլոր գործի ասպարէզներէն ներս բացառիկ դիրքը գրաւելու համար եւ արդարութեան շատ կարեւորութիւն կուտամ: Ես ամէնէն շատ կը սիրեմ մեր Հանճարեղ Բանաստեղծներէ ն ՝ Պարոյր Սեւակը, Վահան Թէքէեան, Աւետիք Իսահակեանը որոնք ունին գեղասքանչ ու աննման քերթուածներ: Երազանքս է նաեւ բանաստեղծութիւններ, յօդուածներ գրելուն կողքին թատերգութիւններ գրել եւ բեմադրել այսպիսով Հայ ազգին ու գրականութեան մեծ օգուտներ ընծայել: Բանաստեղծութիւններս կ’ուզեմ գրել արեւելահայերէնով եւ արեւմտահայերէնով:



Քրիստինա Տէր Ստեփանեանի նախկինում գրած ստեղծագործություններից.
 

Հալէպը երէկ եւ այսօր

(վավերագրություն) 
Գարնան գեղեցիկ օրերուն էր, երբ Սուրիոյ նահանգներուն վրայ պտտող սարսափելի մրրիկը պատեց նաեւ Հալէպը: Հրաբուխի մը նման իր կրակն ու իր բոցը տարածեց: Ուստի, մեր ժողովուրդին կեանքը խոշոր գալարումներով այլայլեց կսկծալիօրէն: Ճակատագրակա՞ն է ամէն փորձանք ու ամէն աղէտ: Ճակատագի՞ր կը կոչուի, երբ բազմաթիւ հայեր գնդակահարուելով կը նահատակուին անակնկալօրէն: 
Իսկապէ՞ս անխուսափելի է ճակատագիրը, իսկապէ՞ս մեր քայլերը մեզմէ զատ որոշող ուժ մը կայ: Ի զո'ւր են բոլոր հարցումներն ու դժգոհութիւնները, երբ իմ երազային Հալէպ քաղաքս չեն վերադարձներ: Իմ հրաշագե՜ղ քաղաքս նշանաւոր իր բարեկիրթ ու ազնիւ ժողովուրդով, երջանկութեան ու խաղաղութեան խորհրդանիշ՝ որ ներկայիս, այս տաժանելի օրերուն տառապանքի մղձաւանջ մը կ’ապրի: 
Մութ են թաղերը, մութ են տուները, գուցէ նաեւ՝մտքերն ու հոգիները: Բոլոր փողոցները լեցուած են ուտելիքի եւ փայտի վաճառականներով, կը չարչարուին մարդիկ, գտնելու համար հացը, խմելիք ջուրը ու ապահով վայր: Թախծոտ են դէմքերը, անձայն ու անմռունչ են երեկոյեան փողոցները: Կը փախին մարդիկ ռումբերէն, զէնքերէն եւ կործանիչ օդանաւերէն: Կը գլտորին ՝ ճամբան իրենց վազած ընթացքին կ’իյնան ծերերը ոմանք կը հիւանդանան ու կը գոցուին խանութները: Շատեր, տուն է տուն կը փոխադրուին ու օրն ի բուն Կը սպասեն դողահար դէմքով վերջը այս քաօսին: Փաստօրէն մթնշաղի անուրջ մը կ’ապրինք, կ’ապրինք այս կեանքը ՝, այս գժտութիւնը գիտնալով հարդերձ թէ ասի մերը չէ ու կը թուի թէ մերը՝ անդառնալ է: Նոյնպէս, անհամ կը թուին բոլոր ուտելիքները, մեր կոկորդներուն մէջ սառած է անանուն կսկիծ մը, որ հետզհետէ կը բարձրանայ ու կը խանգարէ մեզ՝ թողելով կիսաբաց պատուհանի մը առջեւ սպասելու առաւօտը, որ գայ ու պարգեւէ մեզ արդարութեան ու խաղաղութեան լոյսը: Քանդուած շէնքերն ու վնասուած ստացուածքները կ’ենթարկեն մեզ յուսահատութեան եւ նոյնիսկ լալու: Ի մտի ունենանք նաեւ, որ այս բոլորով հանդերձ, մեր մէջ արմատացած է պայքարելու զգացումը, անդրադարձանք ելեկտրականութեան ու ջուրին արժէքին: Թող կարգ մը մարդիկ եղածը պատրուակեն ու կոչեն «Յեղափոխութիւն» կամ «Ազատութիւն», բայց մենք կ’ուզենք որ եղբայրասպանութիւնը չշարնակուի: Արդարեւ, արդարութեան ու իրաւունքին ձայնը պիտի չլռէ ու պիտի փակուին բոլոր հաշիւները: 
Թող շարնակեն ձայները, թող սարսռան ծարերը, բայց ես կը հաւատամ թէ մենք որպէս հայ ժողովուրդ, պիտի տոկանք, պայքարինք ու պիտի լեցնենք կրկին փողոցները ժպիտներով ու խաղաղութեամբ: Պիտի երգենք միասնաբար ուրախութեան ու յաղթանակի երգը, խանդավառօրէն պիտի բաբախեն մեր սրտերը, պիտի վերակառուցենք ամբողջ երկիրը, վերստին պիտի հիմնենք բոլոր շէմքերը: Ունայն պիտի մնան բոլոր փորձերը, որոնք կ’ակնկալեն յափշտակել մարդոցմէ խաղաղութիւնն ու արդարութիւնը: Յարատեւ պիտի շարունակենք Սուրիոյ Հանրապետութեան կողքին կենալ, խորապէս հաւատալով որ սեւ ամպերը պիտի փարատին եւ մեր երիտասարդները զոհողութեամբ մինչեւ իրենց արեան վերջին կաթիլները պիտի դիմադրեն ու պաշտպանեն Սուրիոյ խաղաղութիւնը:


***

Ես ինչքան մոմեր վառեմ . 
Որ մէկը՞ կրնայ մեզ լուսաւորել . 
Լուսաւորել մեզ սարսափելի մութէն, 
Երբ այնտեղ մանուկ մը աչքերը կը բանայ զէնքի ձայներով, 
Երբ կործանիչ օդանաւերը մեր վրայէն կը թռչին կ’անցնին 
Առնելով մեր յոյսն ու հաւատքը . 
Իմ երեսս ինչպէ՞ս ժպտայ, 
Երբ աչքերուս մէջ վախէն զատ բան չկայ . 
Ու գացողը կ’երթայ, ու զարնողն ալ կը զարնէ. 
Անգամ մը եւս մեր աչքերուն առջեւ եղածին կը լռենք, 
Շշուկն ու փսփսուքը կը տիրեն բոլոր թաղերը 
Ու բոլորս յուսահատ, յոգնած եւ թոռմած 
Կը սպասենք լոյս, յոյս կը սպասենք ուշացած, 
շա˜տ ուշացած խաղաղութի˜ւնը ....... 

***

Այս գիշեր անգամ մը եւս

Բանտարկած եմ ինքզինքս,

Տխուր սէր մը կեցած աչքերուս առաջ`

Երկու թռչուն նստած իրար հակառակ,

Կարծես իրենք ալ տխուր ինձ նման,

Ամէն վայրկեան կ’իյնան թելերէն ասուպներու նման.

Ու հեռուէն ձայներ կը լսուին որոտումի` զօրաւոր ու բարկացած,

Ու կը նային աչքերս դէպի հեռուն անորոշ

Թէ ո՞ւր կ’երթայ այդ անյայտ ճամբան....

Ես այս գիշեր ալ այսպէս եմ`

Կոյր ‚խուլ խելագարուած,

Առանց գինիի գինովցած .

Ու թռչունը մելամաղձոտ աչքերը ինծի ուղղելով .

Ու ես խաբուած, վախցած եւ կորսուած`

Իրարմէ կը խնդրենք ու կ’աղաչենք պճեղ մը յոյս.

Թող զարդարեն մեզ այս գիշեր հեռուէն լսուող ռումբի ձայները

Բայց մենք պիտի մնանք այդպէս ու միշտ ուզենք իրարմէ

ապրելու համար պճեղ մը յո˜յս ......
 

***

Այնքա˜ն ծերացած, այնքա˜ն յոգնած կը զգամ ինձ

Զարմանալով թէ ինչպէ˜ս հասայ ես այս օրին,

Երբ քանի մը քայլ անդին,

Արիւնները կը հոսին ու ձայներ կը բարձրանան`

Աղաչելով Աստուծոյ,

անդին՝ հայհոյելով .

Թէ ինչպէս կը դիտենք ու կը լռենք մութին

Ու չի լսուիր երբեք եկեղեցւոյ զանգին ղօղանջը`

Զէնքի սարսափելի ձայնէն աջ ու ձախ .

Հովը նոյնիսկ կը վախնայ, կ’ուզէ ներս մտնել

Պատուհաններն ու դուռերը զարնելով,

Բայց բախտաւորն է որ ներսը տաքուկ կը մնայ

ետքը` բախտաւորն ալ չի մնար:

ինչու՞ կը ստիպուինք լսել ձայնարկութիւններ ամէն տեղէն

եւ լռութիւնը չի տիրեր բոլորիս այս գիշեր

Կ’ըսուի թէ մահն է,

Ո'չ, մահը մեր մէջ է,

Երբ բոլորս կը սպասենք մահը ու կը վախնանք .

Ամէն ին՞չ սուտ է, միայն մահն է իրական .

ին՞չ կը շահիմ կեանքէն, ին՞չ կը շահիմ,

երբ ունիմ դրամ,

երբ ունիմ յաջողոթիւն, սէր եւ ուժ,

Սակայն յանձնած եմ մարմինս մահուան

Ու երբ վերջս ալ այդ ժանգոտած երկաթէն տարբերութիւն մը չունի .

Կը սպասենք դալկահար դէմքով,

անդադա˜ր կը սպասենք,

իսկ եթէ մահը յետաձգէ մեզ խեղդելը այս գիշեր

Մեր դողդղած շրթունքէն պիտի փրթի մէկ բառ`

«Խաղաղութի˜ւն»

***


Չէի գիտեր մահուան այսքան սարսափելի ըլլալը,

Այսքան անխիղճ, այսքան դաւադիր ըլլալը

Երբ մահուան պատճառով այնտեղ, մութին մէջ կարծր

Երկաթը կը դողդղայ` իմ սիրտս վախէն չդողա՞յ:

Չէ ', ալ չի կրնար ծովը գալ մազերս շոյել ու դադրեցնել

Դողահար սիրտս` ալիքներէն.

Խանգարուած հոգիս` մղձաւանջէն .

Աստուա' ծ իմ, ինչպէ՞ս քեզի հաւատամ,

Երբ անդին անմեղը կ’ուլայ անդադար

Մեղաւորին պատճառով անարդար .

Ահա ', տե՛ս, չեմ կրնար նայիլ քեզ

Ամչկոտ աչքերս լուռ

Կը դառնան հեռուն շա՜տ հեռուն,

Ուր միայն կան ահռելի մահն ու երկար քուն .....

Տե՛ս, կը տապալիմ ոտքիդ տակ

Ու կը թափին գլխուս վրայ հուր ու կայծակ .

Ես չէի գիտեր մահուան այսքան սարսափելի,

այսքան անխիղճ, այսքան դաւադիր ըլլալը:
 

***

Ինչու՞ քու դէմքդ գծագրուի իմ աչքերուս առջեւ 
Ես քեզ չսիրեցի դեռ 
Ու պիտի մնայ այդպէս 
Ինչու՞ քու դէմքդ գծագրուի իմ աչքերուս առջեւ 
Ինչու՞ես գիշերուան մէջ անքուն 
Առաւօտեան լոյսերուն 
Մութին մէջ ու յանկարծ 
Քո ժպիտը կենսասէր 
Սուզուի իմ հոգւոյս մէջ այնպէս
Ինչու՞ քու ձայնդ սրտահույզ 
Սրտիս մէջ վարէ ամէն քաղցրութիւնն ու ամէն լոյս
Ես քեզ չսիրեցի դեռ 
Ու պիտի մնայ այդպէս 
Ինչու՞ քու դէմքդ գծագրուի իմ աչքերուս առջեւ 
27/4/2013
*** 

Այդքան հարց կայ , այդքան վէրք 
Ո՞ր մէկուն ճար գտնենք մենք 
Երբ լացուկոցները կը սկսին 
Ու նոյն վէրքէրը կը նորոգուին 
Կանչելով մահը 
Անդին՝ համբերելով 
Թէ ինչպէ՞ս առանց լոյսի 
Վառենք մեր սրտերը յոյսի 
Երբ կը ստիպուինք սպասելու 
Չարչարուելու համար ապրելու 
Սակայն ահռելին պաղը չէ 
Ոչ ալ խեղդահար փոթորիկն 
Երբ մարդիկ այնտեղ կը կռուին 
Գտնելու համար հացն ու տաքուկ բոյն 
Այդքան անլուծում կը հարուին 
Այդքան բարդ հանգոյց ու ծանր վէրք 
Ո՞ր մէկուն գտնեմ ես լուծումն ու ելք 
Տ'ես մելամաղձոտ աչքերով թռչունը կը նայի ձեզ 
Վիզը ծռած իր բոյնին մէջ հեզ 
Մենք կուզենք ապրիլ զուարճանալ, խաղաղ ըլլալ 
Կը հաւատանք եւ չենք վարանիր 
Չէ ,՛ ո'չ ճշմարտութիւնները չեն 
Այս ճգնաժամերը անվերջ չեն 
Հո'ն է այնտեղ կանգնած 
Վառվռուն գարունը կը հետեւի մեզ 
Ու իր ժպիտովը կը կանչէ մեզ 
Չէ ,չի կրնար ոեւէ բան 
Սիրտս փոթորկել այդքան 
Խնդալու փափաքը միշտ կայ
Ապրելու ՝ երբ յոյս կայ.....:
 

*** 
Ա՜խ ,այս անգութ մութին 
Որ թողուց ինձ մոմին հետ դողահար
Փոթորիկին ահռելի ձայնին 
Ուր գազաններ կը կծկուին 
Կը սարսռամ թէ ինչպէ՞ս մենք ապրեցանք օրնի բուն 
Թառանչներով լեցուն անցեալին 
Մութ ժամերը տրտմագին 
Աստուած իմ տո'ւր ինծի 
Աղբիւր մը վառող յոյսի
Խելագարուած այս միտքիս 
Պուրակ մը ծաղկող բոյսի 
Ես չեմ կրնար դիմանալ յաւերժ 
Խանգարուած, տկարացած եմ այսպէս 
Տո'ւր ինծի խաղաղութիւն 
Այս սեւով ներկուած աչքիս 
Լոյս ու անմեղութիւն 
Այս դաւադիր ճակատագրիս 
Յաղթելու ուժ ու զօրութիւն 
Տո'ւր ինծի քո յաւերժ սրբազան փրկութիւնը :

***
Ա՜խ, այս սարսափելի անակնկալը
Որ չթողուց զիս մինակ կրկին 
Այս մութ թաղին խորշերուն 
Քաշեց իր ոտքին տակ տագնապալի 
Զարմանալով թէ ինչպէ՞ս խաբեց անգամ մը եւս ամօթալի 
Ահա' , տես այս խորունկ ծովուն մէջ
Կը նետեմ ես խօսքս անվերջ 
Որ լսես դուն հասկնալով յաւերժ
Թէ չես կրնար դաժան իրականութիւնը հեգնել 
Հեգնել իմ ճամբուս ուղիղ գիծին
Ես պիտի շարունակեմ շա՜տ ընդհատուած 
շա՜տ խանգարուած ճամբուս ուղին :

 

Խաչիկ Մանուկյան / Բանաստեղծություններ

14.08.2014 20:59

«Նիդերլանդական Օրագիր» - գրական էջ, չորեքշաբթի, 09 հուլիսի, 2014 թ.


 

Գրականագետ-տեսաբան Նաիրա Համբարձումյանն այսօր' չորեքշաբթյան գրական էջում ներկայացնում է ևս մեկ տաղանդավոր գրողի
Խաչիկ Մանուկյան
Ծնվել է 1964 թ Էջմիածին քաղաքում, ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը:

1991-ից ՍՍՀՄ ԳՄ անդամ է, 14 գրքի հեղինակ: 
1987- «Իմ այգին » 
1992- «Վիրավոր խաչ» 
1992- «Զարմանալի ժամանակը» 
1996- «Գոյահանդես» 
1998- «Շերտ» 
2001- «Բիբլիական ըմդմիջումներ» 
2002- «Արա և Շամիրամ» 
2003- «Մինուսը, պլյուսը և մյուսները» 
2004- «Անցումներ» 
2008- «Վավերացումներ» 
2009- «Ոսկեփետուր մուժ» 
2010- «Էն աշխարհը չի» 
2012- «Բանաստեղծություններ» 
2013- «Թռչնապար»

Արժանացել է ՀՀ պետական «Ոսկե եղեգ» «Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի» «Ս. Գրիգոր Նարեկացի» մշակույթի նախարարության, Իրանի Իսլամական հանրապետության դեսպանատան գրական, ՀԳՄ Ավ. Իսահակյան` կրկնակի, Դ. Վարուժանի, Մ. Սարգսյանի և այլ մրցանակների: 

ՆԻԴԵՐԼԱՆԴԱԿԱՆ ՕՐԱԳԻՐԸ

շնորհավորում է բանաստեղծ
ԽԱՉԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆԻՆ
ծննդյան 50-ամյակի կապակցությամբ

________________________________________
Ցնդած տարիներիս տոնն է այսօր, 
Շիկանում եմ շնչով տաք հուշերի, 
Շռայլ ծիծաղում ես գիշեր ու զոր
Բեկված բյուրեղի մեջ բյուր շշերի: 
.
Ճերմակ սավանները փրկում են մեզ` 
Հիմար երազներից, կյանքից, մահից...
Սեր իմ, մի տող միայն ձոնեցի քեզ.
«Խլի'ր, հափշտակի'ր ինձ ինձանից»: 
.
Չքնաղ քո հյուղակի խաս պատերին
Չարը սաստող քանի~ գավ եմ փշրել.
Չարյաց զարմիկները թե փաստեին` 
Կբոռային` հայդե~, գաղու'թ քշել: 
.
Բայց դե հնար չեղավ ընդմիշտ շեղել
Երգ ու երազ մերժող փուչ քաջքերին, 
Էս լեն ու բոլ կյանքում տեղս նեղ էր, 
Մեռնե'մ կարոտ դառած քո աչքերին:


 

Մ Ե Ղ Ա Վ Ո Ր Ի Խ Ր Ա Խ Ճ Ա Ն Ք
1.
Թռչնի ճերմակ ուրվականը
Գալիս է` ինձ իր հետ տանի -
Սպանել եմ նրան վաղուց
Սպասում եմ դատաստանի: 
Արծաթափայլ փետուրները
Խշխշում են ամպերի տակ, 
Մի քրքիջ է անհագ հնչում` 
Որպես չարքի խելառ կատակ: -
Դա գիշերն է` սոված վհուկ, 
Մարմինը` փակ սև քաթանով, 
Թվում է, թե կուլ է տալու
Կիսալուսին կեռ ատամով: 
ՈՒր-որ է նա կմոտենա, 
Սարսափը ինձ կհոշոտի, 
Եվ իմ կյանքի պարանոցին
Կմակարդվի արյան գոտի: 
Մեկն ասում է., , Զուր ես դողում, 
Չես մոտեցել դեռ վախճանի, 
Դու որ թռչուն սպանեցիր` 
Չարքը քեզ չի դավաճանի -
Կգուրգուրի մութ թևերով, 
Կնվիրի կին ու գինի
ՈՒ քո ամբողջ կյանքի համար
Զվարթ գիշեր կհորինի, , : 
Եվ ասում է., , Իզուր չէր, որ
Սպանեցիր թևավորին -
Կյանքի շռայլ վայելքները
Տրվում են միշտ մեղավորին, , : 
Զվարճալի սկիզբ է սա, 
Հատուցումն է զարմանալի, 
Որ ձեռքերս արյունելով
Պիտի ապրեմ շռայլ ու լի: 

2.
Մեղավորի ծուռ քայլերով
Ես մոտեցա մութ դղյակին
Եվ անտարբեր ողջունեցի
Ագռավների գորշ նվագին: 
Թիկնոցավոր երկու թզուկ
Դեմս ելան քրքջալով
Եվ աչքերս պինդ կապեցին
Վարձակների փայլուն շալով: -
Էլ չես կարող սթափ մնալ, 
Էլ չես կարող լինել ուժեղ, 
Երբ քո թմրած ուղեղի մեջ
Չար խոհերի զորքն է խուժել: 
Անթիվ դռներ ճռճռացին, 
Քայլում էինք` մեկ վար, մեկ վեր, 
Մութ աչքերիս բախվում էին
Ագռավների ճախրող թևեր: 
Եվ արյուն էր անվերջ հոսում
Սև, մոխրացող փետուրներից, 
Չռչռալով թափվում էր ցած
Երկրի բոլոր կտուրներից: -
Օ~, մեղքերի զնգուն ծիծաղ, 
Զարմանալի կարմիր անձրև, 
Ես էլ եմ քո միանվագ
Ծիածանի տակով անցել: 
իմ նվաղուն երազները
Թույն են շարել սկուտեղին
Եվ տանում են, որ համբուրեմ
Աշնան քամու այտը դեղին -
ՈՒր ամեն ինչ կվերջանա, 
Ագռավուհին կողջունի, 
Կատարածուն կասի` պրծա~վ
Պատմությունն այս խեղճ թռչունի:


Ց ՈՒ Լ Ի Ե Ղ Ջ Յ ՈՒ Ր Ո Վ

Եվ ցուլը եկավ` 
Կանգնեց անձրևի շարականի տակ
Եվ մի եղջյուրով
Մառանիս հսկա պատերը քանդեց, 
Հետո մոտեցավ
ՈՒ գինուս խառնեց արցունքները տաք, 
Ամեն կաթիլը` 
Այս փոքրիկ երկրի
Կարոտի չափ մե~ծ: 
ՈՒ խմե~ց, խմե~ց
Կարասների մեջ ծփացող ոսկին -
Երակների մեջ արյան ծիծաղը մեկեն վարարե~ց, 
Ինքն էլ խառնվեց գինու հորինած խնդության հոսքին, 
Եվ խռովության վերջին կանթեղը աչքերում մարեց: 
Հետո դուրս ելավ` 
Գինոտ եղջյուրը ընծա թողնելով
Եվ գիշերային ամայության մեջ ճոճվելով քայլեց -
Խավարի առաջ` գլուխը` խոնարհ, 
Աչքերը` խռով, 
Գնաց ու փռվե~ց
Պայծառ օրերի բագինների մեջ:


Ո Ղ Ո Ր Մ Ի Տ Վ Ե Ք

Երազանքներիդ հանգրվանն եմ, պապ, 
Նայիր` ընթացքը ոնց է ծանրանում, 
Սիրուց փախս տված սրտերը պարապ
Լրացնում էի անուն առ անուն: 
.
Քո նման չենք, պապ` քար դնենք քարին, 
Հիմի ամեն բան շինում ենք խոսքով, 
Ինչ թողել էիր` ծախինք օտարին -
Մեկ դարի կայքը` մեկ օրվա ոսկով: 
.
Անտառդ չկա, բայց մի վշտանա, 
Իր հետ մեր ցուրտն է այրվել, մոխրացել, 
Անզարդ մնացած տատիս թանթանա, 
Խաս կոպեկներդ ես եմ գողացել: 
.
Ողորմի տվեք մեզ, մեր նախորդիք, 
Ասեք` ողորմի` քիչ թեթևանանք, 
Խավար ճամփեքին խարխափող մարդիկ, 
Հանգուցյալների հաշվին է, որ կանք:


«Փողոցային երգեր» շարքից

Դարձյալ անհաշտ եմ իմ գոյության հետ, 
Կեսգիշերային դռներ եմ թակում, 
Բայց տանտերերը քնած են անհոգ, 
Եվ շնահաչն է հաշիվը փակում: 
Ինձ մոտենում է օրորվող մի այր, 
Փնտրում է, որ կյանքն ընծայի մեկին, -
Դե արի և այդ թշվառին ասա, 
Որ դու լա'վ գիտես գավաթի հոգին: 
Որ ինքդ էլ ես կյանքդ նվիրել
Եվ չգիտես թե ինչո'վ ես ապրում, -
Նախ մի ժպիտ են թողնում աչքերիդ, 
Հետո` հոգսերն են ուսերիդ կապում: 
Եվ ծանրանում են քայլերդ անվերջ, 
Նոր ժպիտներ ես խոնարհ շալակում, 
Իսկ երբ թակում ես դռները նրանց` 
Շնահաչո'վ են հաշիվդ փակում:

...

Մի կին ասում էր` էլ չեմ անի, -
Թե ի"նչ չի անի` լավ չիմացա, 
Գնում էր մայթով Բաղրամյանի, 
Ես պատահաբար կողքով անցա: 
Նա թևանցուկ էր արել մեկին` 
Փողկապով այր էր միջահասակ, 
Խորհրդային մեծ հայրենիքի
Կարոտն էր պահում իր կրծքի տակ: 
Հին օրերով էր ներկան պատել, 
Շուրջը` ընթացք էր անմխիթար...
Հարկ չէր լինի այս անցքը պատմել` 
Թե կինն անթաքույց ինձ չժպտար:

...

Շուկան խաբկանքացիր հմայքները պարզել` 
Կաթիլներն է կլլում հոգնած մշակների, 
Շուկան լրիվ ուրիշ շերտերի է հասել, 
Շուկան թքած ունի մեր ցավին ու բեռին, 
Մի պահ թվաց անգամ շատ է կատակասեր` 
Գիրք էր շարել ձեռքի ոսկե սկուտեղին, 
Երբ փորձեցի նրան մի տաքուկ խոսք ասել` 
Նա ծիծաղով բացեց ատամները դեղին.
«Ինչ ջերմ խոսքեր, բաբա~մ, ես անհոգի մեկն եմ, 
Իմ սարսափից ջուր է դառնում մարդու լեղին, 
Շուրջբոլորս պիտի շնագայլեր ցնկնեմ
ՈՒ մինչև վերջ լլկեմ ձեր կռապաշտ ցեղին»: 
Շուկան` երախը` բաց, 
Շուկան` խաբկանքացիր, 
Դախլին` գահ ու պորտֆել, կրտած արու ու քած, 
Եվ այլևս չունես ճամփա վերադարձի, 
Մի փետուր ես` քամու որովայնը ընկած: 
.
Քայլենք դեպի խորքը, գուցե մի լույս բացվի, 
Եվ չանարգված մի դեմք գուցե ժպտա հանկարծ, 
Գուցե գտնենք կորած դուռը լուսաբացի
Կամ` սփոփանք բերող թրթռացող մի կայծ: 
Շուկան` խաբկանքացիր, 
Շուկան` երախը բաց -
Մի թունել է, որ իր մութ խորքերն է տանում, 
Եվ խավարի միջով մենք անցնում ենք կամաց` 
Կորցնելով` երկի'ր, Հայրենիք ու անուն: 
Առուծախի մեջ են, պիտի առնեն ու տան
Անշունչ նյութից միջև հեգ մարմին ու հոգի: 
- Մի բան էլ մենք ծախենք երազներից մեր թանկ, 
Միչև գտնենք կորած դուռը առավոտի:


...


Իննսունականների գրական սերունդը, որի մի ներկայացուցիչն էլ ես եմ, ամենադառը ճակատագրին արժանացավ: Իրար հետևից հեռացան լուսավոր անհատականություններ, որոնք հասցրել էին իրենց գրի զորությունն ու հմայքըփոխանցել... Սիփան Շիրազը, Արտակ Համբարձումյանը, Արտաշես Յայլոյանը, Սամվել Զուլոյանը... Նրացհեռանալով` մեր ապրածի, մեր օրվա լույսը պակասեց, և որքան էլ իրենց շրխկան գրի մոգությամբ հաղորդվում ենքիրենց ապրեցնող շնչին, միևնույնն է, մեր բաժին ժամանակը շրջանցած ընկերոջդ կարոտը չի փարատվում...


Արտակ Համբարձումյանին

Հեռացող երկրին` երկինքն ապավեն -
Այնտեղ ու"մ շունչն է մեզ խառնվելու, 
Ճակատագրի անխարիսխ նավեր, 
Անթի, անփարոս` 
Լողում եք հեռու~: 
.
Կարծում էինք, թե տոն պիտի լիներ` 
Ինչ ընծայվել էր մեզանից թաքուն: 
Ցանկալի կույսը Մագթաղինեն էր -
Նա գիշերները չէր աղաղակում: 

Համընթաց չեղանք, 
Բայց շողշողում են
Մեր երազները երկնի լանջերին: 
Այստեղ թե այնտեղ` 
Ջուր է, 
Լողում ենք -
Եվ փրկօղակներ հարկավոր չէին:


Մեր կյանքը տափկնոցի է մահվան հետոր խաղում ենք ծնված օրից:


ՏԱՓԿՆՈՑԻ ՄԱՀՎԱՆ ՀԵՏ


1.
Կյանքից դեպի մահ
Ահա անցնում եմ -
Ինչպես կանցնեի
Փողոցից փողոց, 
Աչքերիս լույսը
Խաղաղ հանձնում եմ
ՈՒ միանում եմ
Բազմությանը հոծ: 
2.

Չեմ տեսել զավակիդ, 
Բայց կարգին լսել եմ -
Տարել է մեղքերը աշխարհի, 
Երբ անխինդ կարոտից կամ ցրտից
Մրսել եմ` 
Տվել եմ անունը իր բարի -
Ասել եմ` լավ եղիր, 
Ամուր կաց` ասել եմ` 
Անմահիդ դժվար է ավելի -
Մենք կանցնենք-կգնանք, 
Հորըդ հետ պարզել ենք -
Դու' պիտի դիմանաս ցավերին:

3.
Ես ո"ր աստղը հանգցնեմ, 
Որ մահն ինձ տանի -
Վայրի մի գայլ չէ արդեն, 
Շուն է ընտանի: 
Էն, ինչ կյանքը չզորեց` 
Հեշտորեն կանի -
Համոզվեցի` թու', նա է
Տերն ամենայնի:


-.-.-

Կարճ շրջազգեստ, 
Ծղոտե գլխարկ, 
Կիսաժպիտով եկավ, որ անցնի: 
Խարկված ավազին, 
Մերկ, 
Արևի տակ` 
Հետևում էի ես անցուդարձին: 
- Վերջը լավ լինի, - նետեցի օդում: 
- Վերջը հեռու է, - հեգնանքով ասաց: 
Սա հերիք էր որ 
Չգնայի տուն` 
Նետվելով սիրո ծովը գրկաբաց: 
Եվ հարկավոր չէր` ո'չ ինձ, ո'չ նրան` 
Կեղծ երդումներով զուգված երեկո.
Գիշերը դարձավ անթափանց վրան` 
Լցված փշրվող ալիքի երգով: 
Մենք գիտեինք, որ այսքանն է տրված, 
Իրար էլ երբեք չենք հանդիպելու, 
Բայց սիրո այնքա~ն առատ բերք մնաց, 
Որ կհերիքեր մի կյանք ապրելու:


- . - . -

Դեռ ամբողջովին տանուլ չեմ տվել, 
Խորքում մարմրող լույս է երևում, 
Տիկին թախիծը շուրջս հայտնվել` 
Իր չնաշխարհիկ մարմինն է գովում: 
Միշտ հայտնվում է անճար պահերիս, 
Նրա հետ ես հին հաշիվներ ունեմ, 
Ասում եմ` հիմա գնա, սիրելիս, 
Քեզ տեղը տեղին դեռ կողջունեմ: 
Առավել համառ մեկին չեմ տեսել, 
Նա հոխորտում է տիրակալի պես, 
Ճոճելով սուրը Նապոլեոն կայսեր` 
Կարծում է, թե իր հպատակն եմ ես: 
Բայց որպես տոհմիկ հայ-ուրարտացի` 
Չսովորեցի կյանքում նահանջել, 
Խոսքը կա` , , Եկա, տեսա, հաղթեցի, , -
Եվ ասողն ինձնից ուժեղ տղա չէր:


.-.-.-.

Օղորմի հորըդ, հրահուր արև -
Դեռ ջերմացնում ես պաղարյուններին, 
Ես ուզում էի` կրքախինդ պարել, 
Չդառնալ անկյանք ընթացքի գերին: 

Ավերված սիրո փլատակի տակ
Երկնքին հարող բան չի մնացել.
Մայթերի աղջիկ, գիշերը երկար
Հեշտ է անհոգի գգվանքով անցնել: 

Խաբվածներ են թունդ, ոտքի չեն կանգնում, 
Գինի չէր` գիշերն անցնի` լրջանան.
Վերջապես նյութը հաղթել է մարդուն.
Հիմի կարող են հեշտ ոչնչանալ: 

Եվ աքաղաղը թե նորից կանչի` 
Լույսը չի բացվի աշխարհի վրա, 
Դրախտի այգին էլ չի կանաչի, 
Եվ մեզ չեն գտնի Ադամն ու Եվան:

Ավագ Եփրեմյան / բանաստեղծություններ

14.08.2014 20:47

«Նիդերլանդական Օրագիր» - գրական էջ, չորեքշաբթի, 09 հուլիսի, 2014 թ.

Այս անգամ գրականագետ-տեսաբան Նաիրա Համբարձումյանը մշտապես թարմացվող չորեքշաբթյան գրական էջը տրամադրել է բանաստեղծ  Ավագ Եփրեմյանի ստեղծագործություններին: 

Ծնվել է 1958թ. փետրվարի 25-ին, Ղափան քաղաքում (այժմ` Կապան): Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը: Նրա բանաստեղծությունները պարբերաբար տպագրվել են հայկական գրական մամուլում: 1991թ-ից Հայաստանի Գրողների միության անդամ է: Լույս են տեսել նրա «Ես իմ լեռան դեմ» (1989թ.), «Աստղաքայլ» (1992թ.), «Մեկնության ժամանակը» (1998թ.), «Գրվածք» (2008թ.) գրքերը: Կատարել է նաև թարգմանություններ: 
 

«ԳՐՎԱԾՔ» ԺՈՂՈՎԱԾՈՒԻՑ


* * *
Ըմբռնել ժամանակի հոսքը.
սեր ու ողբերգություն, ծաղիկ ու երկաթ, 
մահվան մասին մտածված խոսքը, 
որ տեւում է ավելի երկար, 
քան կյանքն ինքը, քան Բոսխը
եւ իր դժոխքը – յուղաներկած։
Ապրել տարածությունը լիով հերկած
ու սպառվող, ու սպառել ունեցածդ՝
ինքդ՝ քեզ, որ այնու շշնջում է – վեր կաց
եւ գնա այստեղերից, ուր հորդած լացդ
համարեցին երազողի արկած, 
ասենք, ինչպես՝ գինին, ինչպես՝ հացը։
Առաջվա նման – երկինքը բաց է, 
թե ամպամած է՝ անկիրք էմալ -
վայրկյանի բոցը հավերժի այց է, 
նույնն են բառերը, նույնն է թեման։
Մարդիկ, մարդիկ են մնացածը.
մնացածի վրա ահով գրված է մահ։
* * *
Հայտնվում է Առաքյալը՝ բերնով
փրփրակալած ու դեմքով ջղաձիգ, 
եւ ասում. «Ամեն ինչ այս մեռնող
ներքեւում նման է վերեւում եղածին» …
Իր կանգնած տեղից – գետեզրի մի քար -
խոսքն աղավաղված է հասնում ամբոխին, 
քամին չէր խանգարում, քանի Նա կար, 
հիմա բառերն հատ-հատ թեկուզ աչքը կոխիր
հանդիպածդ մարդու. հոգսերը՝ շատ, 
իսկ հրաշքները հաշված են. թափես՝
ապրելու տեղ չի մնա նախօրոք նշած
տարածքում – ներքեւում հատկապես: 
Ուր, հիշում եք, ամեն ինչ նման է վերը եղածին, 
բայց ինչո՞ւ է քամին ավելի ազատ, եւ ալիքները
ինչո՞ւ են առավել փրփրակալած ու ջղաձիգ.
եւ ահա ոչ միայն չի խոսում, այլ ինքն էլ է
նկատում, Առաքյալը, որ տակավին
այս մեռնող ներքեւում է, մեռածների առջեւ…
եւ կծկվում է միայն իրեն հայտնի ցավից.
գուցե մի քանի բան… հարկ է ջնջե՞լ…
Մոռանում է դառնացած Առաքյալը, ցավալի
այդ պահին, որ գրածը՝ գրած, իսկ ներքեւում
եղածը եղած է, ինչպես քար կամ ինչպես ալիք, 
որ քարի կողերն է քերում:
* * *
Սկզբում հմայքն էր: Հետո՝ միտքը
փառաբանության: Անբառ շիթքը
սիրո, կալնելով վեց ելքերը
բանականության – արտագաղթի՝
առ Ոչինչ եւ առ երկունք-ախտի
անդուլ փախստական՝ մեծ եռքերը, 
հանգան: Գեթ մի պահ թույլ ցնցվեցին
երկնային գահին գոհ բազմածի
կշեռքը պահող թեւ-ձեռքերը:
* * *
Հոգին իսկապես թռչուն է, 
թռչում-անդադար թռչում է, 
եւ նա է, հենց նրա չուն է
արշավում քաղաքից-քաղաք՝
հասնելով Աշխարհը Բաղաց՝
իր վերջին հարվածը պահած՝
վրա է տալիս – իսկ կտցին
խռովքն է այս կյանքի – ցանցիր
աստղերը երկնի … ու ձանձիր…
* * *
Լեռը՝ հսկա վայրկյան, ասելու բան չունի.
Ժամանակն անցնում է. ահա եւ թռչունի
ճախրող լռությունը՝ սրտակոտոր։
Ժամանակն անցնում է. ոչ դադրանքի ճիչը, 
ոչ ճախրանքի ոգի լիր լռության խիճը
չեն կարճելու կյանքի ճանապարհը խոտոր։
Ժամանակն անցնում է։ Հանգ առ հանգ առ տող…
* * *
Տեսնելու տեսիլներ չկան։
Տեսիլներն այլեւս անտես են։
Երեւացողն անպայման
վարում է երեւում.
նույնիսկ տանիքները։
Վարում երեւացող տանիքների
անզարմանալի մի հանդես է
(օ, այդ Հանդեսը՝
անդենական Ստիքսը մտքում պահած), 
իսկ տանիքների տակին
կյանքերն են երերում, 
Տանիքների իշխանության ներքո
բացվում է երախն հիշողության
եւ հորանջում է երախը։
Հորանջում է, ինչպես Երասխը.
ջրեր ու ջրեր։
Կամ՝ ինչպես Երազը – վարում։
Տեսիլներ չկան։ Կան գրեր։
* * *
Կյանքը պտտվում է քաղաքի շուրջն, 
ինչպես օտար լեզուն՝ առարկայի։
Չի կարող անվանել, 
դոնդողի նման կդողդողա սառը
մակերեսին, սայթաքուն։
Այդպես կուտակվում է
երկրի անկյուններում
«քաղաք ու կյանք» կիրը։
Ճեփ-ճերմակ այդ ողոքը…
առ ստեղծողը լեզուների։
* * *
Ձմեռը մտնում է քաղաք
մարդկային սրտերի միջով, 
մարդկային սրտերի միջից
ձմեռը մտնում է քաղաք, 
եւ որքան սրտերը՝ արջնած, 
այնքան ցրտերը՝ դաժան, 
այնքան բառերն՝ անպարզ, 
այնքան արեգակը՝ թեք, 
եւ հոգիները՝ միայնակ, 
ու առավել քան իրական, 
եւ ավագ հանգրվանն՝ հեռու, 
եւ մեղքը՝ հսկա լեռնապար, 
եւ վշտի դաշտերը՝ բերրի, 
եւ կրքի վաշտերն՝ անհագուրդ, 
եւ ամեն անակնկալ վարդ -
ասես գերեզմանոցում աճի…
եւ երգի ձայներ չկան, 
բայց ինչ-որ շշուկներ են սվսվում՝
հատելով դատարկ փողոցները, 
մարդկային սրտերը, գործերը, 
քաղաքը – ինչպես քամին, 
որից, այդ քամուց, սարսռում են
բառերը, մեղքերը, վարդերը՝
հար անակնկալ հայտնված…
մարգարե-գուշակի նման՝
ակնկալելի հայտնությամբ
կամ որպես հերթական նշան, 
ձմեռը մտնում է քաղաք։
* * *
Միայն այստեղ՝ իմ Երկրում է, 
ուր կյանք են ասում
հույսին ու հուսահատությանը, 
նրանց միջեւ փռված է սպիտակ թուղթը՝
հավերժական կամուրջ։
Միայն այստեղ է, ուր ես հույս ունեմ, 
թե մարդու որդիներին
երբեւէ կհասնի խոսողի խոսքը, 
առավել՝ լռությունը խոսողի։
Միայն այստեղ է, որ ես ունեմ հուսահատություն.
դա մարդու հուսահատություն է՝ դրվագված
անցյալի ու ապագայի դեմքերով -
այլասեր, ծամածուռ – հաշմ։
Անցնելիք ճանապարհս -
մի կամուրջ ընդամենը, 
Անցնեմ, 
որ չփլվեն ձեր սարքած տները։
* * *
Բառը թաքցնում է
բանաստեղծությունն
օտար աչքերից։
Օտար աչքերը
հարազատ սիրտը
դարձնում են ամայք։
Քավդեաները
մար դեգերում են
հսկա ամայքում։
Աստղերը շրջվել, 
նայում են դեպի հակառակ կողմը.
թիկունքներն՝ աղոտ, 
որպես օտարից
բանաստեղծություն
թաքցնող բառեր։
* * *
Առավել է, 
մարդն առավել է, 
քան մարդը, 
սերն՝ առավել, 
քան սերը, 
կյանքը՝ քան կյանքը։
Եւ միայն աստղերն են -
հեռավո՜ր, 
անհասնելի՛ -
որ հավասար են իրենք իրենց։
Մի հեռավոր աստղ է
Հայաստանը…
նա ինքն է իր չափը, 
«որով չափվելու է» ։


***

Լեռները, ըստ հանգի՝ բեռներ, 

ըստ ավանդության՝ խրոխտ, 

ասում է՝ պար են բռնել...

օ~ն, ա’նդր, գրո’հ, գրո~հ...



Ատելությունը միշտ վառ է, 

բայց թշնամին է անհայտ, 

Սերը դեռ գառ է, 

հայ - հայ...



Ավանդական է չափը, 

սակայն ռիթմերը մաշել է ծեսը, 

սա ամբողջովին այլ ափ է.

հարվածվող մյուս երեսը...



Հենց իմ ապրելու պահին՝

խրոխտ - աղբ - վաշի - կոկորդս –

սեղմվում է - շրջանը - պարի, 

մեջտեղում՝ խորթս։
***

Անցնեյիք ճանապարհս –

մի կամուրջ ընդամենը, 



Անցնեմ, 

որ չփլվեն ձեր սարքած տները։
***

Ապագան նշան առ նշան

հավաքվում, դաոնում է ամբոխ, 

իրենով լցնում այսօրվա

փողոցները, տներր, դարերը։



Ապագան ամբոխի նշանով

լցնում է այսօրվա ամայքը՝

դարավոր մեր հոգին՝ դարերի

քարերում գայթած, Աստըծո

ամենախաղաղ հայացքներից

մեկի բռնկման պահին

մահվան դռները բաբախող։

Երանի նրանց, ովքեր ...



***

Խարխափումի, վախի նախիր՝

առ ի խաթար, աո ի մոխիր...

մի խորթանա, սիրտ, բաբախիր՝

մենախորան, խորհրդախինդ՝

խորախորտակ, անդնդախիթ

խավարներում բազմաղաղակ։-



Վերջնախարան Աստղամաղի

աներախճան, խիղ աղախին –

Շամանդաղը - կխրախի

խրախճանոք, խառնամիտ՝

ան «ըզխրատ» գլխին աղխի՝

շենախարխուլ, ախտաքաղաք։-



Համր է շավաղն այս շաղախի, 

առ ի բացվել պիտի բախի՞

խառնատաղը երկրի աղի, 

թե՞ անխոնջ ուղխ ու չախչախի

խոլոր մի խաղ կաղավաղի

հղացում ու խորք ու աղագ։ -



Նախախնամ ու նախախուփ.

խաղաղքներում՝ խանդահախուռն, 

սահանքներում՝ վառմակաղած։
***

Եվ սուրհանդակները սուրացին՝ անձնուրաց, 

(ի՞նչ պիտի ուրանային նրանք Սկզբում), 

հասան ճամփի կեսին արդեն, 

մինչդեռ այնտեդ սկզբում

մարտն ավարտին էր հասել արդեն, 

ավարտված մարտից ի՞նչ լուր, 

սուրհանդակներն ու՞ր սուրան

արդեն ճամփի կեսին հասած.

- Ու՞ր, – նրանցից մեկն ասաց, 

ասացի ես, նրանցից մեկը, 

իսկ հետո արդեն մեգ էր, 

ես հասել էի ճամփի կեսին, 

մարտն ավարտված էր արդեն, 

այնտեղ սկզբում, արտեր...

այնտեղ ծվտւմ էին հսկայական արտեր, 

Արտերը ինչպես մարտից հետո, 

ծածկված էին դիակներով, 

ինչպես ադամանդի ակներով, 

և շողշողում էին հսկա արևի տակ, 

արտերը, որպես կատարյալ նահատակ, 

սկզբում, այնտեղ, արդեն ավարտված էր մարտը...

Ահա թե ինչեր կարող է տեսնել մարդը, ես, 

ում սուրհանդակներն հասել են ճամփի կեսին, 

և չգիտեն, որ մարտն ավարտված է արդեն

այնտեղ սկզբում, ուր աղբյուրի ակը

մաքուր էր, ինչպես նահատակը՝ անաղարտը...

Հիմա այդ մարտն ավարտված է, մեգ է, 

ում ինչին է հիմա ծառի այն կեղևը, 

պապիրուսը, թուղթը, մագաղաթը՝

անձնուրաց, անուրացում, ի՞նչը ուրանային, 

որն է մարդու մեղքը, սուրհանդակի, 

որ հասել է ճամփի կեսին արդեն, 

այն աղբյուրի ակից շող չի հասնում

այստեղ ուր ամբողջը մեգ է, մարտը

ավարտված է այնտեղ սկզբում, մարդը՝

անլուր, տեսիլներն են մնում մարդուն՝

որպես այն աոաջին արտում՝ նահատակը, 

որ հավատում է, որ ունի այդպիսի մի տեսիլ՝

տեղ կհասնեն սուրհանդակները սուրացող

և հավերժորեն մնացած ճանապարհի կեսին, 

ուր մեգն է արդեն ավարտված մարտի, 

կամ առաջին արտի... ասացի ես... ակներ...

հասնել... մագաղաթը... Սկզբում... սուրհանդակնե~ր...
________________________________
Ավագ Եփրեմյանի ֆեյսբուքյան գրառումներից
Քանի որ որոշել եմ վաղվանից կրկին ապաակտիվանալ ֆեյսբուքում, ներկայացնում եմ մի քանի կատակ եւս: Կա նուրբ կատակ, կա գռեհիկ կատակ, այլ կատակներ էլ կան, կարծում եմ. օրինակ՝ ջղաձիգ, օրինակ՝ հեռավոր: Առաջինն, օրինակ, ջղաձիգ է.

1. Մինչեւ չճշտես վերաբերմունքդ ԲԱՆաստեղծությանդ հանդեպ, մնալու ես անԲԱՆ քաղաքականությանդ հույսին: 

Երկրորդը հեռավոր կատակ է: Ահա.

2. Եթե դու ես նախադասություն կազմում - գիտություն է՝ միշտ կասկածելի: 
Եթե նախադասությունն է քեզ կազմում - պոեզիա է՝ միշտ ճշգրիտ: 

Երրորդը կատակի արձագանք է, որով փորձում եմ լրացնել առաջին երկուսը.

3. Ոչինչ այնքան չի խանգարում հասկանալուն, ինչքան բացատրելը: Բայրոնի ասածին է նման. «Իսկ հիմա բացատրեք Ձեր բացատրածը»: 

Եւ վերջինը, որի անունը ինքներդ կդնեք.

4. Ճամարտակ, ճամարտակ, 
Ի՞նչ ես նստել մեր բակում, 
Վեր կաց ու ռադդ քաշիր: 

Մինչ նոր հանդիպում:



 

 

Հենրիկ Էդոյան / բանաստեղծություններ

14.08.2014 20:23

«Նիդերլանդական Օրագիր» - գրական էջ, չորեքշաբթի, 02 հուլիսի, 2014 թ.

 

Հենրիկ Անտոնի Էդոյան (ծնվ. 1940, օգոստոսի 31), հայ բանաստեղծ, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1990), պրոֆեսոր (1991), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1976-ից։ 2005-ին արժանացել է ՀՀ նախագահի մրցանակին («Երեք օր առանց ժամանակի» գրքի համար) ։

Ծնվել է Երևանում։ 1957-ին ավարտել է Երևանի թիվ 39 միջնակարգ դպրոցը։ 1959-62-ը ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1967-ին ավարտել է ԵՊՀ բանասիրության ֆակուլտետը, 1970-ին՝ ԽՍՀՄ ԳԱ Մոսկվայի Մ. Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրան (գրականության տեսության գծով) ։ 1971-ից աշխատում է ԵՊՀ-ում որպես գիտաշխատող, 1973-ից՝ դասախոս։

1974-ին «Ռեալիզմի հարցերը 20-րդ դարի հայ քննադատության և գեղագիտության մեջ» թեմայով դիսերտացիա է պաշտպանել և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։, 1990-ին՝ դոցենտի աստիճան, 1991-ին՝ պրոֆեսորի կոչում։ 1986-2008-ին եղել է ԵՊՀ արտասահմանյան գրականության և գրականության տեսության ամբիոնի վարիչ։

Մասնակցել է միջազգային մի շարք գիտաժողովների, դասախոսություններ կարդացել ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում։ 1995-96-ին դասավանդել է Բեյրութի Հայագիտական հիմնարկությունում և Հայկազյան համալսարանում։

Հենրիկ Էդոյանի ստեղծագործությունները թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով՝ անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, իտալերեն, իսպաներեն և այլն։ Ռուսերեն լույս է տեսել նրա «Խոսքի ուղղությամբ» գիրքը (Մոսկվա, 1985) ։

Տարվա լավագույն գրքի համար 2002-ին արժանացել է ՀԳՄ ոսկե մեդալի, արժանացել է Թեքեյան մշակութային միության Հայկաշեն Ուզունյան մրցանակով (2004) ։
_______________________________


Փողոցի բաժանվող մասում
.

Սա մի ժամանակ է, որ չունի ոչ մի անուն, 
(մի հանգույց, որ ոչ ոք չի կարող քանդել): 
Սառնաշունչ մի գիշեր ծածկում է մի քաղաք
և մի վայր: 
Ձեռք մի տուր նրա ծածկոցին` նենգ ու լուռ
աստղերով զարդարված:

Հոգին նվազում է ժամ առ ժամ ամպերում մթնող
լուսնի պես: Իսկ դրսում
մարմինն է շրջում` կորցրած իր տունն ու հասցեն: 
Բայց դու մի գնա մենակ, ձեռքդ
ուսիս դիր, հենվիր ինձ: Մենք պետք է քայլենք իրար հետ
և ոչ թե մեկ – մեկ, առանձին: 

 

Խաչվածի հետ
.

Կեսօրը թեքվեց ինչպես խաչի վրա
գլուխը խաչվածի, արևը կանգ առավ
նրա բաց վերքերին, 
որ նույնիսկ երկնքում
Հայրը սոսկումով հայացքը թեքեց –
(ՙԱստված իմ, Աստված իմ, 
ինչու՞ լքեցիր ինձ՚):

Մենք այնտեղ էինք
և մեր մարդկային գերխիտ էությունից
դիտում էինք մեր առջև
տանջանքը Սուր Մարմնի:

Քո աչքերը լիքն էին զղջման արցունքներով, 
իմ սիրտը տաճարի
պատռվող վարագույրն էր: Հետո միասին
մենք անցանք մեր ուղին դարերի խարխափումով, 
կիսափուլ կամուրջներով, 
հասանք մինչև այստեղ, նստեցինք իրար կողքի, 
նայեցինք իրար սիրով ու համբերությամբ: 
Մեր միջև աներևույթ մի բոց էր վառվում, 
նա մեզ ջերմացնում էր, լույս տալիս մուգ - կարմիր
մեր հոգիներին և մարմիններին:

Այդ լույսն անուն ուներ: Մենք դա գիտեինք:


Քո վերջին աղոթքի մեջ
 

Թեև սա անկում է, սակայն քո առջև
փայլում է մի կեսօր: Փողոցի աղմուկից
ձայներ են ներս մտնում և բերում պատկերներ
քո պարտությունների քաղաքից ամպամած, 
ուր մի գնացք դուրս ելավ կառամատույցից:

Այլևս նա չի գա: Ինչ անցավ` անցավ, 
և ժամանակի քամին աղմուկով
բացում ու փակում է պատուհանների
փեղկերը մեկ առ մեկ, 
ցնցում հիշողության սյուները բեկբեկուն, 
որպեսզի ցույց տա քեզ` թե որտեղ ես դու, 
որպեսզի ասի քեզ` թե սա վերջն է միայն
և չունես դու նոր սկիզբ, 
որ նորից հայտնվի
քո վերջին աղոթքի մեջ
առանց բառերի: 
 

Մենք եղանք լույսի մեջ
 

Մենք եղանք լույսի մեջ, 
անցանք ներսի դռնով
Յոթ Աստվածների, 
(յոթ ճառագայթներ թեքված դեպի
ներքև, մեր սրտերի վրա, 
յոթ Էլոիմներ մեր գլխավերևում), 
բայց աշխարհը դարձավ
անմիտ լռություն, 
երբ ուզեցինք ապրել
նրա կամքից դուրս, 
սիրո մեջ մշտական, 
ի պատասխան նրա
մաղձի և ատելության: 
 

Ես քո տաճարն եմ կառուցում
 

Ես քո տաճարն եմ կառուցում այստեղ, 
մտորում մի մարմին` աշխարհի օտարացած
աչքերի առաջ, որտեղ չեմ գտնում
ոչ մի արտացոլում: Ինչը ծնվում է քո անվան
հնչյուններից փայլում է իմ դեմքին,

ինչը դրսից է` հարված է և արգելք: Բառերի
անարձագանք ճշմարտության մեջ
ես մի տաճար եմ կառուցում քո անվան
ծերջին բեկորներից: Մի ձայն
ինձ է փնտրում: Ականջիս մեջ չի լռում մի ճակատագիր: 
Ես մի տաճար եմ կառուցում, մի մարմին
բառերի անարձագանք ճշմարտության մեջ: 
Մենք դա գտել էինք, բայց նորից կորցրել: 
Ամենասուր ցավը գալիս է ամենանուրբ
ձեռքի հպումից: Հրապարակում

հանգչում են լապտերներն իրար հետևից: 
Բայց ես քո անունից տաճար եմ կառուցում, 
անանուն ինչպես մի կորած ճշմարտություն
կամ ժամանակի պղտոր գետի մեջ
խորտակված մի նավակ` բեռնված սիրո
վերջին պատկերներով: 
 

Օր` առանց սահմանի
 

Ու?ր փախչել կրակից…
(Ռ.Մ. Ռիլկե) 
Օր` առանց սահմանի, 
պտտվող և նորից
պտտվող ճակատագիր` թրատող
ձեռքերով, սուրսայր աչքերով, 
թեքված ներքև` քաղաքի
լայնության վրա, բարձրահարկ
շենքերից մինչև տներն արվարձանի, 
որ սկսվում է, բայց չի ավարտվում, 
ավարտվում է, բայց
չի սկսվում ոչինչ:

Դու մի նայիր նրան, որ նա քեզ չտեսնի, 
Թող քո աչքերը նայեն իմ
աչքերին, այնտեղ, մեր կյանքի
բացարձակ անապատում –
մարմին ու ստվեր, քաղաքի
փոշու մեջ, մահվան պատահական
դանակի առջև:

Ի՞նչ պիտի անել հույսերի գահավիժման
և անպտուղ ճիգերի իշխանության մեջ, 
ու՞ր պիտի փախչել
ապոկալիպսիսի կրակե
շեմի առաջ, (ինչպես մի պոետի աչքերն են տեսել
և խոսել այդ մասին), 
հոգիների աղերսագին հառաչանքներից, 
որոնք բարձրացնում են
ձեռքերը սարսափի մեջ
և այդպես քարանում տեսած պատկերներից
այստեղ, քաղաքի
բացարձակ անապատում: 

 

Իմ վայրը չի փոխվում
.

Երեկոն ուսիս վրա թողնում է ստվերներ: 
Ուսըս թաց է նրա հպումից: Հեռավոր
հորիզոններ, որ դողում են իմ ապրած
օրերի վրա, գծում են շուրջս
ծանոթ պատկերներ, որոնց մեջ դեռ իմաստ կա, 
շարժում կա և մի այլ
հնարավորություն: Նրա հետքերը
պսպղում են վրաս ինչպես աստղերը
կիսամութ արվարձանի
հողե տանիքներին, ուր խոտն է աճում:

Նա գնում է ինչպես հիվանդի այցելուն, 
երբ դուրս է ելնում հիվանդանոցից: 
Երկու իրականության ափերի միջով
հոսում է մի գետ: Ես այստեղ եմ, իմ նույն
տարածության մեջ: Իմ վայրը չի փոխվում, 
սոսկ օրերն են փոխվում, որոնց արանքում
ես փորձում եմ ապրել
և գտնել խոսքեր աշխարհի համարժեք
չափերի համար: 
 

Մի սիրտ հարատև
 

Փոքրիկ երկիր` սեղմված
լեռների կոնքերում, ի՞նչ երգ ես
ուզում լսել, ի՞նչ խոսքեր ես հիմա
տեսնում քո երազում: Չորացած
կոկորդի մեջ, ամռան
կիզիչ օդում, ընկնում են բառերը
անձայն ու անարձագանք, 
ինչպես ծառեր` կտրված
օտար մի ձեռքով, ինչպես շիրմաքարեր, 
որոնց տակ աշխարհը
չունի ոչ մի չափում: 
Կարճ ինչպես կյանքի խոստում, 
երկար ինչպես քունը մղձավանջային
բառերը չեն հասնում քեզ: 
Ի՞նչ երգ ես ուզում լսել
քո հին երազում: Այն, ինչ ունես դու, 
մի սիրտ է հարատև, 
որ բաց է և արթուն
դեռևս անավարտ քո աղոթքի մեջ: 
 

Դուք չունեք կիրակի օր
 

Սևեռուն մի գիշեր հետևում է ինձ, 
երբ ես անցնում եմ
անմարդ փողոցով: Կիսաղոտ լապտերներից
լույս է սփռվում և գոլորշանում
օդի մեջ ինչպես աննկատ մի անձրև: 
Մի աչք, որ չի փակվում: 
Մի նրբանցք, որ ինձ
չի տանում ոչ մի տեղ: Փակ դռներ` առանց
գաղտնիքի: Անցորդներ, ինչպես
արխիպելագում շփոթված կղզիներ, 
որոնց կողքով անծանոթ
նավեր են անցնում: Կյանքը շատ է մոտ, 
բայց չի երևում: Ինձ հետ խոսեք, համբերության
արթուն ոգիներ, XXI դարի
էկրանը ձեզ համար փոքր է չափազանց: 
Դուք չունեք կիրակի օր: Դուք չունեք արձակուրդ: 
Դուք ապրում եք հավերժական մի գիշերվա մեջ
և գծում սիրտը մարդու
իբրև մի երկնային երկրաչափություն: 
 

Առանց պատասխանի սպասման
.

Ժամանակ, դու չես կարող կանգ առնել այստեղ, 
այս երկրում, ուր կրկնվում է ամեն ինչ սկզբից
և վերադառնում` որտեղից սկսվել էր: 
Ահա մի հոգի բարձրանում է վերև` շփոթելով
մի պահ սահմանաձողերը երկնքի և երկրի: 
Նրան պահում են մի քանի հրեշտակներ –
օտար աչքերի համար անտեսանելի: 
Նայիր, քո վրայով անցնում են նրանք
և մի ստվեր երկնքից ընկել է երկրին: 
Առանց մարմին էությունը դեռ գոյություն չէ, 
ուրեմն` քո ձեռքի տակ պահիր նրան այնպես, 
կարծես թե դու այլևս չես հպվում նրան: 
 

Մի գնացք սուլում է դեռ
.

Ընդհատել կարողացիր, երբ ընդհատվում է, 
կամ շարունակիր` թե չունես մի ուրիշ
հնարավորություն: 
Հեռվում միայնակ մի գնացք է սուլում, 
անիվներն համաչափ արձագանքում են
գիշերվա լռության մեջ: 
Ամեն ինչ փոխվում է, ինձանից բացի: 
Ես նույնն եմ մնում: Աշխարհի ոլորտները
օղակ – օղակ գալարվում են
իմ չորս բոլորը: 
Գնացքը անցնում է
քաղաքի գծից դուրս: 
Ինչ –որ բան ընդհատվում է: Հնարավոր աշխարհում
մի գնացք սուլում է դեռ: 
 

Այսպես ոտաբոբիկ
.

Մտիր օրերի մեջ,

վարագույրից այն կողմ, 
դրսում փոթորիկը ջարդում է կայմերը, 
նավերը քշում դեպի հորձանուտ, 
գրոհում ցամաքները: 
Շենքերը տենդի մեջ նայում են իրար
ահով ու կասկածով: 
Բաբելոնյան աշտարակը փլվում է նորից: 
Մտիր օրերի մեջ, 
քնած մի դեմոն իր ռադիոակտիվ
աչքերն է բացում: Շնաձուկ` երկնքում, 
ինքնաթիռ` ջրի մեջ: Ոչ` քաղաքների
սոսկահար դեմքերին, որոնց վրայով
վազում են ստվերները և իրենց թևերով
ծածկում առհավետ
տներն ու փողոցները: 
Նայիր ժամանակի կիսաբաց պատուհանից, 
քանի դեռ չի փակվել: Մտիր
օրերի մեջ
այսպես, ոտաբոբիկ: 
 

Նա ուզում էր չէր ուզում
.

Նա ուզում էր լինել մակընթացություն կամ տեղատվություն և կամ մակընթացություն տեղատվության մեջ և տեղատվություն մակընթացության մեջ միաժամանակ մակընթացության և տեղատվության նույն պահին ավազի մեջ չքացող ջուրը և նորից ետ փախչող ալիքը կամ ավազը որը սպասում է ջրին կամ ջուր որ վազում է դեպի ավազը ուզում էր ծովը լինել և միաժամանակ լինել ցամաքը ծովն իր մեջ պահող երկինքը ծովի և ցամաքի վրա մի նավագնաց երկուսի միջև նկարը տան պատին և նկարիչը սիգարետ ծխող հյուրը որ պիտի գար և նա ով գնում է մի քաղաք քրտինքի մեջ և մի երազ քաղաքի մարմինը տանջող ուզում էր հիշել մի դեմք որ ուզում էր հիշել բայց չէր կարողանում ուզում էր ուզել և չուզել և չէր ուզում ուզել և ինչ լինում էր թող լիներ: 
 

Ոսկեզօծ մեղուներ
.

Ոսկեզօծ մեղուներ
որ մեղր հունցելով
հավերժությունը
դարձնում եք ժամանակ
(որպեսզի մենք ապրենք)

Եվ հետո ժամանակը
հղկելով մեղրի մեջ
դարձնում եք հավերժություն
(որպեսզի մենք ապրենք)

Գոյություն անմատչելի
երկու աշխարհների
միջև ծավալվող
ներդաշնակություն

մենք քեզ ենք մոտենում ձեռք տալիս
քո մեղրին
և հեռանում ենք ոտքից - գլուխ այսպես
քեզնով ողողված
(որպեսզի ապրենք)


Այսքանից հետո մենություն
.

Թեև բոլորն էլ մայրամուտի ցած իջնող
վարագույրի տակ
մենակ են, միայնակ, 
փողոցում, տան մեջ, հրապարակում, 
բազմություն, որի մեջ մի սիրտ է գլորվում
և կասկածամիտ մի կին է չքանում –
տվեք ինձ մենություն:

Հայրը և մայրը շրջում են զբոսայգում
երեխաների հետ, 
նստում կարուսել, նկարվում միասին, 
հետո թեյ են խմում լճակի ափին: 
Առանց հրաժեշտի ծառերը ոտք են դնում
գիշերվա շեմից ներս: 
Երաժշտությունը փնտրում է Աստծուն
և նրան չգտնելով
կարկամում օդի մեջ: Տվեք ինձ մենություն

փողոցում, տան մեջ, հրապարակում, 
ուր շեղված մի գիշեր իր հետքն է թողնում
մարդկանց դեմքերին: Լուսինն անցորդներին
նետում է արծաթե իր դրամները: 
Կիսաբաց պատուհան, որ խոստանում է
մթին գաղտնիքներ: Երկնային անկողին
և մի հիպնոսի խոստովանություն: 
Այսքանից հետո` մենություն: 
 

Սոսկ մի ճիչ
.

Մի մարդ` երկինք նետված մետաղադրամ, 
որ դեռ չի ընկել, 
մի հոգի սրբության
և մեղքի միջև, 
հայացքը շեղբի պես, 
մի ներքին կատարում, երբ ոչինչ չի կատարվում: 
Այնտեղ, քնի մեջ, քաղաքի կիսախավար
կամարների տակ
մի ճակատագիր հողն էր շոշափում և փնտրում
անցյալի
կորած ոսկիները: Ձեռք մի տվեք նրա
քրտնած ուսերին: Սոսկ մի ճիչ, 
մի աղաղակ
մարդու բերանում, 
այնտեղ, քնի մեջ, քաղաքի կիսախավար
կամարների տակ: 
 

Ժամանակը մի վայր է
.

Նա ինձ միշտ հարց էր տալիս –
ՙորտե՞ղ ես, ու՞ր ես գնում, ե՞րբ պիտի
վերադառնաս…՚:

Ցերեկը փնտրում էր ինձ: 
Գիշերը ինձ չէր գտնում:

Ժամանակը մի վայր է, 
ուր ես միշտ
բացակա եմ: 
 

Ես հարցնում եմ, նա` պատասխանում
.

ՙԲայց ունի՞ Ատված հիշողություն՚ -
ՙՈչ, որովհետև
նա չունի մոռացություն՚:

ՙԻսկ ունի՞ նա անցյալ՚ -
ՙՈչ, որովհետև
Նա չունի ապագա՚:

ՙԲայց նա բարի՞ է՚ -
ՙՈչ, որովհետև
նա չունի չարություն՚:

ՙՆա ինձ ընդունու՞մ է՚ -
ՙՈչ, որովհետև
Նա քեզ չի լքել՚:

ՙԲայց մահը ինձ է փնտրում՚
ՙՈչ, որովհետև
քո ամեն հարցի մեջ դու մահանում ես: 
Մեռածին նա չի փնտրում՚:

ՙԲայց նայիր ես դողում եմ…՚ -
ՙՈչ, որովհետև
այդ ես եմ դողում՚: 
 

Ուրանի փայլ

Բարձրանում է արևն իր հին տեսողությամբ, 
գլորվում է մի մոլորակ երկնքի մեջ, 
տիեզերքը բացվում է ու
փակվում նորից
ինչպես մի աչք
արթնության ու քնի վրա:

Օդը ինչպես սպառնալիք, 
ամպերի մեջ` ուրանի փայլ:

Ամեն մի մարդ` երազի մեջ ձուլված անցյալ, 
փակված իր նեղ, քառակուսի
սենյակի մեջ, 
և կյանքն` ինչպես մոռացություն
և հույսերի տերևաթափ, 
որ գալիս է, հպվում նրան, 
և երկուսով անհետանում
տեսիլքի մեջ
վայրկենական: 
 

Մեկ օրը բավական է
 

Մեկ օրը բավական է, որպեսզի ապրես
քո կյանքը ծայրեծայր, առաջին օրվանից
մինչև վերջին րոպեն: Մի կորած
զգացմունք, մի քայլ, որ քեզ պիտի
նոր ճանապարհ տանի, և մի որոշում, 
որ դեռ չես կատարել: Պտտվելով երկնքի
և երկրի միջև
քո օրը լույս է տալիս իրերի կիսախավար
մակերեսներին: Դու նրան կորցնում ես
հայացքդ դեպի երկրորդ օրն ուղղած, 
որն, ավաղ, քոնը չէ: Ահա, ձեռքդ տուր նրան, 
նա մեծ է ավելի
քան մի հավերժություն: 
Քո կյանքը բաժանված է օրերի փշրված
բեկորների մեջ: 
Հեռացում անվերադարձ: Վիրահատություն: 
Անբաժանելի օրվա կախարդանք, 
դու նորից լքում ես ինձ: 
 

Կեսգիշերային մղձավանջ
 

Քամին լռում է գիշերվա միջանցքներում: 
Դժոխքի ձայներից
հեռագրասյուները դողում են սարսափահար
իրենց քնի մեջ: Անդեմ մի կերպարանք
ելնում է անկյունից, անցնում ցանկապատով
և նորից չքանում: Մի հրեշավոր լուսնի երակից
դառը գետ է հոսում
գիշերվա երկնքով:

Պատկերներ, մի կողմ անցեք
աշխարհի անքուն բիբերից: Գիտակցության մեջ
մեղքի ցողունը ճյուղեր է արձակում
և ծածկում մի դաշտ
ներքևում: Փողոցում հոսում է մարմինների մի գետ
ուղիղ դեպի անդունդ: Կանգնեցրու հոսքը նրանց, 
Հավերժի Ականատես: Դժոխքի ձայներից
հեռագրասյուները դողում են սարսափահար
իրենց քնի մեջ: 
 

Ես կյանքին ձեռք տվեցի
1.
Ինչ ունեմ` ոչինչ է այն ամենի առաջ, 
ինչը դու ունես: Իմ օրը ես վառում եմ, 
որպեսզի տեսնեմ
քո ունեցվածքը: Ես իմ բառերը կորցնում եմ մեկ – մեկ
այն մի բառի համար, որ դու պիտի
ասես: Սուրճի բաժակով
ես իմ կյանքն եմ խմում և այրում
շուրթերս: Փակ աչքերով կարդում եմ
իմ անունը` գրված
քո ջրերի վրա: Ես իմ կասկածների
շրջանն եմ անցնում, 
որ մոտենամ քեզ: 
Ես ժամանակից
դուրս եմ ընկնում ինչպես
մո ձեռքից մարդու հոգին (ինչպես Դանթեի
պոմից մի տող), ինչպես մի ճառագայթ, 
արևից փախչող, որ վազում օդի միջով
և ընկնում, չքանում է թիթեղյա տանիքներին: 
 


Երկու Կյանք
 

Մենք չմոտեցանք իրար հետ այն կետին, որից այն կողմ
Սերն էր թագավորելու: Մեզ վախը հետ պահեց: 
Կասկածը սողոսկեց մեր քայլերի մեջ: Կրակը մեզ պահեց
տարածության վրա, թեեւ նրա լույսը բոցավառվում էր
մեր մարմիններում:

Մեր դեմքերի միջեւ այրվում էր գիշերը, թեեւ մեր շուրջը
կեսօրն էր ամռան: Մեր ձեռքերն ահով մենք հետ քաշեցինք` 
ապրելու մեկ այլ մտադրությամբ, որի մեջ, ավաղ, 
մեր գոյությունը վերածվեց աղոտ նախապատկերի:

Մեր կյանքը - երկու կենսագրություն, 
գրված նույն թղթի տարբեր էջերում:

Ինչքան հեռու է այն կետը, (որին մենք չմոտեցանք), 
որ նրա ուժգին ճառագայթումը հասնում է այժմ
տասնյակ տարիների հեռավորությունից, իսկ նա
հանգել է եւ դարձել մեռած մի աստղափոշի:

Ես կյանքիս մի մասը տվել եմ քեզ եւ այժմ փնտրում եմ
մի տարածություն, որ կարող եմ նստել եւ նայել
մոտեցող մայրամուտներին, որ սառն են թվում, բայց
մոտենում են սարսուռով, հույսով: Ուսերիս իջնում են
նոր աղավնիներ: Անցած օրերի ղողանջն եմ լսում: 

Օգոստոս

ԱՐԵՎԸ սրբում է ուսերս հոգնությունից-
ես այստեղ մնալ չեմ կարող, որովհետեւ

ամառն ասում է.- «Հավաքիր իրերդ, 
գնանք այստեղից, արդեն ուշանում ենք»:

Սա իմ ժամանակն է, 
իսկական ժամանակը -
կատարելու այն, ինչ պետք է կատարվեր, 
եւ ասելու այն ինչ պետք է ասվեր:

Խոսքի ժամանակը, 
փրկության ժամանակը, 
բարձրացումը սիրո հզոր թեւերի -
ապրելու ժամանակը,

եւ վերջապես կատարյալ
իմ կյանքի ժամանակը, 
պսակի մեջ Կույսի համաստեղության:

 

Թադևոս Տոնոյան / բանաստեղծություններ

14.08.2014 20:11

«Նիդերլանդական Օրագիր» - գրական էջ, Չորեքշաբթի, 25 հունիսի 2014

 

Թադևոս Տոնոյանը ծնվել է Երևանում՝ 1961թ.-ի մայիսի 1-ին։ 1968-78թթ.-ին սովորել է Երևանի թ.102 միջնակարգ դպրոցում։ 1978-83թթ.-ին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, որն ավարտելուց հետո աշխատանքի անցել համալսարանի նախապատրաստական ֆակուլտետում՝ որպես դեկանի տեղակալ։
Այնուհետև աշխատել է «Պիոներ-կանչ» թերթում, ապա «Պիոներ» ամսագրում՝ որպես պատասխանատու քարտուղար։ 1991թ.-ից առ այսօր նույն ամսագրի գլխավոր խմբագիրն է։ 1994-95 թթ.-ին աշխատել է Հայաստանի հեռուստառադիոպետվարչությունում՝ որպես «Մայրաքաղաք» ստեղծագործական միավորման փոխտնօրեն, այնուհետև պետական ռադիոյի «Իրավունք» ծրագրի ղեկավար։
Թադևոս Տոնոյանը 1989 թ.-ին պաշտպանել է գիտական թեզ և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։ Թադևոս Տոնոյանը դոցենտ է, դասախոսում է Երևանի Պետական համալսարանում և Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանում։
1999թ.-ին արժանացել է Մշակույթի հայկական ֆոնդի «Տարվա լավագույն բանաստեղծություն» մրցանակին: 
2008թ.-ին ին արժանացել է ՀՀ մշակույթի նախարարության Ոսկե մեդալի: 
Թադևոս Տոնոյանը զբաղվել է նաև գիտական գործունեությամբ, որի արդյունքը նրա բազմաթիվ գրականագիտական, լեզվագիտական ու մշակութաբանական հոդվածներն են. դրանք պարբերաբար լույս են տեսել մամուլում։ 2002 թ.-ին, որպես առանձին գիրք, Թ. Տոնոյանը հրատարակել է «Եղիշեի ակամա ընդդիմախոս Եղիշեն» գիտական ուսումնասիրությունը, 2005 թ. լույս է տեսել «Կորյունի տեքստը և հայ գրի առեղծվածը» գիրքը՝ նվիրված հայ գրի առեղծվածին։
Թ. Տոնոյանի ստեղծագործությունները թարգմանվել են անգլերեն, պարսկերեն, ֆրանսերեն, սերբերեն, ռուսերեն, բելառուսերեն: 


Ներկայացնում ենք ժամանակակից գրողի ստեղծագործություններից.

 

ՈՒ ԴԵՌ ՉԵՄ ԿԱՐՈՂ ԱՆՑՆԵԼ ՔՈ ՃԱՄՓԱՆ

(Հորս)

Ես քեզ սիրում եմ իմ երկրի վրա ու քո
երկնքում, 
Կնքում 
եմ արդեն ծրարը կյանքիս, խոսքս 
զմռսում, 
Մրսում է արդեն մարմինն իմ՝ որպես հոգի 
մեղսական, 
Սակայն 
հույս ունեմ, որ չի դառնալու էլ երբեք 
ավար։

Ավարտի 
համար երևի չարժե արդեն
աղոթել, 
Աղոտ է 
բախտը ուշացած Ցանի, ով էլ որ 
Հերկի, 
Երկիրը 
քանի՜, քանի՜ խնդիր է մեզ վրա 
բարդել, 
Արդեն 
ծռվել է ողնացողունս, որ տրվեց 
Մարդուն։
Արթուն 
չեմ ու դեռ չե՜մ կարող անցնել Քո Ճամփան, 
ուստի` 
Ստի 
կաթսայում եփվելու է դեռ իմ անձը
անաղ, 
Դանդա՜ղ 
կավերվի որդառատ հողում իմ նյութը 
նորից, 
Որից 
իմ հոգին փրկել փորձեցի այս էլ քանի՜ կյանք։

.
 

ՀՈԳԵԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆ

Եվ գիշերները մեր հոգին դարձյալ լույս է
առկայծում, 
Հածում է՝
իբրև մեզ անհայտ հեռվում կարոտած
ծաղիկ, 
Աղի
գանգը մեր դեռ մրափում է իր
կացարանում, 
Կարծրանում
դանդաղ, որ մոռացության մեր հոգին ծախի:

Իսկ ծաղիկները, լուսաստղով խաբված, մնում են
անքուն, 
Անկումից
անկում կայծոռիկներ են շաղում
խելագար, 
Կարծես
թեթև է դառնում ամեն մի
երազապատում, 
Տուն
է ունենում և կամ էլ տան հույս մեր հոգին տխրած:

Չէ՞ որ մենք էլ ենք, թեկուզ քնի մեջ, բարձրանում երկինք, 
Եվ աղոթքներով անընդհատ մաքրում մարմինները մեր, 
Որ կարողանա հոգին ետ դառնալ կացարանն իր դեռ
Ու առավոտյան մեզ կարողանա արթնացնել կրկին: 
.

ՀՈՂԵՐԿՐՊԱԳՈՒ ԱՆՁՍ

Ավելանու՜մ են… ավելացնու՜մ եմ պարտքերս Աստծուն, 
Ու փոքրանում է տեղն իմ երկնքում, նվազում գանձս, 
Մնացինք այսպես հայտնի ու անհայտ հանրային ցածում
Քրիստոնյա երգն ու հողերկրպագու անխոնարհ անձս:

Բայց էլ Որդու պես չեմ ընդունելու զոհամատուցում՝
Անտիկ քսության այդ շրջացոլքը՝ սրտում դիցերի, 
Քանի որ հին գիրն իմ դատապարտյալ ու փոքր ածուն
Մաշվում են՝ որպես քարտեզ անճանաչ ու սոսկ… իղձերի:

Ինձ մնում է լոկ՝ Ձիրքով Ստեղծումի հարազատ մնամ
Իմ Հորենական Նմանողությանն ու Չարչարանքին, 
Որ մի օր կանգնեմ խաչին, մահվան ու կյանքին հանդիման
Ու հանապազօր հացի պաշարով բարձրանամ երկինք: 
.

ՏԻՐՈՋ ՄԱՐՄԻՆԸ

Երանի նրան, ով երկրում ունի ճանապարհողն իր, 
Առավել՝ նրան, ով դիմավորող ունի երկնքում, 
Մենք ուզում ենք մեր մարմինը փառքով տալ ի պահ հողին
Ու դրա համար նախ նայում ենք վեր ու խաչակնքում:

Բայց մի՞թե ձյունն այս փերթ-փերթ տեղացող Իր մարմինը չէ, 
Որ պաղել է վեր նայող աչքերից գլխատ Մկրտչի.
Գուցե վերստին Նա ներել է մեզ ու երկիր իջել
Ու պիտի արդեն նաև դատի՛ մեզ ըստ սուր ու գրչի:

Պաղել է հողը, պաղել են երկինք, մարմին ու անուն, 
Երկինք են նայում ծերատ աչքերը դեռ ապրողների, 
Որ Նա, ով ձյունող իր հոգեմարմնով մեզ է պատանում, 
Թեև նեղացած՝ սակայն մի վերջին անգամ մեզ ների:

Չէ՞ որ թիրախ են հոգիները դեռ Տիրոջ երամի, 
Ու տխրել է մեր բաժին երկիրն ու անհույս պառավել, -
Ով երկրում ունի ճանապահողն իր՝ նրան երանի, 
Ով դիմավորող ունի երկնքում՝ նրան՝ առավել: 
.

ՓՇՐԱՆՔՆԵՐ

Տեր իմ, ես չեմ մասնակցել սրանց գինի ու հացին, 
Թեև իրենց սեղանից ինձ փշրանքներ են նետել, 
Իմ մեղքն այն է, որ ոչինչ չավելացրի եղածին, 
Ու չթողի քո որդուն՝ ողնացողունն իմ էտեր:

Հարմարվեցի այդպես էլ կատարողի իմ դերին
Ու երազելն էլ, ավաղ, չմոռացա ոչ մի օր, 
Դու ամենայն ինչ գիտես, բայց և գիտե՞ս, որ, Տե՜ր իմ, 
Ոչինչ չկա այս երկրում երազելուց ահավոր:

Ամեն բան է այս երկրում մոտեցել իր ավարտին՝
Ե՛վ մարմնամերձ մեր կյանքը, և՛ ուծացումը հոգու, 
Ահա՝ դրված քո գավթում իմ աննշխար միակ դին
Եվ փշրանքներն այն՝ շուրջս, որ ես կերա իմ կյանքում: 
.

ՀԱՅԱՍՏԱՆ, ԱՇՈՒՆ, ՎԵՐՋԻՆ ՉՈՒՆ ԴՐԱԽՏ

Հա՜յր իմ, աշխարհի մեջ քո արարած
Քեզ սիրել, սակայն, 
կարող եմ միայն, 
ինձ ների՜ր, ների՜ր, 
ի՛մ երկրի վրա, 
Ուրիշ ո՛չ մի տեղ չեմ կարող ապրել քո Երկնքի տակ, 
Ուրիշ ո՛չ մի տեղ չեմ կարողանա հանգի՜ստ հող դառնալ:

Մենք մի տարի էլ պատրաստ ենք ձյան տակ ձմեռել անքուն, 
Թեև… այստեղ էլ ցրտում է արդեն, 
ու Վերջն է գալու, 
Վերջին չուն դրախտ ճանապարհ ընկավ երեկ իրիկուն.
Իմ Երկրի վրա, Հա՛յր իմ, կբերե՞ս մի ուրիշ Գարուն: 
.

ԴԱՄԲԱՆԱՃԱՌ

Նորից նույն ուղտն է դռանըս չոքել՝
Մեռածներիս մեջ փնտրել ողջերին, 
Ձեր պառկած տեղը, պարոնա՛յք, չո՛ր էր, 
Ձմեռըս էլի տուրք էր որջերին:

Ձմեռն անցավ, բայց… չի՜ դիմանում էլ
Ողնացողունըս էս հին որդերին, 
Անիմաստության փոշի է դրել
Լինելությանըս ծաղկաթերթերին:

Ի՜նչ խոսք, պարոնա՛յք, ես մեռած չեմ սոսկ, 
Այլ դեռ մեռնու՜մ եմ՝ սուս ու հազալով.
Ապրում եմ, էլի՜… լի՛քը ցավ ու հոգս, 
Ականջըս ձենի՝ «Վե՛ր կաց, Ղազարո՛ս»:

Էս սուտը, ցուրտն ու մի կում բարկօղին
Կյանքու՜մ չեն դառնա ապրելու պատճառ, 
Գարունըս գա, ու հանձնվեմ հողին՝
Առանց ծաղիկներ ու դամբանաճառ: 
.

ՊԱՏԺԱԲԱԺԻՆ

Եվ ապրողները կդավաճանեն մահացածներին՝
Անհիշողության տափաստաններում դառնալով ջայլամ՝
Ինքնապիղատոս թռչնազգին այդ, որ թռչել չգիտի
Ու Քրիստոսին խաչվելու պիտի ուղարկի դարձյալ:

Նորից մոռացած կլինենք, հարկավ, թեկուզ մարդեղեն, 
Բայց և եռակի ուրացությունը վախկոտ Պետրոսի, 
Կարծում եք՝ Հուդան նրանից վա՞տն է ավելի եղել, 
Լռեմ էլ՝ մեկ է, այն աքաղաղը նորից կխոսի,

Նա, որ մեզ ետ է կանչում ամեն օր՝ վաղ լուսաբացին, 
Քնի՝ այսինքն՝ ժամանակավոր մահվան աշխարհից, 
Որ մեր զարթնելն իսկ միայն ու միայն այն ապացուցի, 
Թե ապրողները կդավաճանեն մահացածներին:

Էլ ի՞նչը պիտի մեզ մխիթարի, եթե ոչ կիսել
Պատժաբաժինը Իսկարիովտացու, Սիմոն-Պետրոսի
Եվ գլուխներս ավազի տակից հանելով՝ հիշել
Նրան, որ մի օր մեզ պիտի փրկի: 
.

ԹԻԹԵՂԱԾԱՂԻԿ ԳԵՐԵԶՄԱՆԻՍ

Պատուհանից այն կողմ էլ՝ աշխարհ ու կսկիծ, 
Կորաքամակ բլուրներ՝ ուղեղիս վրա, 
Մահվան սարսափն է քայլում դեպի աչքերիս
Դաշտավայրն, ուր ծաղիկն է իմ ժամադրված:

Նրան ձեզ եմ նվիրում, որպեսզի փրկեմ: 
Ես՝ դագաղիս մեջ արդեն՝ մահվան սկուտեղի, 
Ինձ տանում են այնտեղ, ուր որդեղեն ժանգն է
Ծաղիկներին ողջունում Հավերժատեղից:

Սակայն, ավա՜ղ, իմ ծաղիկ, չի փրկելու քեզ
Ադամորդու ոչ մի ձեռք՝ ժանգից մետաղի, 
Քեզ դրել են իմ շիրմին, ու դու չգիտես, 
Որ սարսափից դառնում ես թիթեղածաղիկ: 
.

ՀՈՂԵ ՀՈԳՈՎ

Արդար չեղար, եղբա՛յր Հոբ, մեր մարմնի հանդեպ՝
Ադամորդու մեր հոգին անօթևան ես թողել, 
Թող որ տերերն այսօրվա դարձըրել են մեզ անտեր, 
Ու մենք գուցե և ծախենք մեր հոգին հողե,

Բայց մարզում ենք մեր մարմնի անդամները դեռ
Սիրած կավին տիրելու ձևերին բարո
Եվ մերժելով ամենայն տաք տեղ ու խիստ հարմար դեր՝
Այդուհանդերձ քեզ ենք դեռ փառաբանում, եղբա՛յր Հոբ: 
.

ԻՄ ԵՐԿԻՐՆ` ԱՍՏԾՈ ՄԻ ԳԱՎԱՌ

Վաղուց երկիրն իմ լույս է անթեղում
Ու ապրում՝ որպես Աստծո մի գավառ, 
Ու՜ր էր, թե նրա ավիշը բեղուն
Հավատ հասցըներ աստղին միգավառ:

Նա քավարան է ընդհանուր հոգու, 
Ու աստղաճամփի հուժկու թիավար, 
Այստեղ աղոթքը ճամփա է հոգում
Դեպի Շրջածիր ու դեպի Հավատ:

Այստեղ փթթում է անեզրական վարդ՝
Բույրով եդեմի, գույնով կենսադեղ, 
Այստեղ մեռնում են և՛ մահ, և՛ ավարտ, 
Անմահանում են՝ ապրելով այստեղ: 
.

ԱՆՈՒՆ ՈՒ ԱՆՎԱՆԱԿԻՐ

Այս հողագնդում մարմինս ապրեց, 
Հոգիս՝ երկնքի անեզրականում, 
Ազատությունը՝ թակարդն անարվեստ, 
Շուրջս զարդարեց հազար մականուն:

Իմ նյութն անընդհատ ինձ է վանդակում, 
Բայց ես հլու եմ իմ ծիսակարգին, 
Չիմացա՝ ով է գամերով դակում
Իմ ձեռուոտը, որ հեշտ սակարկի,

Թե ինչ արժե իմ անունը, եթե
Ինձ փառապսակ մի մականուն տա
Ու գոյացընի սակարկման հերթեր՝
Փաթաթված շուրջը իմ Ծննդատան:

Բայց ես միայն մի պսակ իմացա, 
Որով իմ Հորը ծաղրեց այն նույնը, 
Որ խառնում է միշտ մտքով սանձարձակ
Թագավոր անունն ու մականունը: 
.

ԳԱՌՆԵՐԻ ԱՆՎԱՆՈՒՄԸ

Մեզ անվանում են տոհմ առ տոհմ, ճյուղ-ճյուղ, 
Ու մենք ծառի պես ի երկինք, ի հող
Մղվում ենք՝ որպես հավերժի ողջույն
Ըմբոստ ու խոնարհ գառներին մեր Հոր:

Երբ ծանրանում են հոգեբեռներն ու
Հոգեսափորը մեր ազնվացեղ, 
Նրանք պարտապան ծնվում են, մեռնում, 
Հատուցում են, որ անուն փոխանցեն…

Վարուժան Նալբանդյան / Էսսեներ

14.08.2014 19:37

Էսսեներ
ԿՈւԶԵԿՈւԶ* 

Այլատյացությունը գրոհային եսասիրության պատրվակ է: Քիլլերը դեմագոգիան թոթափած մասնագիտություն է: Սուտըհանցագործի թիկնապահն է: Աղեստամոքսային համակարգը հոգին հասցրեց բերանը: Արտաշնչեց, հավատ չներշնչեց: Հոգինփչեց վերջնականապես.- մարմինը փուչիկ էր, կծկվեց: Ի ծնե փուչ էր թե հետո փչացավ, պատասխանատվության պատն էր, որփլվեց գլխին նախածննդյան անցյալում թե ապրելու ընթացքում` ի՞նչ տարբերություն: Երբ չարիքը չես կարողանում կանխել, ծանրացնում ես չարագործի հատուցումը: Դա քո կրավորական վրեժխնդրությունն է: Մանուկները նաեւ մեր անցյալ են, երբեմնէլ մեր ներկան: Տեսնում ես անարդարություն: Հիվանդությունները նրա համար են, որ մարդ հագուրդ տա իր անձով զբաղվելունախասիրությանը: Ինքնուրույն սրամտելու անկարողությունից դիմում են անեկդոտների օգնությանը: Ով մահանա, զույգականջները խլանա: Մեռնելը մահանա են դարձնում, որ տեղից վեր չկենան: Քաղաքական անեկդոտները ճարահատյալստրուկների համար են: Մարդն առանց փշալարի ինձ Չհանդիպեց դեռ: Չմոտեցած աչքերս ծակեց: Լարիսային կորցրի, մենակությունս փշալարվեց: Մի առարկիր, երբ խնդրո առարկան խնդալու բան է: Դարերի հիացմունքը վսեմ տաղանդիտհամար է, - ասին բազար տարան հազարանոցը: Աշխահագրական ժամանակը կնճռապատում է, պատմական ժամանակըդիմահարդարում է: Իրենց կորցրած խելքը գտնում են, երբ իրենց սիրահարվածությունն սպառվում է. բա ինչո՞ւ չենուրախանում: Մի դավաճանիր քո ապագային, քո անցյալը քեզ հավատարմորեն հետապնդում է: Ներկան նույնպես վախենում էքեզանից: Չփնտրելու դեպքում էլ դու գտնում ես: Սարդն ինքը զույգ է, ինչպես նրա աչքերը, ականջները, ռունգերը, չհաշվածդրանց վրայի հոնքերը, ներքեւի ձեռքերն ու ոտքերը, մի քիչ թոքերն ու երիկամները, ուղեղի երկու կիսագնդերը: Մենավոր սիրտնայդ երկվությունների ինչպե՞ս է դիմանում, ինքն էլ է կիսվում նրանց չօտարանալու համար: Մեկ անֆաս, երկու պրոֆի, մեկկարտոֆիլ: Խաչեցին, վերադաստիաարակեցին, դարձրին պյուրե, պերաշկի եւ ուղարկեցին փարիզ, Պեր Լաշեզ գերեզմանոցը: Պատմությունը շատ բան է կուլ տալիս, նաեւ ենթապատմական դեմքեր: Տխրեցի, իմաստությունս ցեցոտվեց, Պռոշյանն էրմեղավոր: Մինչեւ ցնցոտի դառնալդ, դառնում ես հին շոր, հին կոշիկ տոմսավաճառի մի աղքատիկ բուջախում, գետնի տականցնելու առաջ: Միայն անցողիկն է գեղեցիկ, նույնիսկ եթե ներկա պահին տգեղ է թվում: Ծերացող կինը կարոտում է նրան, ովայն լրՙբերին բռնաբարել է, նրա ազգանունը մեկ ուրիշի նույն անվան հետ զուգակցելիս: Չափանիշները մեղմանում, կամխստանում են' ըստ շահեկանության: Մի դատիր, որ հետո չդատվես քո դատողությունը: Հիվանդությունները դանդաղորեն քեզսպանում են, բժիշկները դատապարտում են նրանց դանդաղկոտությունը: Սոկրատեսը այդ սխալ կարծիքին էր: Այդպեսհայտարարեցին Առողջապահության նախարարությունը, կարմրած խաչը եւ քաղաքականացված բժիշկությունը: Այսաշխարհում ինչ էլ ասես, անօգուտ է: Ննջեցալները, եթե իմաստուն չլինեին, չէին լռի: 

Հեռախոսի համարներն ունեն անուն ազգանուն, բայց անօգուտ կոդավորումներ են: Ամենամտերիմ մարդն անգամ մնում էանկանխատեսելի: Միայն տեսիլքը կարող է քեզ փրկել: Քանի մահ կորցրիր քո կյանքի ընթացքում, Քանի կյանք կգտնես քոմեռնելուց հետո: Կորցրո՛ւ քո ատելությունը: Գլուխը քարը` ով այն կգտնի: Այդ քարը կշպրտի ուրիշի վրա, կմնա անգլուխ, եւ նասիրով է այդ հալածախտը ընդունում, ինչպես հիվանդը ընտելանում է իր հիվանդությանը: Մահամերձը մխիթարվում է, որվերջնականապես բուժվելու է: Վերամարմնավորվելուց նրա մանկական հիվանդությունները «զգացին» , որ ուղարկվելու ենառեղծվածայնորեն: Տիեզերական հաշվապահությունը վերապատրաստման դասընթացների կարիքը չունի, ոչ էլ նրան պետք էֆինանասական մաթեմատիկան: Յուրաքանչյուր ազգ ջանում է բազմացնել իր երկրի բնակչությունը, բայց դժգոհում է, որԵրկրագունդը գերբնակեցված է: Միայն Չինաստանն է, որ խաբս տվեց այդ պարադոքսից: Կարոտում ես լռությանը, կարոտումես ձայներին, կարոտում ես կիսաձայներին, վոտնաձայներին եւ երբեմն նույնիսկ հաչոցներին: Ծերունիները կուզեկուզ են մանգալիս իրենց կորցրած երիտասարդությունը: 


ԿՂԶԻՆ * 

Ձկնորսը ծերացել էր. տեսողությունը թուլացել էր, լսողությունը ծանրացել էր, խելքը գլխին էր, բայց բնավորությունը մի տեսակթթվել էր: Ու երբ նա ուռկանը գցեց, ջրից դուրս քաշեց ընդամենը մի ձուկ եւ մի շիշ: Եվ ափ հասնելուց հետո, քթի տակիցքմծիծաղ էր տալիս. Ահա քեզ, ծերո՛ւկ, մի շիշ գինի՝ հետն էլ խորտիկը: 

- Ինձ մի՛ խաշիր, ինձ մի՛ տապակիր, ես Ոսկե Ձկնիկն եմ. 

Ծերունին տեսողությունը լարեց ճիշտ որ արծաթավուն չէ: Նա շիշը բացեց: Միջից դուրս ցայտեց ծխի մեծ քուլա, հայտնվեց միաժդահա, որը խոնարհվեց նրա առաջ եւ ասաց: 

- Ես Ջինն եմ: Պատրա՛ստ եմ ծառայելու: Արտահայտի՛ր երեք խնդրանք: 

- Ինձ ձե՞ռ եք առնում, - պոռթկաց ձկնորսը, - հայտնվում եք, երբ արդեն ծերացած եմ, այն էլ երկուսով, երբ ծերացած եմ, եւ ինձհամարյա ոչինչ է պետք: 

- Բա չե՞ս ուզում նորից երիտասարդանալ, - ժպտաց Ջինը: 

- Ա՛հ, կեղտո՛տ սատանա: Ուզում ես` քեզ իմ հոգին ծախե՞մ երիտասարդությունս նորից ձեռք բերելու դիմաց: Այն ո՞վ էր, է՛հ, անունը լավ չեմ հիշում: Հա՛, Ֆաուստն էր, պարոն Ֆաուստը: Ճիշտ է, երիտասարդացավ, բայց հետո էլի ծերացավ: 

- Ես կեղտոտ սատանա չե՛մ, - ասաց Ջինը, - ուզում էի Մոլորյալ Որդու նման դարձ կատարել դեպի Աստված, իմ ընկերսատանաներն ինձ այնքան ծեծեցին, որ փոքրացա եւ բանտարկեցին այս շշի մեջ: 

- Ես կկատարեմ քո բոլոր ցանկությունները, - ասաց Ոսկե Ձկնիկը ծերունուն: 

- Ու ոչ թե երեք, այլ՝ ինչքան կամենաս: 

- Ա՛հ, Ոսկե Ցուլի զարմուհի, ուզում ես ինձ գայթակղությա՞ն ենթարկել` գրգռելով իմ ընչաքաղցությունը: 

- Մենք քեզ բարիք ենք ցանկանում, դու չարն ես մտածում մեր մասին: 

Ինչո՞ւ այդպես … - ձայնը մեղմացրած հարցրեց Ոսկե Ձկնիկը: 

Ծերունին մի պահ մտորեց, հետո ասաց. 

- Ճիշտ ես ասում, ես չարացած եմ: Երեք տիպի մարդ կա, որոնք չար են առանց պատճառի: Դրանցից մեկը ձկնորսն է: 

- Քանի որ գիտես` ինչն ինչոց է, թա՛փ տուր քո չարությունը եւ դարձի՛ր բարի: 

- Փորձել եմ, չի ստացվում, - տխրեց ձկնորսը: 

- Եկ նրան կախարդենք ու դարձնենք բարի, - առաջարկեց Ջինը: 

- Չի կարելի, - ասաց Ոսկե Ձկնիկը, - սա միակ բանն է, որ անձամբ պետք է իրականացնի` բարի՞ դառնալ թե՞ չար մնալ: 

- Փորձի՛ր, նորի՛ց փորձիր, ծերունի ձկնորս: Կրկին ու կրկին, դարձյալ ու դարձյալ: Չէ՞ որ տեսնում ես` ինքս սատանա տեղովսկարողացել եմ: 

Եվ ծերունին բարի ժպտաց. 

- Ինքս պատրաստ եմ ձեզ ծառայելու: Դու ի՞նչ կցանկանաս, Ոսկե Ձկնիկ: 

- Ե՞ս … ե՞ս … - շփոթվեց շիկնեց Ոսկե Ձկնիկը – չգիտեմ: 

- Ես ուզում եմ սիրել եւ սեր եմ ցանկանում, - ասաց Ջինը: 

- Ես` նույնպես, - էլ ավելի շիկնելով ասաց Ոսկե Ձկնիկը: 

Սիրո այսպիսի առատ ջերմությունից շիշը մարդաբոյ մեծացավ, Ջինը մարդաբոյ նորմալացավ, Ոսկե Ձկնիկը ջրահարսի չափխոշորացավ: Ծերունին երկուսին տեղավորեց շշի մեջ եւ բարի ժպտաց: 

- Ես ձեզ` երկուսիդ իրար հետ պսակում եմ: Միմյանց վայելեցեք, - 

ասաց, շիշը գրկեց ու նետեց ծովի ալիքների մեջ … 

Առանց նավակ, առանց թի, լող էր տալիս դեպի կղզին դիմացի … 

Կա՞ արդյոք մեկը, որ չիմանա, թե ինչ է այդ կղզու անունը: 


ԳԱՆԳՈՒՐՆԵՐ* 

Եթե սրտնեղում ես, երբ քո կինը (կամ ամուսինը), որից ձանձրացել էիր քեզ դավաճանում կամ լքում է, - եզրակացրու, որ դուսիրում էիր քո ձանձրույթը: Եթե քո վզից կախ փոքրիկ խաչը կորցնում ես, գուցե այն գտնողին բարեպաշտ ես դարձնում: Երբմթնում է, խավարամիտ մարդու խելքը պայծառանում է: Ընչաքաղցն արտասանեց. «Դարերի հիացմունքը վսեմ հազարդրամանոցների համար է ասին»: Այսքան առատ ձյունը մեր հյուսիսի քամին է տվել: Գիտությունը ծառայում է, նույնիսկ երբգիտնականը աղա է: Գրականությունն իշխում է, նույնիսկ, երբ գրողը իշխանազուրկ է: Նախապես գանձում են քեզանից թույնիարժեքը, որով քեզ հյուրասիրում են: Գալիք ընտրությունների ներքին քաղաքական կոնֆլիկտը կարելի է լուծել` ընտրելով նաեւՀանրապետության համանախագահ, նույնիսկ մեկ հատից ավելի: Երբ ծնողը հավասարապես սիրում է իր երեխաներին, նրանցբոլորին էլ ասում է` սրտիս հատորը: Գրողը նույն կերպ է վարվում, երբ հրատարակում է իր երկրի լիակատար ժողովածուն: Նկարիչը նախընտրում է, որ իր ալբոմը հատընտիր լինի: Առեւտրականը իր ապրանքներն առաջարկում է ՙթոմարի՚կոմպոզիտորը զուրկ է իր բոլոր ստեղծագործությունները` մեկ համերգով ունկնդիրների ականջները ներխծկելուհնարավորություններից, լիակատար համերգաշարն էլ շատ թանկ հաճույք է եւ նույնքան թանկ տհաճություն: Ոչ մի հաճախորդչի դիմանա երաժշտական գների այդպիսի թանկացմանը: Արվեստն ընդամենը սահմանափակ զոհեր է պահանջում, ինչպեսպատերազմը, թվացյալ զինադադարն ու նենգամիտ խաղաղությունը: Ոչխարների շրջապատում խուճապ է տարածվելմատաղների բազմանալու կապակցությամբ, կարոտով հիշում են վայրի ոչխարների հինավուրց դարաշրջանը: Հասարակությանհիվանդությունների պատմությունը նաեւ աշխարհագրական է, համատարած ու տարածքային, էկոլոգիական ու սոցիալ-բարոյահոգեբանական, ճգնաժամային ու պատմագրական: Այս աշխարհում մուտքը հրավիրատոմսերով է: Եթե հրավիրատոմսչունեցար, արհեստականորեն վիժեցնում են, նաեւ քո ծնվելուց հետո: Հրավիրատոմսը կոնֆորմիզն է, մի ժամանակ նույնիսկկոնկրետ էր կուստոմսն ու կոմերիտտոմսը, պրոֆմիության տոմսը եւ ռազմաքաղաքական պաշտպանության տոմսը: Եթեքեզնից տոմսը ետ էին վերցնում, նշանակում էր` մահավճիռ: Մեր օրերում նշանակությունները պղտորվել են: Պղտոր ջրի մեջանհայտ, թե ով ում է որսում, նաեւ առանց Որսորդական միության անդամատոմսի: Եթե մտքերդ գանգուր են, դա չինշանակում, որ գանգրենայով ես տառապում: Ծիծաղը չի փրկի աշխարհը, կամ թերեւս փրկի, ինչպես գանգրահեր կեղծամըճաղատին կամ Կիրակին ու Տոնը` մնացյալ օրերից: 

ԿԵՆՑԱՂԱՅԻՆ* 

Մարդը մոտեցող կատվին ասաց. 

- Քեզ մորթե՞մ: - Սա նրա կատակն էր: 

Նա ոչ թուրք էր, ոչ էլ հանցագործ: Միրգ ու բանջարեղեն էր վաճառում: Սակավ բացառությամբ` ընտանի կենդանիներըռասիզմով չեն տառապում: Կարդացի մի հոդված, որի հեղինակին վաղուց ի վեր ճանաչում էի, եւ այնքան արտառոց էրտպագրվածքի եւ հեղինակի սարուձորյան հակասությունը, որ պիտի հայհոյեի, եթե պատանի լինեի, բայց քանի որ ես ընդամենըԱնիի մի ավերակ պատ եմ, վճռեցի վերընթերցել այնպես, կարծես հեղինակին բոլորովին չեմ ճանաչում եւ… պատրանք ուխանդաղատանք զգացի նրա հանդեպ: Ու նաեւ մի քիչ հասկացա, թե ուրիշները, հեղինակներին ճանաչելով ու չճանաչելովհանդերձ, ինչու են կարդում անտարբերությամբ կամ բոլորովին չեն կարդում: «Ի խորոց սրտե» -ն, դարերի միջից գլորվելով, մեկը դարձավ ակնհայտորեն սուտ մի «սրտանց»: Սակայն դա ամենեւին էլ սուտ չէ. պարզապես նրա սիրտն է, որն այլասերվելէ: Շուտով` «գնա դիահրկիզվիր, արի սիրեմ» -ը փոխարինելու է հնամաշ դարձվածքին, որը նույնիսկ Մաշային ձանձրացրել է: Երբ քո ներքին ձայնը արտաքին ձայների արձագանքը 
չէ, նշանակում է, որ դու քաղաքակրթված ես: Անտեր շունը դժբախտ է, որովհետեւ չի կարողանում իրագործելհավատարմության իր սկզբունքը: Շվեդիայում ալկոհոլիզմը գարեջրով են բուժում, ինչպես որ մի ժամանակ երկարատեւ ուամբասիր աշխատանքը Պատվո Գրով թեթեւացնում էին աշխատավորի հոգին, հետն էլ անշուշտ, մի քանի շիշ գարեջրիփոխարժեքը: Հայտարարված է մրցույթ` «Ո՞ւմ կամ ինչի՞ տնօրինության տակ է գտնվում մեր Գոյուղին» թեմայով: Չափածոներկայացնեն իրեն մուսաներին բոլոր սկսնակ պոետները: Պարտադիր է, որ տողերը հորիզոնական դիրք ընդունած լինեն: «ՙԿիլիկիա» գարեջրի ֆիրման անշահախնդրաբար վերջնաշիշ է ներկայացրել մի շարք մանկապարտեզների, որոնքերեխաներին «Երթամ տեսնեմ զիմ Գլենդել աշխարհ, որ ինձ ետուր բարեւ» երգն են սովորեցնում: Դու ավելի շատ ես կորցնումքո զգոնությունը, եթե հիրավի են գնահատում քո արժանիքները, քան երբ քծնանք է լինում ակնհայտորեն ստարատիր: Դա այնպարագաներից է, երբ ճշմարտությունը ծառայում է չարիքին: Տրամադրված է հավատալու տղամարդու ստերին այն կինը, ովսիրվելու պահանջ ունի, առավել եւս, որ դրանով իսկ կարդարանա, որ նրան խաբել են: Չես համարի ժլատ այն զայրացած կնոջը, որը կասի` թաղեմ քեզ, փոխանակ անխոս սպասելու քո մահախոսականին: Թաղապետարանի պատուհանի գոգին կար միթաղար, մեջը` կակտուս ուսանելի, մեծամասամբ անօգուտ փորձառություն է, երբ կիրառում ես «Տուր իշխանություն, փորձիրհավատ» խորհուրդը: Կենցաղային էս քիզի-բիզիներից ո՞ր մեկը կկարողանա քեզ զորավիգ լինել, երբ ժպտանգայթակղությունները: 

ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔ * 

Քանի՞ հայրենիք պետք է ընդգրկի Պատերազմը, որպեսզի լինի Հայրենական եւ քանի՞ միլիոն կյանք պետք է կուլ տա, որ կոչվիՄեծ: Վիթխարի Պատերազմ սկսվեց Բիբլիական Մեկ մարդու սպանվելուց: Նույնն էր, թե մինի պատերազմներից որեւէ մեկը, որի ավարտման առթիվ աշակերտներին դասից են ազատում, կարծես կալանավորներին ազատելիս լինեն համակենտրոնացմանճամբարներից: Եվ այդ Մեկ մարդը կարծես տպագրվելիք նյութ լիներ` գլուխն առանձին, պոչն` առանձին, իրարից հեռու, միջնամարմինն էլ տվին Մոռացության մթնատեսության: Այդ մարդու անունը Համազարդ էր: Մարդու կյանքը կամուրջ է` ծնունդից մինչ ի մահ: Ցույց տուր ինձ այն կամուրջը, որ Չի փլվելու, եւ ես վրան տունս կառուցեմ: Մարդու արտադրած բոլորաղմուկներից ամենաավելորդը խոսքն է: Մի՞թե կարիք կա բառերով արտահայտելու այն, ինչ ակնհայտ է: Չափածոն այնքան էշատացել, որ հնարավոր Չէ ժխտել, որ Չափն անցկացրել է: Շատախոս են, որպեսզի ուրիշները լռեն: Սեփական աղմուկն ենսիրում հանուն ուրիշների լռությանը, եւ դժգոհում են, որ բնությունը Չի սսկվում` համբերությունը կորցնելուց: Ծուլությունըաղայություն է, որ քեզ թույլ ես տալիս առանց դրան արժանի լինելու: Մարդուկին` մի մարմին, եւ խմբակային սեքսինտրամադրված անձը ձգտում է լինել բազմամարմին, ինչպես ճիվաղը հեքիաթի մեջ: Երբ շունը տիրոջը Չի ճանաչում, խեղճտերն իրեն անտեր է զգում: Ամբոխի հետ խոսիր ծեծված առակներով, որ նա մարսի քո ասածը եւ քեզ սիրի որպես շեֆ-խոհարարի: Շնչառությունը սրտի արեւածագն ու մայրատունն է: Մի սակարկիր քո անձնազոհությունը, դու այն կարժեզրկես: Առաջնորդը ժողովրդից ակնկալիք երեք բան ունի … հնազանդություն, եթե վախենում են քեզանից … ըմբոստություն կամոխակալություն, եթե անարդարացի է նրանց նկատմամբ … սեր, եթե նրանց դուր ես գալիս: Յուրաքանչյուր ժողովուրդ ուզում էիր արքայով հպարտանալ մյուսների մոտ: Արքաների մոտ իրենց ժողովրդով հպարտանալու նախասիրությունն արտահայտվումէ կեցցե - ներով: Ժողովուրդն այլազգիների առաջ իրեն նույնացնում է իր թագավորի հետ: Քրքրում եմ իմ կենսագրությանգրադարանը. սխալներ եւ տառապանք: Կանխաճաշակել եմ անդրշիրիմյան դժոխքի անհայտ ժամկետները: Պոչն ու գլուխըպիտի որ կարոտեին մոռացության մատնված միջնամարմինը: 

Տնակներին բաժին է հասնում ուրիշի առանձնատան շինարարական աղմուկը, մոտավորապես ինչպես խորտկարանիմոտակայքում, խորովածի հոտը` հացը ցամաք ուտող չքավորին: Աղմուկները արտադրողականության չափանիշ են. դավերաբերում է նաեւ բանավոր խոսքի արտադրողականությանը քաղաքական եթերում: Օգուտը մեր ականջներինն է եւուղեղներին: Ուղեղը տրված էր որպես ուղի դեպի բանականությունը, դարձրին ջրմուղկոյուղի: Կինը մի քիչ թիթիզ պետք է լինի, խոսափողի միջոցով փող աշխատողը` նմանապես: Ռադիոակտիվ զենքը ալիբի Ալի Բաբայի ռեկորդն է սահմանել: Ակտիվությունը կա, նրա թիվը անհայտ է, զոհերը միամիտ, դահիճներն ինքնագոհ, քաղաքակրթությունը` ծաղկուն, պատմությունը` փառահեղ, պատմաբանները` կուշտուկուռ, ուսանողները` երկարականջ, ապագան` պայծառ, պայծառությունը` շլացուցիչ, շիլն ու Ջուղաշվիլին` արքա եւ արքայազն, հանդիսատեսը` ծավահարաստրուկ, բազում շնչառություններ` հոգեվարքային, ելքը` փակուղի, փրկությունը` հարցական, զայրույթը` բացականչական, լռությունը` բթացած մառախուղ, մայրերը` սգավոր, կախման կետը` կրակահերթ կամ կախաղան … պատկերը Դանթեական է, տան տերը մի կարեւոր բան էկորցրել: Որ իմանաս, գտնես, վերադարձնես, - ետ Չի վերցնի: Ուրիշներին բաշխես, կվերցնե՞ն: Ամեն մարդ իր համար է պահումմիայն այն, ինչ ինքն է համարում ամենակարեւորը: Ով ում ինչպես է բնորոշում` ընդամենը խաղ է պատշաճության կամանպատշաճության: Խաղն անցողիկ է, կնկնի փոշեծածկույթի տակ, կմոռացվի, կգնա: Դա կարձանագրվի միայն Տիեզերքի ՄեծԳրքի մեջ, որպես հատուցումների նախաբան: Դատավճիռն անբեկանելի է` բոլոր գալիք ճակատագիրների գործընթացի համար: Աթեիստը սակայն, կառչել էիր անհավատությանը իբրեւ փրկօղակ, թեեւ փրկօղակը պիտանի չէ, ծակոտկեն է: կյանքը նրահամար չէ տրված, որ այն սպանեն: Մարդաբանությունը շփոթել են միջատաբանության հետ, եւ քիմիական զենքը կիրառում ենեւ այս եւ այն, եւ այն ոլորտում: Շախմատը փայտ է, լավագույն դեպքում փղոսկր եւ նվազ կենսական, քան մարդու ոսկրածուծը: Ուլտրամանուշակագույնը թույն է, լույսի երանգավորումներից տարանջատված դավադիր, քաղցկեղածին մահացու` ծնունդովաղավաղված բնություն կամ արհեստածին բջություն: Սարսափը մառախլապատել է ճաքճքող շրջապատը, հրավառություննընդամենը ժանտախտային խրախճանք է միջնադարյան ոճավորումով: Պաշտպանվելն անհնարին է, հուսահատվելն` աղետալի, դիմադարձելը կործանարար, անձնատուր լինելով չարիքին` կամակատար դառնալն` առավել եւս, ինքնասպանությունը` պարտության վատթարագույնը` կարմայի առավել ծանրացած նույնի կրկնությամբ պատժելի, անգործունյա համբերությունը` մարդկայնորեն արգահատելի: Սատանան անողորմ է, Տերը անձնազոհություն է պահանջում: Գտիր քո դիրքորոշումը: 


ՏԻԵԶԵՐԱԶԳԱՑՈՂՈՒԹՅՈՒՆ * 

Եթե երկրագունդը գազանանոց չլիներ, իրենց զարմանքին բավարարություն տալու համար չէին այցելի բարի այլմոլորակայինները: Եկեք անցնենք ռուբիկոնը ազատագրվելու համար ստրկամտությունից: Հոգին այնպես է թեթեւանում, երբ իրոք կարողանումես ներել. կյանքի ընթացքը իմաստավորված է: Սնում է, որ հասկանաս: Չհասկանալու դեպքում կյանքն անիմաստ ես համարում: Ինչու-ն դու որոնում ես` ինչ-ը բացահայտելուց հետո եւ ինչպես-ը բացահայտելուց առաջ: Երբ ամռան գիշերը տաք է լինում, նշանակում է` խավարը լիովին չի տիրապետում: Մայր մտնող արեւի ջերմությամբ եմ ընդունում հաջորդ օրվա լուսաբացը: Ուզում եմ բացակայել` ընդհուպ ինքս ինձանից: Ջրհեղեղից հետո գոյանում է մի վիթխարի ակվարիում` ի նմանություն Ատլանտիդայի: 
Աստված կանխատեսել էր Լյուցիֆերի ապստամբությունը եւ մարդկանց գայթակղությունները, սակայն մի նվիրական երազանքուներ` այն, որ հրեշտակն ու մարդը տարբերվեն կենդանիներից, որոնք բնազդաբար են գործում, եւ կամազուրկ հնազանդությանփոխարեն նախընտրեն արարչագործական բարությունը: Քո կրած ցավն ու զրկանքը իմաստազրկում ես ու ծանրացնում, երբդրանք չես ծառայեցնում քո ապաշխարանքի շոգեքարշին, որին տերը կամենում է կանաչ ճանապարհ: Կատարվածպատմական մեղքի համար մեղապարտը պիտի հատուցի եւ ապառիկ, նրա համար, որ գայթակղեցնելու է գալիք սերունդներինիր անձնական օրինակով, համամիտ սեւ քարոզիչների հուշարարության: 
Երբ չար մադուն լավություն ես անում, նա պրպտում է քո շահախնդրությունը եւ իրեն ստորացած զգալուց քո դեմ քինոտվում է: Երբ բարի մարդուն ես լավություն անում, նրա աչքերը լցվում են երախտագիտությունից, եւ տոն է նրա սրտում: Մեծ Քաղաքըշպարվում է` գայթակղելու համար: Քո կրած տանջանքները համեմատիր քո հավանական տանջանքների հետ, որոնցից զերծմնացիր, թեպետ ողորմածության արժանի չէիր դու: Հույսն ասաց` մոտ ապագայում… միմյանց մշտապես հավատարիմ երկուբառ: Բոլոր դժբախտություններից ամենաշատ տառապողը չար անհավատն է: Անքուն գիշերը կորցնում է նաեւ արշալույսիբերկրանքը: Հիշվելու անթել հեռագիրն ստանալուց հետո, ննջեցյալի հոգին այցի է գալիս: Ուրիշին տանջելն առնվազնանխոհեմություն է, առավել եւս եթե մասնագիտություն է: Քանի անգամներ բացականչել ես` անտանելի է, բայցեւայնպեսշարունակել ես տանել… Հոգին սխալվում է, մարմինն է տառապում: Հոգին թեթեւ պիտի կարողանա խաբս տալ սխալներից: Մարդը արժեթուղթ է, նրա մանրացրածը կենդանիներ են: Արժեթղթի վրա գրոտու՞մ են, պատռվում է, ճմրթվում է, կեղտոտվումէ, գողանում են… քանի որ փայտից էր, որն էլ իր հերթին հողից էր: 
Քո կորուստով են ուրախանում, երբ նույնիսկ դրանից շահ չունեն. դրանից հետո զայրանում են, որ արժանանում են Աստծոանողորմությանը: Մարդը հպանցիկ է անդրադառնում իր գլխին եկած փորձանքի պատճառներին. ահա թե ինչու դանդաղ էինքնակատարելագործվում այն կանխելու ուղղվածությամբ: 
Աստ հանգչի մարմին: Անդ ոչ հանգչի՞ հոգին: Մարմնին` ծաղիկ, հոգուն` մոմի բոց: Բուրմունք, լույս, ջերմություն` գեղեցկություն: Երկրի դժոխակերպ լինելը թերի է, քանի որ սատանայի մաղի միջով կարող են անցնել ուրախություններ: Կենցաղի նույնիսկտատղալի մանրամասներով միտքը ծանրաբեռնում են մահվան մասին Չմտածելու համար: Պրիմիտիվիզմի նստվածք կա ամենմի վերասլաց հոգու հատակին: Այս հանգամանքը մտնում է խավարի ռազմավարության մեջ: Ճշմարտությունները, երբեմն, դանդաղ աճող փշատերեւ բույսեր են: Պիտի չատես քեզ հալածողներին, որովհետեւ նրանք ընդամենը ծանրացնում են իրենցհատուցումները` թեթևացնելով քո նախկին մեղքերի քավությունը: Քեզ սիրելուց 
չէ, որ ուզում են ջարդել քո հոգու փրկության հավատքի վահանը: Միմիայն արտաերկրային զորություններին ապավինելով է, որկարող ես հակադարձել դիվածին ուժերի գրոհներին: Եվ միայն քեզ հավատազուրկ դարձնելով է, որ կարող են քեզ զինաթափել: Չարի հետ նվազագույն կոմպրոմիսն անգամ արդեն իսկ քո կործանման նախաշեմքը կդառնա: Քո հողային տրամաբանությունըլուծարիր երկնային անձրեւների գերտրամաբանության մեջ եւ կստանաս ի սկզբանե քեզ խոստացված երանությունը: 
Երբ արյունը եռում է, քթից-բերնից է գալիս: Գլուխը տաքացել էր: Մազերը չորանալուց բիզ-բիզ կանգնել էին: Սակայն քոտիեզերազգացողությունը քեզ խաղաղություն կներշնչի:

ՓԱՅԼԱՏԱԿՈՒՄՆԵՐԻ ԸՆԹԱՑՔԸ* 

Միտքը լություն եւ խոսք է: Միտքը լռություն է իբրեւ ոսկի: Միտքը խոսք է իբրեւ պղինձ: Միտքը ոսկու եւ պղնձի միաձուլվածք է: Միտքը դառնում է բառի հոգին այդ միտքն արտահայտվելիս լինի թե չլինի: Միտքը միտք է ուտում եւ աճում է: Այն միտքը, որ կեր է դառնում շարունակում է ապրել, ինչպես Կարմիր Գլխարկը գայլի փորում եւ հարմար պահին այդտեղից դուրս է գալիս, ընկերակցում է այն մտքին, որը նրան կերել էր: Այդպես մտքերը բազմանում են, ցրվում են, համախմբվում են, դառնում են խոհականություն կամ ելույթ, շատախոսություն, խելոք թե անկապակից, դյուր ըմբռնելի թե անհասկանալի: Միտքը ձվի դեղնուցն է, բառը ձվի սպիտակուցն է: Հում ձուն ջարդվելիս կակազեցնում է: Կեղեւները լինում են գունավոր, գույներն ունենում են երանգներ որպես համանիշ: Մեզանից յուրաքանչյուրն ունի գույնի նախասիրություն, եւ լսված կամ արտասանված բառը նրա հոգում առաջացնում է զգացմունքների այլազան ալիքներ, - եւ այդպես է պատահում, որ փոխըմբռնումը խեղաթյուրվում է տարբեր անձանց միջեւ: Քո չիմացած օտար լեզվի բառը կեղեւ է, որը երբեմն ծիծաղելիորեն համընկնում է քո իմացած լեզվի բոլորովին ուրիշ իմաստ ունեցող մտքի հետ: 

Դու եւ օտարախոսը դիմում եք ձեռքերի եւ դիմախաղի օգնությանը, երբեմն համբերատար ու բարեհամբույր եւ հանգում եք այն մտքին, որ ձեզ հուզում է, քանի որ միտքն է առաջնային, որպեսզի ձեր հոգիները միմյանց համարաշխ դարձնի, եթե խանգարող հանգամանքներ չլինեն: Միտքը, որն առաջանում է ուղեղում, այնքան թանկ մի բան է, որ նրա պահպանման համար բնությունը նախատեսել է գանգատուփ, որը գնալով ամրապնդվում է այդ գանձն անվնաս պահպանելու նպատակով: Ինչ էլ, որ քո մարմնի անդամներից կորցնես, թեկուզ ժամանակավորապես փոխարինելի է, բայց որ գլուխդ կտրեն, դու չկաս որպես միացյալ մարմին ու հոգի: Միլիարդավոր տարիների ընթացքում մարդիկ ունեցել են բազմամիլիարդ մտքեր, որ կապակցվել ու փոխանցվել են սերնդեսերունդ եւ մեր օրերին հասել են այն աստիճանի, որ մարդը կարողանում է ռոբոտ սարքել, որ շատ հարցերում կարողանում է նրան փոխարինել, նույնիսկ գործարանում արտադրանք է տալիս, ունի մարդկային շատ հատկանիշներ, երբեմն ավելի գերազանց, բայց հոգի չունի: Եթե մի ռոբոտ դառնում է անսարք, փչանում է, ափսոսում են, բայց չեն ողբում: Գոյություն ունեն մարդիկ, սակայն, որ փչացել են եւ ավելի անպետք են դարձել, քան ամենահասարակ ռոբոտը: Գույություն ունի ռոբոտաշինություն, որի ընթացքում մասնակցում են նաեւ ուրիշ ռոբոտներ: Եզրակացությունն այն է, որ միտք ունենալը քիչ է, պետք է ունենաս հոգի, որ մարդ ի զորու է ստեղծելու իր մյուս կեսին սիրելով եւ Աստծո կամոք, որ հոգի է դնում բեղմնավորվող մանկան մեջ: 

*Վերոհիշյալ էսսեները համացանցում հրապարակվում են առաջին անգամ, այն իր անձնական արխիվից տրամադրել է այս գրական Էջի խորհրդատու, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, գրականագետ-տեսաբան Նաիրա Համբարձումյանը
_______________________________________
«ԾԻԾԱՂԱԽԻՏ ՏՈԼՄԱ ԱՌՈՂՋԱՐԱՆՈՒՄ» - ՎԱՐՈՒԺԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ

 

  • Գալիլեյից դեռ շատ դարեր առաջ հարբեցողները հայտնաբերել էին, որ երկիրը պտտվում է։
  • Մարդուն երես են տալիս և փոխանակ երկերեսանի դառնալու, դառնում է աներես։
  • Մարդ կա պատիվն է ծախում, որովհետև անպատվությունը գնող չկա։
  • Մարդու որակն այնքան ընկավ, որ շատ երկրներում մարդակերությունը վերացավ։
  • Մարդը բնության հրաշալիքներից գերագույնն է, բայց ինչպիսի ողորմելի հրաշալիք։
  • Մարդու ինքնակատարելագործումը նրան հասցնում է կիսաստված դառնալու կարգավիճակին, որից գոռոզանալու դեպքում ուղին վերսկսում է զրոյից։
  • Բնությունը մարդուն շնորհել է մի քիչ սադիզմ, որպեսզի անհարկի փափկասրտություն չցուցաբերի կյանքի պայքարում, և մի քիչ մազոխիզմ, որպեսզի դիմանա ցավ ու զրկանքներին։
  • Երբ քո գործերը հաջող են, քեզ «տեր» կանգնողը կամ դարձնողը կգտնվի։
  • Մարդը երբեմն այնքան է խեղճանում, որ շփման բավականությունը համարում է երջանկություն։
  • Չեզոքություն գոյություն չունի։Այդ չեզոքությունը կոչվածը ինչ-որ մեկի համար ձեռնտու է։
  • Պատիժը սկսվում է այն պահից, երբ գլխացավ ունենալու չափ մարդ մտորում է կատարելիք հանցանքը։
  • Ավելի բարձր մարդկային իրավունք չկա, քան այն, որ տրվում է ինքդ քեզ ներկայացնելու համար։
  • Երբ տեսնում եմ, թե իմ ժամանակակիցներից ով ինչպես է մնում պատմության մեջ, դժվարանում եմ հավատ ընծայել անցյալի պատմությանը։
  • Շատերը հայրենիքը դեռ ազատ չեն տեսնում, դրա համար էլ չեն մեռնում։
  • Աշխարհից բան հասկանալու համար նրանից հեռանալ է պետք։ ․․․ԱԽ ԱՅԴ ԿԱՆԱՅՔ․․․
  • Կնոջ հետ վիճելու լավագույն կերպը վիճաբանությունը հետաձգելն է։
  • Ավելի ջերմեռանդ քաղաքական գործիչ չկա, քան այն կինը, որը զրկված է սիրված լինելու հավանականությունից։
  • Ամուսնու համբավն է և ոչ թե տաղանդը, որ գրավում է կնոջը։
  • ամուսնու ժլատությունը և կնոջ շատախոսությունը ապահարզանի հարազատ ծնողներն են։
  • Քանի որ այր ու կին մի մարմին են, ուրեմն կռվարար ամուսինները միմյանց նկատմամբ ոչ միայն սադիստ են, այլև մազոխիստ։
  • Երբ կինը առհասարակ դադարում է սիրվել, սիրով է հիշում նրան, ում ինքը մերժել է կամ լքել
  • Երիտասարդ կանանց մեծ մասը թագուհու ճաշակ ունի․ իրենց սիրեցյալից բացի նրանց հարկավոր է աշուղ, բանաստեղծ, մի խոսքով՝ հաճոյախոսություններ արտադրող, որն անկողնային նկրտումներ չունենա։
  • Կինը սիրվելու տարքում հարգանք է ակնկալում, իսկ հարգանքի տարիքում՝ սեր։



ՎԱՅՐԻՎԵՐՈ ԱՊՐԵԼԱԿԵՐՊ


Խճողված տրանսպորտը արդի քաղաքակրթության մեջ մարդու ապրելակերպի ամենացայտուն պատկերն է: Ճնճղուկներին կերակրելիս` դու սովորում ես համարյա անշահախնդիր բարություն: Կա ընդդիմություն, որը ոչ կուսակցական է, ոչ էլ կարիերիստական է, այլ զուտ անհատական և բացառապես գաղափարական. դա բայրոնական ընդդիմությունն է: Երկրագնդին տիրապետող լեզուների միջև մրցակցություն է գնում, թե իրենցից ո՜ր մեկը շատ մարդ կընդգրկի: Պարզվում է` առաջին տեղը պատկանում է խուլուհամրերին, որոնց նմանակությամբ խոսում են և նորմալ մարդիկ ու նաև միմյանց լեզու չիմացողները: Կնոջ կոչումը սիրահարվելն ու սիրահարեցնելն է: ՙԱտում եմ քեզ և քո շառը, դիահեծան փորսող Չար՚: Մասնագիտական դաժանությունը Չգիտակցված սնանկացում է: Եթե ծերացած ու հաշմանդամ մորդ չսիրես, հայրենիքդ ինչպե՞ս պիտի սիրես: Հայը սիրել է արհեստն ու արվեստը, քանի որ ար-ն է վերցրել այդ բառի արմատը: Նույնպես սիրել է Արարչին, Արարատը, արբունքը, արորը, արագությունը, արգասավորությունը, Արազը, արարածին և այլն: Իսկ Արքային ինչո՞ւ չի սիրում: 
Աղմկարարներին թվում է, թե խռովում են Տիեզերքի մեծ լռությունը: Ինչը մարդկայնորեն հնարավոր է, ինքդ էլ կկարողանաս: Երեխա դաստիարակել նշանակում է ստեղծագործել բնության սևագրության վրա: Հարգիր քեզանից փոքրին, առավելևս, եթե նրա տառապանքներն ավելի են եղել քան քոնը, որովհետև տառապանքների չափով է չափվում մարդու տարիքը: Երջանիկները բախտից երես առած երեխաներ են կամ իմաստուն երեխաներ: 
Լեզուների մեջ տառ-հնչյուն հերթականության միջոցով կարելի է մի թեթև կողմնորոշվել, թե ինչպիսին է նրանց ազգային ֆենոմենը: Տառերի հերթականությունների ընդհանրության շերտերը վկայում են համամարդկային եղբայրության հանդեպ իրենց ունեցած նկրտումների մասին: 
Գլխի փոխարեն ոտքերն են դասը սովորում, երբ ֆուտբոլասիրության վարակը կլանում է երեխաներին: Այնքան տափակ գրվածքներ սրբագրեց, որ եզրակացրեց, որ այդպես և ավելի լավ ինքն էլ կարող է գրել: Պանթեոնի հայերենը ծանր կորստավայր է: Անտեր մեռելների գերեզմանոցը ամենաթեթևագույն կորստավայրն է: Ագնի Յոգան սրտի տրամաբանությունն է: Թարգմանիչներն իրենց խորին երախտագիտությունն են հայտնում Բաբելոնի աշտարակի շինարարներին: Եթե աշխարհը չսիրելուց կյանքը չես սիրում, ինքնասպանությամբ կյանքդ չես ընդհատում, որպեսզի կրկնվի էլ ավելի ցածր մակարդակով իբրև ծանր ու տհաճ պարտականություն: Միայն ապրելով, այսինքն` չդասալքելով կարող ես հաղթել: Ստեղծվում է Հայաստանի հարաբերականորեն անմահ գրողների միություն, և ըստ Թումանյանի փերիների օրինակով, համահայկական սարի գլխին ՙկհավաքվեն գիշերով՚: Հիմնադիր առաջին համագումարի ամենածանր քարը շալակելու պատիվը կտրվի ըստ խաղարկության: Այդ միության պատվավոր անդամ կընտրվեն դեռևս կենդանի դասականներ, որոնք ավարտած լինեն կարիերա անելու դասընթացը: Երթուղային թռիչքը` հանրապետական Պանթեոնից: Լրացուցիչ տեղեկությունների համար զանգահարել թաղման քաղբյուրո: 
Մի պահանջի բավարարումն առաջացնում է մեկ ուրիշ պահանջ, մինչև որ պահանջատեր որդիները օրհասական ժամիդ կստանան իրենց հասանելիքն ըստ պահանջի: Սատանայապաշտները վավերացնում են, որ դևերը գոնե մինիաստվածներ են, որոնք սակայն դատախազությունում գրանցվելու հայտ չեն ներկայացրել: Հանճար ծնվելը հեշտ է: Դժվարն այդ դեպքում վաղաժամ Չմեռնելն է: 
Փոփոխական ամպամածությունն այն է, որ արևը պայմանական է: Պրոֆմիությունները կոմունիզմի դպրոց էին, որովհետև պաշտպանում էին կոմունիստ դասատուների շահերը: Այժմ ստեղծված են նեոկապիտալիզմի համալսարաններ, որտեղ դասախոզում են քիլլերները` ի բարօրություն…
Խորապես թեթևացնելու համար իրենց կյանքը` ինքնասպանները փսխեցին մարդկանց երեսին, հոգեվարքն ընդունեցին իբրև պատրանքային ազատագրում: Մեռնելու կերպը վայրիվերո չպետք է լինի: 
.
ԽՐՈՆԻԿ ԱՆՀԵՌԱՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ


Գայլին ի՞նչ, որ կովը կաթնատու է: Աղվեսին ի՞նչ, հավը ձու է ածում: Կաթը և ձուն քո երեխաների համար էր նախատեսված: Տեսությունը քիչ է, բայց հաճախ շատ բան` տեսնելուց է, որ սկսում է: Մի եղիր չկամ, որ ամուլ Չդառնաս: Սատանայի հակաարարչագործությունը նրա Չկամությունից է, և նրա հարաբերական ամլությունը խրոնիկական է, սկսած անկյալ լինելու պահից: Ասում են` եթե Աստված կամենա… Չի կամենում միայն այն ժամանակ, երբ քեզ համար վնաս է: Օգուտն ու վնասը ավելի շատ հեռանկարային են լինում, անտեսանելի` գայլի և աղվեսի համար: ՙԵկա, տես, հաղթեցի՚, - ասաց Կեսարը: Նրա գնալը լիներ, գալը չլիներ: Ավելի ուշ` նա իր պարտությունը տեսավ, բայց միայն հասցրեց ասել` ՙԵվ դո՜ւ, Բրո՜ւտոս՚-, խոստովանելով իր անհեռատեսությունն այդ բարեկամի հանդեպ: Բռնակալի հանդեպ ամբոխի հիացմունքն ու պաշտամունքը նրանից է, որ այդ ամբոխի յուրաքանչյուր մասնիկի որովայնում բռնակալ լինելու երազանքն է ծվարած: Չհաշված` բռնակալին կամ նրա նմանակներին ծառայելուց իր քաղելիք հավանական օգուտները: Ծերունին մրսկան է, որովհետև նրա մարմինը հեռատես է դարձել գալիք ցրտերի նկատմամբ: Ուրիշների ատելությունը ճաշակիր փոքր դոզաներով, որպեսզի Չդիվոտես: Ոտքերդ են ցավում, թե գլուխդ` նախասիրության համար տեղ չի մնում: Օրը կամեցող է, բարի օր: Կամեցող են լինում բարի երեկոն ու բարի գիշեր, որովհետև քեզ կամեցողություն սովորեցնելու համար լույսը տեղափոխվում է մոտիկ ու հեռու հարևան երկրները: Չար մարդը քեզնից ձեռ չի քաշի, մինչև նրա ձեռքը Չչորանա: Այդ դեպքում էլ նա քո հաշվին բարձր թոշակ կստանա, թեպետ կողմնակի, բայց վերջին վատության տարբերակով: Ցելոֆանե տոպրակները բարիքներով են լցվում, հետո աղբով են լցվում: Երբեմն նրանց ցելոֆան են ասում, ՙտելեֆոնի՚ հնչյունակերպ կարոտանքով մի հեռախոսազանգի, որը բարի լույսն ու բարի իրիկունը կփոխարինի մի բարեհաճ ալո-յով: ՙԱլո… Ալեքսանդր Մակեդոնացի՞ն է՚: Բայց պարզվում է, որ սխալ համար են հավաքել: Ի՞նչ պիտի ասեիր նրան… այն, որ Ալեքսանդրապոլը Ալեքսանդրիայի քույր քաղաքը չէ, ոչ էլ Լենինականը Լենինգրադինը կամ Լենինաբադինը: Անունները թռչուններ էին: Վանդակում մնացած թռչունին երբեմն ուրիշ անուն են շնորհում, բայց ոչ Շնորհիկ: 
Եղունգները նրա համար են, որ տակը կեղտ կուտակվի: Դրանով չես զարմացնի մանիկյուրին ու պեդիկյուրին: Դիմիր հոգեկյուրին: Տեր ու տիկին Կյուրիները պրոմեթեոսյան կրակ տվին հրձիգների ձեռքը, անշուշտ միամտաբար, բայց և անհեռատեսորեն: Եվ չոր ցախի նման այրվում է մարդկանց առողջությունը: Բարի գիշեր Պիեռ և Մարի, սակայն ցավերի պատճառով քունդ չի գալիս: 
Էջը ճմրթվեց, էջը պատռվեց, էջն այրվեց… Վրան ի՞նչ կար գրված, որ ուրիշները չկարդացին: Ցելոֆանե տոպրակի գույնզգույն դեմքերը, մարմինները կնճռոտվեցին: Ատելիք մնացորդներով լցվելուց առաջ: Ժամանակը հակապլաստիկ վիրաբույժ էր, որն իր ծառայությունները մատուցում է անվճար, առանց անգամ սպասելու մի չոր շնորհակալության: Այդպես անշահախնդիր են վաղաժամ ծերացնող չարագործները: Լոմոնոսովը Վրաստան Ժամանելուց, հետո, այնտեղից հեռանալուց առաջ, ազգանունը դարձրեց Լիմոնոսով, իսկ անունը` Սիմոն, ըստ համապատասխան երգի հանգասիրության: Ինչպիսի՞ն պիտի լիներ մարդը, եթե նրա աղիքները ուղեղանյութ պարունակեին: Գիտությունը, սակայն, պիտի զարգանար զուգարաններում, և կոյուղիները պիտի դառնային Գիտությունների Ակադեմիաներ` բարեկամական սիմպոզիումների փոխայցելությամբ: Բայց մարդու գլուխը պարբերաբար պիտի դատարկվեր ի նմանե ներկա աղիքների: Ահաբեկիչները պիտի չզբաղվեին իրենց գործընկերների ուղեղի լվացումով, և Հուլիոս Կեսարը գիշերները հանգիստ պիտի քներ: Գրական ջուլհակությամբ խաղ եմ անում թելերի և գույների հետ այնպիսի անպատասխանատվությամբ, որ պիտի շարժեր Բրուտոսի ենթագիտակցական նախանձը: ՙԵկա, տեսա, գրեցի՚- ասաց Հակավանան: Ապա` նրա գրվածքներից մի խարույկ սարքեցին` մեջումեջ գրագողություն անելուց հետո: Հեռատեսությունը նրան ոչնչով չօգնեց, ոչ ավելի, քան հեռուստատեսությունը: Մեծ ժամանակի ոլորտում խրոնիկը սինխրոն է դարձել: Չարենցաբար ամփոփեմ, որ օ՛, Տիեզերք, գրքերի աշխարհ ես, որի մեջ Գրի են առնվում բազմամիլիարդ հոգիների արարքները: 
.
ԿԱ ՉԿԱ` ԵՐԵՔ ԽԱՂԱԹՈՒՂԹ


Կար չկար… հեքիաթի սկիզբ է: Այսօրը վաղվա հեքիաթն է: Կա եղելությունը, չկա եղելությունը: Կա նրա խորհուրդը, չկա խորհրդայինը: Գայլի գլխին Ավետարան մի կարդա: Գայլը խոզ է կերել, խոզացել է: Գայլը Մասիսի ետևն է: Ետևն ու առաջն իրար են խառնվել: Եվ խելոք են, երբ անտառները ոչնչացնում են, քանի որ գայլը ցամաք ձորի աղվես կդառնա, երբ անտառները երգեն` Հայաստան, երկիր աքսորավայր, իսկ սատանայապաշտները. ՙԴևը մերն է, մենք դևինը, պոչն ու կոտոշն են միշտ անմահ՚: Չա՞ր եմ… Ժամանակավոր է: Կգա ժամանակը, կներեք: 
Բառը թող նախադասության տարողությունն ունենա: Նախադասությունը թող տարբերության տարողություն ունենա: Պարբերությունը թող հոդվածի տարողությունն ունենա: Հոդվածը թող գրքի տարողությունն ունենա: Գիրքը թող քո գրականության տարողության տարողությունն ունենա: Քո գրականությունը թող ողջ աշխարհի գրականության տարողությունն ունենա, իսկ գրականությունն ի՞նչ… Բանի համեմատությամբ ոչինչ է: Բանը կյանք է: Գրականությունը կյանքի խեղկատակությունն է: 
Ծառը ինքնահրկիզումի չի դիմանում: Մանր փոքրատառ էր, խոշորացրին: Խոշորացրած տպագիր մեխատառ դարձրին: Մեծատառը գլխատառ դարձրին ու մեր գլխին նստեցրին: Մեր գլուխը տպարան դարձավ: Մեր լեզուն բազմացրեց տպաքանակը, թափեց ուրիշների գլխին, որոնք գլխապատառ վազեցին ծնրադրելու գլխապատառի հուշարձանին: Առաջադրում են, որ քաղաքական գրական և արվեստի մի շարք գործիչների դասեն սուրբերի շարքը: Թեկնածուների՞ն են ձեռ առնում, թե՞ սրբության կարգավիճակը: Այն էլ դա այնպես են անում, կարծես պառլամենտի դեպուտատների մրցարշավ լինի: Մարդկանց կողմից պատմականորեն սրբացած քանի՞ հոգի պիտի հրաժարական տային կամովին: Քավարանից համառոտ հեռագիր ուղարկելով երկայնորեն շահագրգռված առաջադրողներին: Տերը վաղուց ցրել է սուրբերի համաքրիստոնեական ժողովի մեծ մասը, որոնց հարկ է տեղավորել խելքի պտուկների մեջ: Մարդու հիմնական մեղքն այն է, որ իր մխիթարությունը սխալ տեղ է փնտրում: 
Ի՞նչ տարբերություն` մեկ հոգի՞ է քո մշտական թշնամին, թե բոլորն են այդպիսին: Երկու դեպքում էլ հարկադրված ես դիմել մշտական ինքնապաշտպանության: Սովորաբար երեխան ավելին գիտե, քան ծնողը, երբ նրա տարիքին էր: Եվ այդ գիտելիքն աճում է նաև որպես պատնեշ երկու սերունդների միջև, որոնք հայտնվում են Չհայտարարված քաղաքացիական պատերազմի մեջ, բարիկադի հակառակ կողմերի վրա, ներառելով հակադարձված շահախնդրությունները: Եթե հարգանքը, սերը ծնողի նկատմամբ ինքնաբուխ ու համատարած լինեին, ապա չէր առաջանա այդ վերաբերմունքը դաստիարակությամբ ամրապնդելու պատվիրանային անհրաժեշտությունը: Բոլոր պատվիրանների կարիքն ու անհրաժեշտությունը բխում են դրանց հակադարձ երևույթները չեզոքնացնելու էթիկայից ու էսթետիկայից, ինչպես և առաջին հերթին` հասարակական հարաբերությունները կայունացնելու ձգտումից: Սովորույթներն ու բարքերը դառնում են հանրամատչելի զսպաշապիկներ` հավանական խախտումների մշտական ակնկալությամբ: Այնուամենայնիվ, սերնդեսերունդ չափանիշներն այլակերպվելու հարատև նկրտումներ ունեն` բարեփոխումներ թե սրբագրումների կցվածությամբ: Այս ամենը դյուրամարս պիտի Չլիներ, եթե ձանձրալի Չդառնար իր կրկնվող միօրինակությամբ: Այծամորուս սկսնակներն արածում են Պանթեոնում աճած խոտերը: Կա մի տապանագիր` ՙՊիտի պատասխանս տաս, հասկանա՞ս կոր՚: Երբ արդեն մեռած ես, չես վախենում մահից: Օգտվիր այդ առավելությունից, բայց ապուրն ապրեցնում է: Ծառայում ես, որովհետև քո պարտականությունն է. լավ է: Ծառայում ես, սակայն քո պարտականությունը Չէ. գերազանց է, բայց ուրիշների համար անհասկանալի, ուստի և քեզ համար վտանգավոր: Քո հոգսն ավելորդ էր, եթե պիտի հուսահատվեիր: Քո հուսահատությունն ավելորդ է, քանի որ անօգուտ է: 
Տառապանքիդ մեծ մասը ուրիշների համար անընթեռնելի է: Ֆ-ն որպես Այբուբենի վերջին տառը, վատ զգալուց` սկսեց երգել և դարձավ միայնակության երաժշտական բանալի: Երբ աղվեսը մեռած ձևացավ, ագռավը նրան դիահերձեց: Երեք խաղաթղթով աճպարարություն են անում, դրամ են շորթում: Առաջին խաղաթուղթը քո ծննդյան վկայականն է: Երկրորդ խաղաթուղթը քո անձնագիրն է: Երրորդ խաղաթուղթը քո մահվան վկայականն է: Քո ներդրումը թող լինի երկրորդ խաղաթղթի վրա: Մնացյալը բախտը գիտի, վախտը գիտի: 
.
ԱԽՏՈՐՈՇՈՒՄ


Երբ քո մահից հետո դեռևս քինոտված են քո նկատմամբ, ուրեմն դու մինչ այդ` իրոք ապրել ես և նույնիսկ հաղթանակել ես: Մինչդեռ Գոյություն ունեն պայմանականորեն ողջ մարդիկ, որոնք իրենց ինքնության կայանալուց են խոսում իզուր: Իմաստուն մեռնելը կյանքում գործած սխալների օգտակարության գործակիցն է: Փրկարար միտքն ինձ այնքան երկար սպասեց, որ հանդիպելուց ես նրան զգացմունք համարեցի: 
Պետականությունը մշտական ինքնարդարացում է: Սեփականությունը սեպ է խրում մարդկանց միջև: Անպատասխանություն դեռ չի նշանակում, որ վերջիվերջո պատասխան չես տալու… Հարցաքննության ժամանակ քեզ տրվելիք հարցերի մեծ մասն այնպիսիք են լինելու, որ ինքդ քեզ նախապես պիտի տված լինեիր: Պահանջիր ուրիշի փոխարեն: Հույս են ներշնչում, ինչպես եթե հոգս ներշնչելիս լինեին. խոսքը տրվում է… Բայց հարցը տրվում է և խոսքը չի տրվում, դու մտածում ես. ՙՀացս ցամաք կերա՚: 
Կյանքն այնքան թանկ է, որ տպագրվող ինքնակենսագրությամբ հավելում են նրա գինը, ավելի են թանկացնում: Եթե ուզում ես ավելին ունենալ, ուրեմն պակասավոր ես: Գրամոլությունը կբուժվի, եթե կարդացվելու համար գրողը պարտավորված լինի վճարել ընթերցողին: Սովածներն ու մուրացիկները ընթերցասեր կդառնան, պոլիգրաֆիստները կաղքատանան, հոնորարի բարձրացում կպահանջեն գրաքննադատները: Գրականությունը, վերջապես, կգնահատվի: 
Չափահասների զայրացած դիմագծերը դառնում են ծիծաղելի, երբ վտանգը չի սպառնում: Երեխաների փեշակն է: Երբ տխրում ես, ուրախացիր, որ կոմունիստների ժամանակ իրավունք չունեիր տխրելու, քանի որ տխրությունդ պիտի գնահատվեր որպես քաղաքական հանցագործություն սովետական լավատես իշխանության դեմ: Նույն կերպ, երբ դժգոհում ես, գոհ եղիր… Աշխատանքի պարտադրանքից անցանք գործազրկության իրավունքին… պարտադիր ուսումը փոխարինվեց մանկական մուրացկանությամբ, գաղափարախոզությունը` գաղափարազրկությամբ կամ փոփոխականությամբ, պետական արհմիությունը` արհեստակցական մրցակցությամբ: Ինչպես տխրությունը, այնպես էլ մնացյալը նույնպես ընդմիջում է: Ամեն մի վեհասքանչ երևույթի ոտնակոխ հետևում է նրա ստվերը` գռեհկացումը: Քնարերգությանը հետամուտ է լինում պարոդիան, սիրահարվածությանը` շնությունը, ժպիտը վերածվում է ծամածռության, հեկեկանքը` լացկանության, անմեղ կատակը` խեղկատակության: Մոլորակը տիեզերական փոշու է վերածվում: Մեր երկրագունդն առայժմ տիեզերքի շինծու ժպիտն է: Երբ լուսացավ, կանաչ տերևներն անտեսեցին, որ իրենցից մեկը խավարի թագավորության ընթացքում գունաթափվել էր: ՙԳնացեք էն կողմը խաղացեք՚, - մանկամիտ աղմուկներից հոգնած կարգադրեցին ծերունիները: Ո՞ր կողմը: 
Սերը կույր չէ. միակնանի է, կարճատես: Երրորդ գործողության ժամանակ Սերը տեսաբան է դառնում: Ինքնաներկայացումից հետո` առավել ևս թատերագետ: Ամենավերջում սերը դառնում է հուշագրության շինանյութ, ընթացքում գրականության և արվեստին իր ծառայությունը մատուցելուց հետո: Պոետի ականջը խոսի, երբ նրա ձայնը սսկվել է: Աչքերը մի ժամանակ խոսուն էին: Քիթը մի քիչ խոսել սովորեց. ամոթխածաբար նա իր ձայները թաքցնում էր թաշկինակի մեջ: 
Հեռախոսը զանգում է, պարզվում է, որ հեռախոզ էր: Հայրենիք են վերադառնում` պատմելու համար: Պատմելուց հետո, նորից հեռանում են` նորից պատմելու նյութ հավաքելու համար: Պատմասիրությունն է մեղավոր: Եթե մահը մարմինը տաներ ու հոգին թողներ, ապա դեռևս ողջ մնացածները պիտի ազատվեին թաղման գլխացավանքից: Մյուս կողմից երկրագնդի բևեռը պիտի թեթևանար: 
Եթե վիճում ես մտովի, նկատի ունեցիր քո խոսակցի առարկությունները: Տաղանդավորին ենթագիտակցաբար մեղադրում են, որ նման չէ մյուսներին: Բարի մարդուն` նմանապես: Չարագործին չէիր ատի, եթե խորապես ու մանրամասնորեն իմանայիր, թե որքան է արժանի կարեկցանքի: Հենց այնպես չի ասված, որ ՙ…Չգիտեն, թե ինչ են անում՚: Աթեիզմը խոցելի վահան է բարոյական մեղադրանքների դեմ: Աթեիզմն այն չարամտությունն է, որ համար հոդված չի նախատեսված քրեական կոդեքսի մեջ, թեև հակառակ դեպքում նրան ավելի լավ պիտի ճանաչեիր` հաղթահարելու հեռանկարով: Ինկվիզիցիան կորցրել էր չափի զգացումը: Ստրկությունդ քեզ ձրի են բաշխում: Ազատությունդ ինքդ ես ձեռք բերում թանկ գնով` այն ախտահանելուց հետո: 
.
ՄԵՐՁՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ


Հարատև առատաթյունը մարդկանց նույնքան շփոթության մեջ է գցում, որքան հարատև կարիքը: Առատության դեպքում՝ ձանձրույթն է, կարիքի դեպքում՝ գերհոգնածությունը: Եվ այս, և այն պարագայում անձնասպանությունների տոկոսը բարձրանում է: Կոմունիստներն իմաստուն էին, որ չիրականացրին կոմունիստական հա­սարակարգի կառուցման ավարտը: 

Քեզ հաղթելու ցանկությամբ հիմարը հույսը դնում է հիմարություններ անելու քո հավանականությունների վրա և երբեմն չի սխալվում: Քաղքենիությունը քաղաքակրթական նորմալ պտուղն է: Պատահական չէ, որ այդ երկուսի բառարմատը նույնն է: Միայն թե պտուղը ճաշակելուց առաջ, հեգնալի հանդուրժողականությամբ կեղևել է հարկավոր: 

Ինքնարդարացվող հանցագործը պոտենցիալ կրկնահանցագործ է: Նրանց հասանելիք պատժի չափի նվազեցումը՝ նույնպես դրդիչ է կրկնահանցագործության, բացի այն, որ զեղչված պատիժը հետաձգվում է ապագայի անկանխատեսելի ձևերի մեջ: 

Բնության երևույթների մեջ ծվարած են բոլոր հասարակական երևույթների պատասխանները: Ահա թե ինչու դարեր շարունակ հասարակական մարդը կենցաղային թե խոհական, բանաստեղծական թե առակատիպ համեմատաթյուններին է դիմել՝ մակերեսային թե խորագիտորեն, նրբամիտ ու դեռևս ոչ լիովին բացահայտված: Ո՛չ ժողովուրդն է իմաստուն, ո՛չ էլ անհատը: Աթեիստի համար բնությունն է իմաստուն, հավատացյալի համար՝ այն ստեղծող Արարիչը: Եթե մարդն ինքնին իմաստուն լիներ, ապա լուծած պիտի լիներ բոլոր հասարակական հարցերը, առավել ևս առանց դիմելու բնության օրինաչափություններին՝ այդ հավերժական «շպարգալկային»: 

Մայրամուտը տխրում է քո փոխարեն, արևը ծագում է քեզ համար: Երբ բառն զգում ես իբրև կենդանի էակի, նա կենդանաթյուն է տալիս քո մտքին: Երբ կենդանություն է տալիս քո մտքին, հույզերդ մի առ մի արթնանում են: Երբ հույզերդ արթնանում են, զգում ես քո ողջ լինելը լիարժեք: Երբ քեզ այդպես ես գզում, հասկանում ես, որ դա մի բանի համար է... դու փրկվում ես տարակուսանքից... քեզ սիրում է նա, ում սիրո կարիքն ես զգում... քեզ ատում է նա, ում ատելության կարիքն ես զգում: Եվ ահա սիրո և ատելության արանքում նորից ապավինում ես բառի կենսանակությանը, մինչև որ քեզ հետ մեկ­նում է քո վերջին բառը, որով կայացնում ես քո դատավճիռը: Եթե բառը լեզու ունենար, ինչ պիտի խնդրեր քեզանից: 

Հաղթահարում ես ընտելանալուց... օրինաչափությանները հայտնաբերելուց... քո բախտավոր աստղին կամ ժամին հավատալուց... Տիրոջը ապավինելուց, .. քո ուժերի օպտիմալ կիրառումից... ինքդ քեզ վրա հույս դնելուց... ուրիշների հաղթահարման փորձը հաշվի առնելուց... այդ ընթացքում մեղսագործելիս հատուցումն արիաբար տանելուց... հաղթահարած լինելու ձևացումներից հրաժարվելուց... Իզուր մի՛ ճշգրտիր. ճշգրտելիքդ փոփոխական է: Երկդիմի, փոփոխական ճշմարտությունների լաբիրինթոսում միակ ուղեկցին՝ ինքն անկեղծությանը հաճախ ես թմրեցնում պարտադրված քնի մեջ: Հավատացյալներն են ավելի շատ հանդարժում անհավատների չհավատալու իրավունքը, թե՞ ընդհակառակը: Ճշգրիտ գիտությունների մասնագետները (բժիշկ, քիմիկոս և այլն) հաճախ աթեիստներ են: 

Ամեն մի երկրային բացատրություն ունի իր միստիկ վերնաշերտը: Մարդն Աստծո աստիճանավորված արարչագործաթյանն է, ինչպես պահանջարկն ու առաջարկը միմյանց առաջացնում են, այնպես էլ գոյանում են առաքինություններն ու արատները: 

Դռան կարծիքը հարցրին, երբ մեջը կողպեք էր խցկվում: Համախոհների մեծաքանակություն նվաճելով՝ ջանում են ամրանալ իրենց համոզմունքների իրավասության մեջ: Ինչքան քիչ ես քավել քո մեղքերը, այնքան շատ ես վախենում մեռնելուց: Իմաստուն դառնալու համար քեզանից տարրական խելք է պահանջվում, որ իմաստությունն ավելի լավ է, քան տխմարությունը: Մարդն իրեն զրկում է իմաստությունից՝ սկսած այն պահից, երբ հրաժարվում է բարեխղճությունից: Խոսք կա, որ սնայպեր է, խոսք կա, որ համազարկ է: 

Վայելում են այն, ինչից հետագայում պիտի զզվեն: Զզվում են այն բանից, ինչը հետագայում պիտի վայելեն: Ես սիրում եմ, որ մարդիկ իրար սիրում են: Քեզ ոչ թե կին է պետք, այլ քեզ պետք է այն կինը, որ քեզ է պետք: Եթե քեզ ծեծում են, ուրեմն դարձել ես այն ծեծը, որին արժանի էիր դու, թեկուզ ոչ այդ պարագայի համար: 

Ծխելը վնաս է, բայց ոչ առողջապահության ցանցի աշխատակիցների եկամուտի համար: Կինն իրեն պատվանդանի վրա է զգում, երբ հզորը նվաստացնում է նաև ուրիշներին: Բոլոր արվեստագետները ենթակա են քաղքենիացվելու վտանգին, քանի որ քաղքենիաթյունը քաղաքակրթական փոխկապն է: Շրթունքների խաղը ավելի դյուրընթեռնելի է, քան ականջներինը, որոնք զգուշորեն. անշարժ են մնում, այնքան են նրանց քաշել մանկաթյան առաջին իսկ տարիներից: 

Պետք է մաքրություն լինի, որպեսզի այն պահպանելու խնդիրն առաջանա: Կանացի ճակատին ու դեմքին իջած մազափնջերը սեքսուալ կիսադիմակներ են, մոտավորապես ինչպես մահմեդական կնոջ երեսին քաշած քողը, որը շեշտում է աչքերի գայթակղիչ խոսունակությունը: Սեքսուալ փորձի պակասը և անճարակ հետախուզությունը հանգեցնում են լքված լինելու զարմանքին, որ բաց պատուհան է դեպի հմտությունը: Կարևորն այն չէ, որ ցուրտ է լինելու, այլ այն, որ դու մրսելու ես: Այս հմտությունը երբեմն առեղծվածորեն անհետանում է: 

Երբ մազերդ տնկվում են սատանայի պոչի նման, ուրեմն մեջդ սատանայություն է մտել: Այն, ինչ անցնում է քո մտքով, դա դու չես. քո սատանան կամ քո հրեշտակն է, որոնք քեզ հուշում են: Կյանքն ի՞նչ է, Եթե ոչ մինչև մեռնելը հասնելու մի ժամանակամիջոց, խնդիրն այն է, թե հանուն ինչի՞... Ժամը 11-ն անց է 18 ժամ: Գեղեցկուհին առեղծված է, քանի դեռ չես բացահայտել նրա բարոյաքիմիական բաղադրությունը. հայտնաբերելը պայթյունավտանգ է: Փոխադարձ սիրո համար սպառնալի երկրաշարժ է սեփական շահագրգռությունների ճեղքվածքը: Պարտությունդ քեզնից երես կթեքի քմահաճորեն, երբ դու նրան սիրահարվես թեկուզ հետաքրքրությունից դրդված: 

Ղեկավարել՝ նշանակում է ցավ պատճառել, երբեմն իմաստալից: Ձեռքերը երկար են, խելքը կարճ: Փոքր խաղի մեջ հասունանում ես մեծ խաղի համար, որի մեջ թերևս բորբոսնես... նրա հատակին: Կինը նախանձում է կնոջը, երբ նրա բացված պայուսակի մեջ տես­նում է նրա ստինքներին ու կոնքերին համա­պատասխանող մեծ գումարը: Քիթը բնավորության ուղեցույցն է, ինչպես որ աչքերը բնավորության ուղենիշներն են: Երջանկությունը շփոթում են կոմֆորտի հետ, և անհասկանալի է մնում նրանց համար երանության առեղծվածը: Երանությունը պարգևատրվում է եսասիրությունից հրաժարվելու արիության դիմաց: Ես չեմ քարոզում. ես իմ շալակած քարն եմ օծանում: Որքան շատ են քարերը Հայաստանում, ու մեկ քարն անգամ կամովին շալակողների թիվն առեղծվածային է: Մտավորականությունը ազգի ծաղիկն է թափվում է, որ­պեսզի ազգը պտղավորվի, մինչդեռ հասուն կանայք գրկում են չպտղավորած ծաղիկների փնջերը, և պտուղներից կոմպոտ են պատրաստում՝ օր ծերության վայելելու համար: Ժողովրդից շատ բան մի՛ պահանջիր. նա կորցրել է իր անձնագիրը, թեև քո անձնագիրը քո անձը չէ: Մեկը կարող ես կորցնել, մյուսը չի կարելի: Նույն հայն ենք, հարբում ենք տարբեր խմիչքներից, բայց մի՞թե մեզ վիճակված չէ նորից դառնալ խաղողի ողկույզ: Գարեջուրը օղու մխիթարությունը դարձավ: Ստրկությունը կուզիկացնում է: Կուզիկացողի վրա ծանրանում է մի վաղաժամ ծերություն: Քո առաքելությունը ճառագայթում է քո մահից այն կողմ՝ կենդանությանդ օրոք քո ծավալած մագնիսակ